واپرائيندڙ بحث:Revi C.

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:Revi C.</title>
    <ns>3</ns>
    <id>5989</id>
    <revision>
      <id>400341</id>
      <parentid>400229</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T14:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>231</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>400341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1122" sha1="5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!&lt;/span&gt;]]

'''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt; BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX &lt;/span&gt;''(Script)''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.&lt;/span&gt;'''

Instead, please leave your message following site:
&lt;br /&gt;
[[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff &lt;!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--&gt;
&lt;br /&gt;
[[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there)
&lt;br /&gt;
[[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...)

Messages left on this page may be reverted or moved without any response.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نيوٽران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17917</id>
    <revision>
      <id>400401</id>
      <parentid>272816</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T03:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>400401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1059" sha1="o2esfwmdq9rwison0v1musj1e3mplrm" xml:space="preserve">'''''نيوٽران''' (Neutron) یا '''تعدیلو،''' [[ائٽم|جوھر]] (atom) جو اهڙو ذرو آهي۔ جنهن ۾ نه ڪاٽو نه واڌو بار آهي. هيءُ جوھر جي مرڪز (nucleus) ۾ ملندو آهي۔''&lt;ref&gt;{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'' |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A6%D9%BD%D9%85 |access-date=2016-03-19 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409120237/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A6%D9%BD%D9%85 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ڪنھن بہ عنصر ۾ نيوٽرانن جو تعداد اليڪٽرانن ۽ پروٽانن جي ڀيٽ ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو.  عنصرن جي [[ھمزاد]]  جو دارومدار نيوٽران تي ھوندو آھي.
[[فائل:Neutron.svg|thumb]]
[[فائل:Neutron.gif|thumb]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:ڪيميا]]</text>
      <sha1>o2esfwmdq9rwison0v1musj1e3mplrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابيات سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18683</id>
    <revision>
      <id>400397</id>
      <parentid>399933</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T00:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>400397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4551" sha1="nbnh4ggth9pw5zp4gzcxiuw58erm8ye" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name            = ابيات سنڌي
| native_name     = ابيات سنڌي
| author          = [[خواجه محمد زمان لنواري]]
| language        = [[سنڌي ٻولي]]
| genre           = [[صوفيانه شاعري]]
| subject         = [[تصوف]]
| published       = 1939ع (مرتب نسخو)
| publisher       = [[شاهه ثقافتي مرڪز]]، [[ڀٽ شاهه]]
| country         = [[پاڪستان]]
| media_type      = ڪتاب
}}

'''ابيات سنڌي''' [[خواجه محمد زمان لنواري]] جي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] بيتن جو هڪ مشهور مجموعو آهي، جنهن ۾ سندس 84 بيت شامل آهن. هي ڪتاب [[سنڌي ادب]]، [[سنڌي ڪلاسيڪي شاعري]] ۽ [[تصوف|اسلامي تصوف]] جي مطالعي لاءِ هڪ اهم ماخذ شمار ڪيو وڃي ٿو. خواجه محمد زمان 1125هه/1713ع ۾ ڄائو ۽ 1188هه/1774ع ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A ابيات سنڌي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108183227/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A |date=2024-11-08 }}، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، [[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]].&lt;/ref&gt;

خواجه محمد زمان جي انهن بيتن جي شرح سندس نامياري شاگرد [[عبدالرحيم گرهوڙي]] عربي ٻوليءَ ۾ 1180هه کان 1185هه (1766ع–1771ع) جي وچ ڌاري لکي. اصل سنڌي بيتن ۽ عربي شرح کي گڏ ڪري ''ابيات سنڌي'' جي نالي سان هڪ ئي رسالي ۾ قلمبند ڪيو ويو. ان رسالي کي پهريون ڀيرو 1939ع ۾ ڊاڪٽر [[عمر بن محمد دائود پوٽو]] مرتب ڪيو، جنهن عربي شرح جو سنڌي ترجمو پڻ شامل ڪيو. هن شرح ۾ خواجه محمد زمان جي بيتن ۾ بيان ڪيل صوفيانه فڪر، روحاني نڪتن ۽ تصوف جي تشريح پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A ابيات سنڌي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108183227/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A |date=2024-11-08 }}، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا.&lt;/ref&gt;

ڪتاب جي ابتدائي حصي ۾ خواجه محمد زمان جي سوانح عمري، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ساڻس ملاقات، خواجه صاحب جا تصوف بابت ارشاد، اسلامي تصوف تي هڪ تفصيلي باب ۽ [[عبدالرحيم گرهوڙي]] جي حياتيءَ جو احوال شامل ڪيو ويو آهي. ان ڪري هي ڪتاب رڳو شاعريءَ جو مجموعو نه، پر سنڌ جي صوفيانه فڪر ۽ علمي روايت بابت پڻ هڪ اهم دستاويز آهي.

1939ع واري مرتب ٿيل ايڊيشن کان پوءِ ڪتاب جا ٻيا اهم ڇاپا 1956ع ۾ [[سنڌي ادبي سوسائٽي]] ۽ 1996ع ۾ [[شاهه ثقافتي مرڪز]]، [[ڀٽ شاهه]] طرفان شايع ڪيا ويا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A ابيات سنڌي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108183227/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A |date=2024-11-08 }}، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا.&lt;/ref&gt;

ادبي محققن موجب ''ابيات سنڌي'' سنڌي بيتن جي تدوين، تنقيدي مطالعي ۽ صوفيانه شاعريءَ جي محفوظي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڊاڪٽر عمر بن محمد دائود پوٽي جي علمي ادارت هن مجموعي کي تحقيق لاءِ وڌيڪ معتبر بڻايو. ڪتاب جي مهاڳ ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي خواجه محمد زمان وٽ حاضريءَ جو احوال پڻ ڏنل آهي، جيڪو سنڌ جي صوفي شاعرن جي باهمي علمي ۽ روحاني لاڳاپن جي شاهدي ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;''A Dictionary of Sindhi Literature'', Motilal Jotwani, First Edition, 13 January 1996, New Delhi, p. 5.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>nbnh4ggth9pw5zp4gzcxiuw58erm8ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33188</id>
    <revision>
      <id>400482</id>
      <parentid>399118</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>400482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19064" sha1="39a1s3z8bgpmxxo0msyamhaqlsvdv0k" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name = '''گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس'''
| image =Riksdag.ipred b9dn510 4451.jpg|thumb
| image size = 300px
| caption =سويڊن جي پارليامينٽ ۾ ڪانفرنس جو اجلاس
| acronyms= UNCHE
| headquarters = 
| established = 16 جون 1972 
| website = 
| parent = گڏيل قومن جو ادارو
| commons = [[گڏيل قومن جو ادارو]]
| footnotes = 
}}

'''گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس''' يا ('''يونائيٽيڊ نيشنس ڪانفرنس آن دي هيومن انوائرونمينٽ''': UNCHE) پنج جون کان 16 جون 1972ع تي سويڊن جي گاديءَ جي هنڌ '''اسٽاڪ هوم''' ۾ پهرين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس ڪوٺائي وئي. ان ڪانفرنس ۾ 113 ملڪن جي نمائندن، بين الاقوامي غير سرڪاري تنطيمن ۽ بين الحڪومتي تنظيمن جي عيوضين پڻ وڏي انگ ۾ شرڪت ڪئي، ڪانفرنس ۾ بين الاقوامي سطح تي ماحولياتي سرگرمين بابت ويچار ڪندي ڪي اهم اصول طئي ڪيا ويا. ان کان سواءِ انساني سرگرمين جي ڪري ماحول تي پوندڙ ناڪاري اثرن جو جائزو وٺندي، عالمي سطح تي سهڪار جو اقرار ڪندي، ماحولياتي بهتريءَ لاءِ اڳڀرائيءَ تي زور ڏنو ويو.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%DA%AF%DA%8F%D9%8A%D9%84%20%D9%82%D9%88%D9%85%D9%86%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D9%85%D8%A7%D8%AD%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%8A%20%DA%AA%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%B3.php گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ڪانفرنس ۾ اٿاريل مسئلا==

[[سوويت يونين]] ۽ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] سان لاڳاپيل ٻين ملڪن هن ڪانفرنس جو بائيڪاٽ ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[اوڀر جرمني]] کي ان ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني وئي هئي. ان وقت نه اوڀر جرمني ۽ نه ئي اولهه جرمني گڏيل قومن جا ميمبر هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي اڃا هڪ ٻئي کي خودمختيار رياست طور تسليم نه ڪيو هو. اهو معاملو بعد ۾ ڊسمبر 1972ع ۾ [[بنيادي معاهدو (1972)|بنيادي معاهدي]] تي صحيون ڪرڻ سان حل ٿيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Chinese Rip U.S. At Parley|last=Sterling|first=Claire|date=June 10, 1972|work=The Washington Post and Times-Herald|page=A1}}&lt;/ref&gt;

برطانيا، آمريڪا، اٽلي، بيلجيم، نيدرلينڊ ۽ فرانس جهڙن ملڪن پڻ ڪانفرنس جي آجيان نه ڪئي. انهن ملڪن گڏجي نام نهاد ''برسلز گروپ'' قائم ڪيو، جنهن ڪانفرنس جي اثر کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Hamer 2019&quot;&gt;{{cite web | last=Hamer | first=Mick | title=Plot to undermine global pollution controls revealed | website=New Scientist | date=Feb 26, 2019 | url=https://www.newscientist.com/article/dn1734-plot-to-undermine-global-pollution-controls-revealed/ | access-date=Sep 28, 2021}}&lt;/ref&gt;

ڪانفرنس دوران ترقي يافته ۽ ترقي پذير ملڪن جي وچ ۾ اختلاف نمايان ٿيڻ لڳا. چيني وفد 17 نڪتن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي، جنهن ۾ [[ويتنام جنگ]] دوران [[آمريڪا]] جي انڊوچائنا ۽ دنيا جي ٻين علائقن بابت پاليسين جي مذمت ڪئي وئي. ان موقف ترقي پذير ملڪن کي وڌيڪ همٿايو، جيڪي شرڪت ڪندڙ 122 ملڪن مان 70 هئا. [[پاڪستان]]، [[پيرو]] ۽ [[چلي]] سميت ڪيترن ئي ملڪن نوآبادياتي نظام خلاف بيان جاري ڪيا، جنهن سبب آمريڪي وفد وڌيڪ پريشان ٿيو. تنقيد ايتري سخت هئي جو ان وقت آمريڪا جي گهرو معاملن واري سيڪريٽري [[راجرز مورٽن]] چيو: ''&quot;ڪاش روسي هتي موجود هجن.&quot;'' سندس مقصد چيني تنقيد کان ڌيان هٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

چين، جيڪو تازو گڏيل قومن جو ميمبر بڻيو هو، تياريءَ وارن مذاڪرات ۾ شامل نه ٿيو هو. پنهنجي موقف کي شامل ڪرائڻ لاءِ هن ڪانفرنس دوران اڳ ۾ تيار ٿيل پڌرنامي کي ٻيهر کولڻ تي زور ڏنو ۽ اهڙو متن شامل ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو [[انساني آبادي جي واڌ]] کي ماحول لاءِ خطري ۽ ماحولياتي تباهيءَ جو سبب قرار ڏيڻ واري ٻوليءَ جو توازن قائم ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;China Dialogue 2021&quot;&gt;{{cite web | title=Stockholm 1972: The start of China's environmental journey | website=China Dialogue | date=Sep 23, 2021 | url=https://chinadialogue.net/en/nature/stockholm-1972-chinas-environmental-journey/ | access-date=Sep 28, 2021}}&lt;/ref&gt;

1972ع ۾ [[ماحولياتي حڪمراني]] کي عالمي سطح تي اهم ترجيح نه سمجهيو ويندو هو، خاص طور تي عالمي ڏکڻ جي ملڪن ۾. ترقي پذير ملڪن [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) قائم ڪرڻ جي حمايت ان ڪري ڪئي، جو ان جو هيڊڪوارٽر [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ قائم ٿيڻ وارو هو. اهڙي طرح UNEP گڏيل قومن جو پهريون ادارو بڻيو، جنهن جو مرڪز ڪنهن ترقي پذير ملڪ ۾ قائم ٿيو.

==اسٽاڪ هوم پڌرنامو==

ڪانفرنس ۾ هڪ اهڙو پڌرنامو منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ ماحول ۽ ترقي بابت 26 بنيادي اصول شامل هئا. ان سان گڏ 109 سفارشن تي ٻڌل هڪ عملي منصوبو (Action Plan) ۽ هڪ قرارداد پڻ منظور ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Baylis3&quot;&gt;John Baylis, Steve Smith. 2005. The Globalization of World Politics (3rd ed). Oxford. Oxford University Press. pp. 454–455&lt;/ref&gt;

اسٽاڪ هوم پڌرنامي جا بنيادي اصول هيٺيان هئا:&lt;ref&gt;Source: Clarke and Timberlake 1982&lt;/ref&gt;

# [[قدرتي وسيلا]] محفوظ رکڻ گهرجن.
# ڌرتيءَ جي [[ماحولياتي خدمتون|تجديد پذير وسيلن جي پيداوار]] واري صلاحيت برقرار رکڻ گهرجي.
# [[جهنگلي جيوت]] جي حفاظت ڪرڻ گهرجي.
# [[غير تجديد پذير وسيلا]] انصاف سان ورهايا وڃن ۽ انهن کي ختم ٿيڻ کان بچايو وڃي.
# [[آلودگي]] ماحول جي پاڻ کي صاف ڪرڻ واري صلاحيت کان وڌيڪ نه هجڻ گهرجي.
# نقصانڪار [[سامونڊي آلودگي]] کي روڪڻ گهرجي.
# ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ ترقي ضروري آهي.
# [[ترقي پذير ملڪ]] ان مقصد لاءِ مدد جا حقدار آهن.
# ترقي پذير ملڪن کي پنهنجين برآمدات لاءِ مناسب قيمتون ملڻ گهرجن، جيئن هو [[ماحولياتي انتظام]] تي عمل ڪري سگهن.
# [[ماحولياتي پاليسي]] ترقيءَ ۾ رڪاوٽ نه بڻجڻ گهرجي.
# ترقي پذير ملڪن کي ماحولياتي تحفظ لاءِ مالي وسيلا مهيا ڪرڻ گهرجن.
# گڏيل ۽ مربوط ترقياتي رٿابندي ضروري آهي.
# ماحول ۽ ترقي جي وچ ۾ تڪرارن کي دانشمندانه رٿابندي ذريعي حل ڪرڻ گهرجي.
# [[انساني آباديون]] اهڙي نموني رٿيون وڃن، جو [[ماحولياتي مسئلا]] گهٽ ٿين.
# حڪومتن کي پنهنجي حالتن مطابق [[انساني آبادي جي رٿابندي]] جون پاليسيون تيار ڪرڻ گهرجن.
# قومي ادارن کي ملڪن جي قدرتي وسيلن جي ترقيءَ جي منصوبابندي ڪرڻ گهرجي.
# [[سائنس]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] کي ماحول جي بهتري لاءِ استعمال ڪرڻ گهرجي.
# [[ماحولياتي تعليم]] کي هٿي ڏيڻ ضروري آهي.
# خاص طور تي ترقي پذير ملڪن ۾ ماحولياتي تحقيق کي فروغ ڏيڻ گهرجي.
# هر رياست کي پنهنجن وسيلن جي استعمال جو حق حاصل آهي، پر ان سان ٻين ملڪن کي نقصان نه پهچڻ گهرجي.
# اهڙي نقصان جي صورت ۾ متاثر ملڪن کي معاوضو ملڻ گهرجي.
# هر ملڪ کي پنهنجا ماحولياتي معيار مقرر ڪرڻ گهرجن.
# عالمي ماحولياتي معاملن ۾ بين الاقوامي سهڪار ضروري آهي.
# [[بين الاقوامي تنظيم]]ن کي ماحول جي تحفظ لاءِ مدد فراهم ڪرڻ گهرجي.
# [[وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيار]] ختم ڪرڻ گهرجن.

ڪانفرنس مان اڀرندڙ اهم ۽ بنيادي خيالن مان هڪ اهو هو ته ماحول جي تحفظ لاءِ غربت جو خاتمو لازمي آهي. ڪانفرنس ۾ پنهنجي تاريخي تقرير دوران ڀارت جي وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] ماحولياتي انتظام ۽ [[غربت جي خاتمي]] جي وچ ۾ ويجهي لاڳاپي کي نمايان ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Indira Gandhi |url=http://archive.org/details/indira-gandhi-one-earth-one-environment-one-humanity-14-june-1972 |title=Indira Gandhi One Earth One Environment One Humanity 14 June 1972 |date=1972-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/indira-gandhi-the-environmentalist/article18514883.ece|title=Indira Gandhi, the environmentalist|last=Venkat|first=Vidya|work=The Hindu|access-date=2017-05-21|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507162647/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/indira-gandhi-the-environmentalist/article18514883.ece|archive-date=May 7, 2018|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gandhi |first=Indira |url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.20598 |title=The Years of Endeavour: Selected Speeches of Indira Gandhi (August 1969 - August 1972) |publisher=Publications Division, Government of India, New Delhi |year=1975 |location=New Delhi |pages=447–453 |language=EN}}&lt;/ref&gt;

اسٽاڪ هوم ڪانفرنس دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن کي ماحولياتي حالتن جي نگراني ڪرڻ، ۽ ان مقصد لاءِ ماحوليات سان لاڳاپيل وزارتون ۽ سرڪاري ادارا قائم ڪرڻ جي ترغيب ڏني.&lt;ref&gt;{{Citation |chapter=The Origins of the Global Environmental Regime |date=2014 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/greening-the-globe/origins-of-the-global-environmental-regime/DF6A0081CC7599D62FB0690875A162C2 |title=Greening the Globe: World Society and Environmental Change |pages=24–47 |editor-last=Hironaka |editor-first=Ann |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139381833.003 |isbn=978-1-107-03154-8|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John W. Meyer, David John Frank, Ann Hironaka, Evan Schofer and Nancy Brandon Tuma 1997, The structuring of a world environmental regime. ''International Organization'' 51:623–651&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Henrik Selin and [[بيورن-اولا لينر]] (2005) &quot;The quest for global sustainability: international efforts on linking environment and development&quot;, WP 5, Science, Environment and Development Group, Center for International Development, Harvard University, Cambridge, MA.&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ UNEP جي قيام جهڙيون اهم ادارياتي ڪاميابيون حاصل ٿيون، پر ڪانفرنس جي گهڻن عملي سفارشن تي مڪمل عمل نه ٿي سگهيو. ان سبب گڏيل قومن بعد ۾ وڌيڪ عالمي ماحولياتي ڪانفرنسون منعقد ڪيون.&lt;ref&gt;[[بيورن-اولا لينر]] and Henrik Selin (2013). The United Nations Conference on Sustainable Development: Forty Years in the Making. ''Environment &amp; Planning. C: Government and Policy''. 31(6):971-987.&lt;/ref&gt; انهن ۾ 1992ع ۾ [[ماحول ۽ ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] (ريو ڌرتي سمٽ)، 2002ع ۾ [[پائيدار ترقي بابت عالمي سربراهه اجلاس]] (جوهانسبرگ)، ۽ 2012ع ۾ [[پائيدار ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] (Rio+20) شامل آهن، جن سڀني جي بنياد اسٽاڪ هوم پڌرنامي تي رکيل اصولن تي هئي.

ڪجهه محققن جو خيال آهي&lt;ref&gt;[[بيورن-اولا لينر]] and Henrik Selin, ''The Thirty Year Quest for Sustainability: The Legacy of the 1972 UN Conference on the Human Environment'', Paper presented at Annual Convention of International Studies Association, Portland, Oregon, USA, February 25 – March 1, 2003.&lt;/ref&gt; ته هي ڪانفرنس، ۽ خاص طور تي ان کان اڳ ٿيل سائنسي ڪانفرنسون، [[يورپي برادري]] (جنهن بعد ۾ [[يورپي يونين]] بڻجي) جي ماحولياتي پاليسين تي نمايان اثرانداز ٿيون. مثال طور، 1973ع ۾ يورپي برادري ماحول ۽ صارفين جي تحفظ لاءِ هڪ ڊائريڪٽوريٽ قائم ڪيو ۽ پنهنجو پهريون ماحولياتي عملي پروگرام تيار ڪيو. ماحول بابت وڌندڙ دلچسپي ۽ تحقيقاتي سهڪار بعد ۾ عالمي حدت بابت بهتر سمجهه پيدا ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] ۽ [[پيرس معاهدو]] جهڙا عالمي معاهدا وجود ۾ آيا ۽ جديد ماحولياتي تحريڪ جي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.

==50 سال پوءِ==

2022ع ۾ سائنسدانن جي هڪ ٽيم ''اسٽاڪھوم+50: انلاڪنگ اي بيٽر فيوچر'' نالي رپورٽ شايع ڪئي، جنهن ۾ 1972ع واري گڏيل قومن جي انساني ماحول بابت ڪانفرنس کان پوءِ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو ورتو ويو ۽ مستقبل لاءِ سفارشون پيش ڪيون ويون. رپورٽ جا بنيادي پيغام هي هئا: ''&quot;انسان ۽ فطرت جي وچ ۾ لاڳاپي کي نئين سر ترتيب ڏيڻ، سڀني لاءِ پائيدار خوشحالي حاصل ڪرڻ، ۽ بهتر مستقبل ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ.&quot;''

ساڳئي موقعي تي نوجوان محققن &quot;منصفاڻي ۽ پائيدار مستقبل لاءِ نوجوانن جي ويزن جو خاڪو&quot; &lt;ref&gt;''Charting a Youth Vision for a Just and Sustainable Future''&lt;/ref&gt; جي عنوان سان رپورٽ جو نوجوانن لاءِ هڪ الڳ نسخو پڻ جاري ڪيو. ان جا اهم پيغام هئا: ''&quot;صحت، ڀلائي ۽ سماجي يڪجهتي، فطرت سان هم آهنگي، عالمي يڪجهتي يعني هڪ عالمي خاندان طور گڏ رهڻ، ۽ اهڙي دنيا جتي سڀئي انسان برابر هجن.&quot;''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stockholm+50: Unlocking a Better Future |url=https://www.stockholm50.report/ |publisher=SEI, CEEW |access-date=1 June 2022}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==

* [[ڌرتي سمٽ 1992ع]]
* [[ڌرتي سمٽ 2002ع]]
* [[جوهانسبرگ پڌرنامو]]
* [[هيبيٽيٽ انٽرنيشنل ڪوئليشن]]
* [[2009ع گڏيل قومن جي موسمياتي تبديلي ڪانفرنس]]
* [[پائيدار ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]]
* [[ميناماتا]]
* [[ميناماتا بيماري]]
* [[عالمي ماحوليات جو ڏينهن]]

==حوالا==

{{Reflist}}

==وڌيڪ مطالعو==

* David Larsson Heidenblad. 2021. ''The Environmental Turn in Postwar Sweden: A New History of Knowledge''. Lund University Press.
* [[جان ميڪ ڪارمڪ]]، ''The Global Environmental Movement'' (London: John Wiley, 1995).
* Thorsten Schulz-Walden (2013). ''Anfänge globaler Umweltpolitik. Umweltsicherheit in der internationalen Politik (1969–1975)''. Oldenbourg Verlag, München. {{ISBN|978-3-486-72362-5}}
* [[فيلڪس ڊاڊز]]، [[موريس اسٽرانگ]] ۽ Michael Strauss. ''Only One Earth: The Long Road via Rio to Sustainable Development'' (London: Earthscan, 2012).

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

{{wikisource-inline|Declaration of the United Nations Conference on the Human Environment}}

* {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20150314024203/http%3A//www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?documentid%3D97%26articleid%3D1503 |title=انساني ماحول بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس جو پڌرنامو (مڪمل متن) |date=2015-03-14}}
* [https://legal.un.org/avl/ha/dunche/dunche.html گڏيل قومن جي قانوني آڊيو-بصري لائبريري ۾ اسٽاڪ هوم پڌرنامي بابت تعارفي نوٽ، طريقيڪار جي تاريخ ۽ آڊيو-بصري مواد]
* [https://digitallibrary.un.org/record/523249 اسٽاڪ هوم (1972ع) ۾ منعقد ٿيل انساني ماحول بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس جي رپورٽ]

{{Sustainability|expanded=agreements}}
{{Portal|Politics}}
{{Authority control}}


[[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:ماحولياتي گدلاڻ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]]
[[زمرو:سويڊن ۾ منظم ڪيل تقريبون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:ماحوليات بابت گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:1972ع ۾ سويڊن]]
[[زمرو:1972ع ۾ ماحوليات]]
[[زمرو:سويڊن ۽ گڏيل قومون]]
[[زمرو:1972ع جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:سويڊن جا پرڏيهي لاڳاپا]]
[[زمرو:1972ع ۾ گڏيل قومون]]
[[زمرو:سويڊن جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:جون 1972ع يورپ ۾]]
[[زمرو:اسٽاڪ هوم ۾ منظم ڪيل تقريبون]]
[[زمرو:1970ع واري ڏهاڪي ۾ اسٽاڪ هوم]]
[[زمرو:ويهين صدي جون سفارتي ڪانفرنسون]]

[[زمرو:تقريبون]]
[[زمرو:تقريبون بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ملڪ وار لاڳاپا]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا لاڳاپا]]</text>
      <sha1>39a1s3z8bgpmxxo0msyamhaqlsvdv0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33189</id>
    <revision>
      <id>400438</id>
      <parentid>327884</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2933" sha1="6zv788ae7vkzehgjjbj4m35mldstj9b" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name = يونائيٽيڊ نيشنز اينوائرنمينٽ پروگرام&lt;br&gt;(UN Environment)
| image = UNEP logo.svg
| image size =
| caption = يو اين اي پي جو لوگو
| type = پروگرام
| acronyms = يو اين اينوائرنمينٽ
| head = 
{{flag|ناروي}} [[ايرڪ سولھيئم]] 
| status =سرگرم
| established = {{dts|format=dmy|1972|06|05}}
| headquarters =  [[نيروبي]], [[ڪينيا]]
| website = [https://www.unenvironment.org/. https://www.unenvironment.org/]
| parent = [[گڏيل قومن جو ادارو]]
| footnotes = 
}}


'''گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو''' يا يونائيٽيڊ نيشنس اينوايرونمينٽل پروگرام{{ٻيا نالا|انگريزي=United Nations Enviorment Programme UNEP}}اصل ۾ 1972ع ۾ '''اسٽاڪ هوم''' ۾ '''[[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]''' جي طرفان سڏايل ڪانفرنس جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو هو. ڪانفرنس جو مقصد دُنيا جي مُلڪن کي ماحول دوست سرواڻ ۽ ڀائيچارو فراهم ڪندي، ڄاڻ، اُتساهه ۽ سهائتا ذريعي انساني زندگيءَ جو معيار وڌائڻ ۽ ايندڙ نسلن تي نظر رکڻ، دُنيا ۾ ماحولياتي جاڳرتا لاءِ پتوڙڻ، گڏيل قومن جي ماحولياتي سرگرمين کي هڪٻئي سان سلهاڙڻ، ماحولياتي ڀلائيءَ لاءِ دُنيا جي مختلف خطن وچ ۾ لاڳاپا وڌائڻ، اُسرندڙ ملڪن ۾ ماحولياتي بهتريءَ لاءِ ڪم ڪندڙ ادارن جي مدد ڪرڻ آهي. ماحوليات جي حوالي سان بين الاقوامي قانون سازيءَ لاءِ هاڪاري ماحول پيدا ڪرڻ جي حوالي سان، هن اداري ساراهه جوڳي اڳڀرائي ڪئي آهي. اداري جو مرڪزي آفيس '''نيروبي'''، ڪينيا ۾ آهي ۽ دُنيا جي ڪيترن ٻين مُلڪن ۾ ان جون علائقائي آفيسون پڻ آهن.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%DA%AF%DA%8F%D9%8A%D9%84%20%D9%82%D9%88%D9%85%D9%86%20%D8%AC%D9%8A%20%D9%85%D8%A7%D8%AD%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%8A%20%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%20%D8%AC%D9%88%20%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88.php گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:ماحولياتي گدلاڻ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>6zv788ae7vkzehgjjbj4m35mldstj9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35417</id>
    <revision>
      <id>400473</id>
      <parentid>327905</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>400473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2105" sha1="iwth9q8y0l2tsbkqiertp19n5fpewpx" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name = '''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''
| image = 
| image size = 300px
| caption =
| acronyms = UNCPAD
| headquarters = 
| established = 1994
| website = 
| parent = گڏيل قومن جو ادارو
| commons = [[گڏيل قومن جو ادارو]]
| footnotes = 
}}
'''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''{{ٻيا نالا|انگريزي=United Nations Conference on Population and Development}} 
گڏيل قومن جي سهڪار سان 5 کان 13 سيپٽمبر 1994ع تي مصر جي گاديءَ جي هنڌ ’قاهره‘ ۾  ٿي، جنهن ۾ 170 کان وڌيڪ ملڪن، غيرسرڪاري تنظيمن ۽ ميڊيا جي 2000 کان وڌيڪ نمائندن شرڪت ڪئي. انهيءَ ڪانفرنس ۾ سال 2000ع ۾ بين الاقوامي، قومي ۽ مقامي سطح تي انساني آباديءَ جي پالنا ، لڏپلاڻ (هجرت)، ٻارن جي موت، ڄم تي ضابطي، عورتاڻي تعليم جي بهتريءَ ۽ حمل جي محفوظ طريقن سميت ڪيترن انساني معاملن جي حوالي سان بحث ڪيو ويو ۽ مٿين شعبن ۾ بهتر ماحول پيدا ڪرڻ لاءِ رٿابندي ڪئي وئي.
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/United%20Nations%20Conference%20on%20Population%20and%20Development.php United Nations Conference on Population and Development | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس]]
[[زمرو:ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏيل قومون جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:عالمي سياست]]
[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:آبادي جي ڀلائي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]]
[[زمرو:گڏجاڻيون]]</text>
      <sha1>iwth9q8y0l2tsbkqiertp19n5fpewpx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400474</id>
      <parentid>400473</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2173" sha1="crz5zpd5xwo8ov916y4vmrbxwzjxc2v" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name = '''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''
| image = 
| image size = 300px
| caption =
| acronyms = UNCPAD
| headquarters = 
| established = 1994
| website = 
| parent = گڏيل قومن جو ادارو
| commons = [[گڏيل قومن جو ادارو]]
| footnotes = 
}}
'''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''{{ٻيا نالا|انگريزي=United Nations Conference on Population and Development}} 
گڏيل قومن جي سهڪار سان 5 کان 13 سيپٽمبر 1994ع تي مصر جي گاديءَ جي هنڌ ’قاهره‘ ۾  ٿي، جنهن ۾ 170 کان وڌيڪ ملڪن، غيرسرڪاري تنظيمن ۽ ميڊيا جي 2000 کان وڌيڪ نمائندن شرڪت ڪئي. انهيءَ ڪانفرنس ۾ سال 2000ع ۾ بين الاقوامي، قومي ۽ مقامي سطح تي انساني آباديءَ جي پالنا ، لڏپلاڻ (هجرت)، ٻارن جي موت، ڄم تي ضابطي، عورتاڻي تعليم جي بهتريءَ ۽ حمل جي محفوظ طريقن سميت ڪيترن انساني معاملن جي حوالي سان بحث ڪيو ويو ۽ مٿين شعبن ۾ بهتر ماحول پيدا ڪرڻ لاءِ رٿابندي ڪئي وئي.
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/United%20Nations%20Conference%20on%20Population%20and%20Development.php United Nations Conference on Population and Development | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس]]
[[زمرو:گڏيل قومون جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:آباديات]]
[[زمرو:آبادي جي ترقي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]]


[[زمرو:ڪانفرنسون]]
[[زمرو:عالمي سياست]]
[[زمرو:سماجي مسئلا]]
[[زمرو:آبادي جي ڀلائي]]
[[زمرو:گڏجاڻيون]]</text>
      <sha1>crz5zpd5xwo8ov916y4vmrbxwzjxc2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400475</id>
      <parentid>400474</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1999" sha1="kqfu011q6otte0d95jvth0wviondcd1" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name = '''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''
| image = 
| image size = 300px
| caption =
| acronyms = UNCPAD
| headquarters = 
| established = 1994
| website = 
| parent = گڏيل قومن جو ادارو
| commons = [[گڏيل قومن جو ادارو]]
| footnotes = 
}}
'''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''{{ٻيا نالا|انگريزي=United Nations Conference on Population and Development}} 
گڏيل قومن جي سهڪار سان 5 کان 13 سيپٽمبر 1994ع تي مصر جي گاديءَ جي هنڌ ’قاهره‘ ۾  ٿي، جنهن ۾ 170 کان وڌيڪ ملڪن، غيرسرڪاري تنظيمن ۽ ميڊيا جي 2000 کان وڌيڪ نمائندن شرڪت ڪئي. انهيءَ ڪانفرنس ۾ سال 2000ع ۾ بين الاقوامي، قومي ۽ مقامي سطح تي انساني آباديءَ جي پالنا ، لڏپلاڻ (هجرت)، ٻارن جي موت، ڄم تي ضابطي، عورتاڻي تعليم جي بهتريءَ ۽ حمل جي محفوظ طريقن سميت ڪيترن انساني معاملن جي حوالي سان بحث ڪيو ويو ۽ مٿين شعبن ۾ بهتر ماحول پيدا ڪرڻ لاءِ رٿابندي ڪئي وئي.
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/United%20Nations%20Conference%20on%20Population%20and%20Development.php United Nations Conference on Population and Development | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس]]
[[زمرو:گڏيل قومون جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:آباديات]]
[[زمرو:آبادي جي ترقي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>kqfu011q6otte0d95jvth0wviondcd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400479</id>
      <parentid>400475</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2071" sha1="nmzttgkdwtjet46w0zfddcjj1lkv73g" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name = '''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''
| image = 
| image size = 300px
| caption =
| acronyms = UNCPAD
| headquarters = 
| established = 1994
| website = 
| parent = گڏيل قومن جو ادارو
| commons = [[گڏيل قومن جو ادارو]]
| footnotes = 
}}
'''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''{{ٻيا نالا|انگريزي=United Nations Conference on Population and Development}} 
گڏيل قومن جي سهڪار سان 5 کان 13 سيپٽمبر 1994ع تي مصر جي گاديءَ جي هنڌ ’قاهره‘ ۾  ٿي، جنهن ۾ 170 کان وڌيڪ ملڪن، غيرسرڪاري تنظيمن ۽ ميڊيا جي 2000 کان وڌيڪ نمائندن شرڪت ڪئي. انهيءَ ڪانفرنس ۾ سال 2000ع ۾ بين الاقوامي، قومي ۽ مقامي سطح تي انساني آباديءَ جي پالنا ، لڏپلاڻ (هجرت)، ٻارن جي موت، ڄم تي ضابطي، عورتاڻي تعليم جي بهتريءَ ۽ حمل جي محفوظ طريقن سميت ڪيترن انساني معاملن جي حوالي سان بحث ڪيو ويو ۽ مٿين شعبن ۾ بهتر ماحول پيدا ڪرڻ لاءِ رٿابندي ڪئي وئي.
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/United%20Nations%20Conference%20on%20Population%20and%20Development.php United Nations Conference on Population and Development | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس]]
[[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:آباديات]
[[زمرو:انساني ترقي]]
[[زمرو:آبادي جي ڀلائي]]
[[زمرو:آبادي جي ترقي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>nmzttgkdwtjet46w0zfddcjj1lkv73g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400480</id>
      <parentid>400479</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="i1i8jk3r8lxzpuyk83h7wd0xw95l0ps" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name = '''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''
| image = 
| image size = 300px
| caption =
| acronyms = UNCPAD
| headquarters = 
| established = 1994
| website = 
| parent = گڏيل قومن جو ادارو
| commons = [[گڏيل قومن جو ادارو]]
| footnotes = 
}}
'''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''{{ٻيا نالا|انگريزي=United Nations Conference on Population and Development}} 
گڏيل قومن جي سهڪار سان 5 کان 13 سيپٽمبر 1994ع تي مصر جي گاديءَ جي هنڌ ’قاهره‘ ۾  ٿي، جنهن ۾ 170 کان وڌيڪ ملڪن، غيرسرڪاري تنظيمن ۽ ميڊيا جي 2000 کان وڌيڪ نمائندن شرڪت ڪئي. انهيءَ ڪانفرنس ۾ سال 2000ع ۾ بين الاقوامي، قومي ۽ مقامي سطح تي انساني آباديءَ جي پالنا ، لڏپلاڻ (هجرت)، ٻارن جي موت، ڄم تي ضابطي، عورتاڻي تعليم جي بهتريءَ ۽ حمل جي محفوظ طريقن سميت ڪيترن انساني معاملن جي حوالي سان بحث ڪيو ويو ۽ مٿين شعبن ۾ بهتر ماحول پيدا ڪرڻ لاءِ رٿابندي ڪئي وئي.
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/United%20Nations%20Conference%20on%20Population%20and%20Development.php United Nations Conference on Population and Development | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس]]
[[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:آباديات]]
[[زمرو:انساني ترقي]]
[[زمرو:آبادي جي ڀلائي]]
[[زمرو:آبادي جي ترقي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>i1i8jk3r8lxzpuyk83h7wd0xw95l0ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400481</id>
      <parentid>400480</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>400481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2068" sha1="mwmfumb0j4vt1thnbqvbskrijf6iw2h" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name = '''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''
| image = 
| image size = 300px
| caption =
| acronyms = UNCPAD
| headquarters = 
| established = 1994
| website = 
| parent = گڏيل قومن جو ادارو
| commons = [[گڏيل قومن جو ادارو]]
| footnotes = 
}}
'''گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس'''{{ٻيا نالا|انگريزي=United Nations Conference on Population and Development}} 
گڏيل قومن جي سهڪار سان 5 کان 13 سيپٽمبر 1994ع تي مصر جي گاديءَ جي هنڌ ’قاهره‘ ۾  ٿي، جنهن ۾ 170 کان وڌيڪ ملڪن، غيرسرڪاري تنظيمن ۽ ميڊيا جي 2000 کان وڌيڪ نمائندن شرڪت ڪئي. انهيءَ ڪانفرنس ۾ سال 2000ع ۾ بين الاقوامي، قومي ۽ مقامي سطح تي انساني آباديءَ جي پالنا ، لڏپلاڻ (هجرت)، ٻارن جي موت، ڄم تي ضابطي، عورتاڻي تعليم جي بهتريءَ ۽ حمل جي محفوظ طريقن سميت ڪيترن انساني معاملن جي حوالي سان بحث ڪيو ويو ۽ مٿين شعبن ۾ بهتر ماحول پيدا ڪرڻ لاءِ رٿابندي ڪئي وئي.
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/United%20Nations%20Conference%20on%20Population%20and%20Development.php United Nations Conference on Population and Development | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس]]
[[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:آبادي]]
[[زمرو:انساني ترقي]]
[[زمرو:آبادي جي ڀلائي]]
[[زمرو:آبادي جي ترقي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]]</text>
      <sha1>mwmfumb0j4vt1thnbqvbskrijf6iw2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امن جي بحاليءَ واري فوج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37672</id>
    <revision>
      <id>400442</id>
      <parentid>399859</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>400442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154862" sha1="63slxq9cmy9mig5c4ct66sflkavef6j" xml:space="preserve">{{Short description|دائمي امن لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪرڻ خاطر ڪيل سرگرميون}}


[[File:Italian Soldier UNIFIL 2 Lebanon 2007.jpg|thumb|[[اطالوي فوج]] جو هڪ [[سپاهي]] لبنان ۾ [[يونيفل]] مشن دوران پهرو ڏئي رهيو آهي.]]

'''امن قائم رکندڙ فوج''' (Peacekeeping Force) انهن سرگرمين، خاص طور فوجي سرگرمين،&lt;ref&gt;&quot;Peacekeeping&quot;. Oxford Languages. 2023.&lt;/ref&gt; تي مشتمل هوندو آهي، جن جو مقصد اهڙيون حالتون پيدا ڪرڻ هوندو آهي جيڪي پائيدار [[امن]] جي قيام لاءِ سازگار هجن.&lt;ref name=&quot;dpko&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/|title=United Nations Peacekeeping|access-date=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt; تحقيق مان عام طور اهو ظاهر ٿيو آهي ته امن قائم رکڻ جون ڪارروايون [[شهري جاني نقصان|شهري]] ۽ جنگي ميدان ۾ ٿيندڙ جاني نقصان کي گهٽائين ٿيون ۽ ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جي خطري کي پڻ گهٽائين ٿيون.

[[گڏيل قومون]] (UN) ۽ ان سان لاڳاپيل [[قومي رياست]]ن جي حڪومتن ۽ [[تنظيم]]ن جي وچ ۾ عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته عالمي سطح تي امن قائم ڪندڙ دستا جنگ کان پوءِ وارن علائقن ۾ امن جي عمل جي نگراني ۽ مشاهدو ڪندا آهن، ۽ اڳوڻن ويڙهاڪن کي انهن امن معاهدن تي عمل ڪرائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جن جا هو پابند بڻيل هوندا آهن. اهڙي مدد ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ اعتماد سازي جا قدم، اقتدار جي ورهاست جا انتظام، چونڊن ۾ مدد، [[قانون جي حڪمراني]] کي مضبوط بڻائڻ، ۽ معاشي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ. ان ڪري [[گڏيل قومن جا امن قائم ڪندڙ دستا]] (جن کي سندن هلڪي نيري [[بيريٽ]] يا هيلمٽ سبب اڪثر '''نيري بيريٽ''' يا '''نيرا هيلمٽ''' چيو ويندو آهي) ۾ فوجي، [[گڏيل قومن جي پوليس|پوليس آفيسر]] ۽ شهري عملي جا ميمبر شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;dpko&quot;&gt;{{cite web|author=United Nations Peacekeeping |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/about/dpko/ |title=Department of Peacekeeping Operations (DPKO) |publisher=United Nations Peacekeeping |access-date=October 3, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=United Nations Peacekeeping |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/about/dfs/ |title=Department of Field Support (DFS) |publisher=United Nations Peacekeeping |access-date=October 3, 2012}}&lt;/ref&gt;

امن قائم رکڻ جا مشن هلائيندڙ واحد تنظيم گڏيل قومون نه آهن. گڏيل قومن کان ٻاهر امن قائم ڪندڙ قوتن ۾ [[ڪوسوو فورس]] جي [[نيٽو]] مشن (گڏيل قومن جي اجازت سان)، [[سينا ٻيٽ نما]] ۾ [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]]، ۽ [[يورپي يونين]] (جهڙوڪ [[EUFOR RCA]]، گڏيل قومن جي اجازت سان) ۽ [[آفريقي يونين]] (جهڙوڪ [[سوڊان ۾ آفريقي يونين مشن]]) پاران منظم ڪيل امن مشن شامل آهن.{{Citation needed|date=August 2023}}

[[بين الاقوامي قانون]] موجب، امن قائم ڪندڙ پنهنجي غيرجانبدار حيثيت سبب [[غير جنگجو]] (non-combatants) شمار ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻن يا وڌيڪ [[جنگ ڪندڙ ڌر]]ن جي وچ ۾ تڪرار ۾ غيرجانبدار هوندا آهن (بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن امن قائم رکڻ جي ذميوارين کان ٻاهر موجود غيرجانبدار ماڻهو ۽ ملڪيت). تنهنڪري انهن کي هر حال ۾ حملن کان تحفظ حاصل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule33 |title=Rule 33. Personnel and Objects Involved in a Peacekeeping Mission|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|access-date=April 7, 2019}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:UN Soldiers in Eritrea.jpeg|thumb|right|upright=1.00|نيدرلينڊز جا ڊچ فوجي اقوام متحده جي امن جي قيام جي فورس ۾ ايٿوپيا ۽ ايريٽيريا جي سرحد تي گڏيل قومن پاران چوڪسي ڪندي]]

'''امن جي بحالي واري فوج'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Peace Keeping Force}}
ٻن ملڪن ياڌرين جي وچ ۾ ڪو به تڪرار ايترو زور وٺي وڃي، جو ٽين ڌر جي مداخلت کانسواءِ اهو ٽري نه سگهي، ته ٽين ڌر امن قائم ڪرڻ (Peace Keeping) لاءِ مُختلف اُپاءُ وٺندي آهي. ڪنهن به تڪرار جي حل لاءِ ٽين ڌر جي مداخلت جو مقصد ٻن ڌُرين ۾ رڳو صُلح ڪرائڻ هوندو آهي، جنهن لاءِ فوجي ۽ سُفارتي طريقا ڪتب آندا ويندا آهن. ان کان سواءِ گھُرج پوڻ تي ٽين ڌر (يا وچين ڌر) جهيڙو ڪندڙ ڌرين تي مُختلف قسمن جو دٻاءُ رکندي آهي، جيڪڏهن ڌريون پوءِ به جهيڙي کي نه ٿيون ختم ڪن، ته مٿانئن فوجي قدم کڻڻ لاءِ به اڳڀرائي ڪئي ويندي آهي. جڏهن [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو ادارو قائم ڪيو ويو هيو ته ان وقت ٻي عالمي جنگ ختم ٿي هئي، پر ملڪن جا پاڻ ۾ تڪرار پوءِ به هلي رهيا هئا ۽ ”سرد جنگ“ به شروع ٿي چڪي هئي، دُنيا جي امن کي گهڻن قسمن جا خطرا پيدا ٿي چڪا هئا. 1950ع ۾ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل بين الاقوامي جهيڙن کي پاسيرو ڪرڻ ۽ امن قائم ڪرڻ لاءِ ”احتياطي سفارتڪاري“ (Preventive Diplomacy) جو اصطلاح اڳيان آندو هو. انهيءَ قسم جي حڪمت عملي ۾ ڪنهن به تڪرار کي رڳو ٺارڻ جو حل ڏنل هيو، پر جهيڙي کي مستقل طور ختم ڪرڻ لاءِ ڪجهه واڌو قدم به گهربل هئا. انهيءَ ڪري اهڙي صورتحال ۾ اڳتي هلي ”مشن ڪريپ“ (Mission Creep) جو اصطلاح ڪتب آندو ويو، جنهن ۾ جهيڙي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. انهيءَ حوالي سان 1956ع ۾ ڪئناڊا جي پرڏيهي معاملن جي وزير ۽ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل ”ڊگ هئمرشولڊ“ گڏيل قومن جي اداري جي پلئٽفارم تان ”امن قائم ڪرڻ واري فوج“ (Peace Keeping Force) قائم ڪئي، جنهن جي شعبا بندي ڪرڻ کان پوءِ ان جي ورديءَ کانسواءِ خاص قسم جي ٽوپي به تيار ڪرائي وئي ۽ ان خاص ٽوپيءَ جو رنگ ”نيرو“ مقرر ڪيو ويو. ٽوپيءَ کي ٻين فوجي ٽوپين کان الڳ رنگ ڏيڻ جو مقصد، بين الاقوامي امن فوج جي انفراديت کي ظاهر ڪرڻ آهي. ان هوندي به ”امن فوج“ جي طريقيڪار ۽ اختيارن کي اڃا تائين چڱيءَ ريت گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان نه ڪيو ويو آهي. گڏيل قومن جي چارٽر جي 6 ۽ 7 باب ۾، امن جي ڪوشش وٺڻ لاءِ جيڪي تفصيل بيان ڪيا ويا آهن، انهن سان امن جي بحاليءَ واري عمل کي به جوڙيو ويو آهي. جيتوڻيڪ امن جي بحاليءَ لاءِ گڏيل قومن جي پڌرنامي جي روح مطابق جوڙجڪ ضروري آهي. انهن کوٽن جي باوجود، گڏيل قومن جي امن بحال ڪرائيندڙ فوج، دُنيا ۾ امن ۽ صلح جي لاءِ گھڻن هنڌن مثال طور؛ ڪمبوڊيا، نميبيا، انگولا، لبنان، ايراني نار ۽ [[سوماليا|صوماليا]] وغيره ۾ ڪاميابيءَ سان پنهنجون ذميواريون پوريون ڪري چڪي آهي. امن فوج جي اهڙي اهميت کي محسوس ڪندي، گڏيل قومن جي اداري ڪيترن مُتاثر ملڪن جي داخلي معاملن ۾ به هن فوج جو استعمال مُناسب ۽ بهتر سمجهيو. منڍ ۾ اها فوج ٻن تڪراري ڌُر جي وچ ۾ هلندڙ جهيِڙو ٽارڻ لاءِ ڪتب آندي ويندي هئي، پر 1988ع کان پوءِ گڏيل قومن جي اداري اهڙن ملڪن ۾ به کيس ذميواري سونپيون، جتي گهرو ويڙھ ۾ اَڙيل مُختلف ڌرين ۾ جنگ جاري هُئي ۽ اُتي انتظامي معاملا هيٺ مٿي لڳا پيا هُئا. اهڙن مُلڪن ۾ امن فوج کي گڏيل قومن طرفان چونڊون ڪرائڻ، انتظامي معاملن کي سُڌارڻ، عوام کي تحفظ ڏيڻ ۽ جهيڙن کان تنگ اچي ملڪ ڇڏي ويل ماڻهن کي واپس پنهنجي اباڻي وطن ۾ ٻيهر آباد ڪرائڻ جا اختيار به ڏنا ويا. ٻئي طرف اها به حقيقت آهي ته گڏيل قومن جي امن بحال ڪرائيندڙ فوج کي گھڻن معاملن ۽ هنڌن تي ڪن ملڪن پنهنجن خاص مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. ان کانسواءِ گھڻن علائقن (جهڙوڪ ڪشمير) ۾ گڏيل قومن جي امن فوج پنهنجي مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام وئي آهي. سندس مُقابلي ۾ اولھ جي مُلڪن جي فوجي اتحاد نيٽو امن فوج جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متحرڪ ۽ اثرائتي رهي آهي. 1992ع ۾ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل ”بترس غالي“، امن جي آڻڻ لاءِ خاص علائقي ۽ خاص حالتن آهر مداخلت ڪرڻ ۽ نون اختيار ڏيڻ لاءِ اداري آڏو تجويزون پيش ڪيون، پر ان ڏس ۾ مڪمل سوڀاري ٿيڻ لاءِ ”پيس ڪيپگ“ جو عمل نون ضابطن، اختيارن ۽ قانونن جي انتظار ۾ آهي. 
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Peace%20Keeping%20Force.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

== وصفون ۽ امن قائم رکڻ جي عمل جا قسم ==

=== گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا مشن ===
{{Main|گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا مشن}}

==== ڇهون باب ۽ ستون باب وارا مشن ====

امن قائم رکڻ جي عملن جا ڪيترائي مختلف قسم آهن. مثال طور، پيج فورٽنا پنهنجي ڪتاب ''Does Peacekeeping Work?'' ۾ امن قائم رکڻ جي عملن کي چئن مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 6–7&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work?: Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Page|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=Chapter 7}}&lt;/ref&gt; انهن مشنن جو قسم ۽ انهن تي عملدرآمد جو طريقو گهڻي حد تائين ان اختيارنامي (mandate) تي دارومدار رکي ٿو، جنهن تحت انهن کي اختيار ڏنو ويندو آهي.

فورٽنا جي بيان ڪيل چئن قسمن مان ٽي اهڙا آهن، جيڪي ڌرين جي رضامنديءَ تي ٻڌل هوندا آهن ۽ انهن کي عام طور ''[[گڏيل قومن جي منشور جو ڇهون باب|ڇهين باب]]'' وارا مشن چيو ويندو آهي، جڏهن ته چوٿون قسم ''[[گڏيل قومن جي منشور جو ستون باب|ستين باب]]'' وارو مشن هوندو آهي.

ڇهين باب هيٺ هلندڙ مشنن لاءِ جنگ ڪندڙ ڌرين جي رضامندي لازمي هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها رضامندي ختم ٿي وڃي ته امن قائم ڪندڙ دستن کي علائقو ڇڏڻو پوندو. ان جي ابتڙ، ستين باب وارن مشنن کي قانوني طور رضامندي جي ضرورت نه هوندي آهي، جيتوڻيڪ عملي طور اها موجود ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن رضامندي بعد ۾ ختم به ٿي وڃي ته به اهڙن مشنن کي واپس وڃڻ ضروري نه هوندو.

# '''مشاهدي وارا مشن''' (Observation Missions): انهن ۾ فوجي يا شهري مبصرن جا ننڍا دستا شامل هوندا آهن، جيڪي جنگبندي، فوجن جي واپسي يا جنگبندي واري معاهدي ۾ ڄاڻايل ٻين شرطن جي نگراني ڪندا آهن. اهي عام طور بنا هٿيارن جي هوندا آهن ۽ سندن بنيادي ذميواري رڳو مشاهدو ڪرڻ ۽ رپورٽون تيار ڪرڻ هوندي آهي؛ تنهن ڪري جيڪڏهن ڪا ڌر معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪري ته اهي مداخلت ڪرڻ جا مجاز نه هوندا آهن. مثال طور [[انگولا]] ۾ 1991ع وارو [[گڏيل قومن جو انگولا تصديقي مشن II]] (UNAVEM II) ۽ [[اولهه صحارا]] ۾ [[اولهه صحارا بابت راءِ شماري لاءِ گڏيل قومن جو مشن]] (MINURSO).

# '''وچٿري مشن''' (Interpositional Missions)، جن کي روايتي امن قائم رکڻ وارا مشن پڻ چيو ويندو آهي، نسبتاً وڏن ۽ هلڪي هٿياربند فوجي دستن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي تڪرار کان پوءِ ٻن جنگ ڪندڙ ڌرين جي وچ ۾ حفاظتي رڪاوٽ طور مقرر ڪيا ويندا آهن. اهي ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ بفر زون جو ڪم ڪندا آهن ۽ جنگبندي جي شرطن تي عملدرآمد جي نگراني ڪندا آهن. مثال طور 1994ع ۾ [[انگولا]] ۾ [[گڏيل قومن جو انگولا تصديقي مشن III]] (UNAVEM III) ۽ 1996ع ۾ [[گوئٽي مالا]] ۾ [[MINUGUA]].

# '''گهڻ رخا مشن''' (Multidimensional Missions): انهن ۾ فوجي ۽ [[گڏيل قومن جي پوليس|پوليس]] عملو شامل هوندو آهي، جيڪو جامع امن معاهدن تي عمل ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. اهي رڳو مشاهدو يا ڌرين جي وچ ۾ رڪاوٽ بڻجڻ تائين محدود نه هوندا آهن، پر چونڊن جي نگراني، پوليس ۽ سلامتي ادارن جي سڌارن، ادارن جي تعمير، معاشي ترقي ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ پڻ حصو وٺندا آهن. مثال طور [[نيميبيا]] ۾ [[گڏيل قومن جو عبوري امدادي گروهه]] (UNTAG)، [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ONUSAL]] ۽ [[موزمبيق]] ۾ [[گڏيل قومن جو آپريشن]] (ONUMOZ).

# '''[[امن لاڳو ڪندڙ]] مشن''' (Peace Enforcement Missions): اهي ستين باب هيٺ هلندڙ مشن هوندا آهن ۽ اڳين ٽن قسمن جي ابتڙ، جنگ ڪندڙ ڌرين جي رضامنديءَ جا پابند نه هوندا آهن. اهي شهري ۽ فوجي ٻنهي قسمن جي عملي تي مشتمل گهڻ رخا مشن هوندا آهن. انهن وٽ نسبتاً وڏي ۽ بهتر هٿياربند فوج هوندي آهي ۽ انهن کي صرف پنهنجي بچاءَ کان وڌيڪ مقصدن لاءِ به طاقت استعمال ڪرڻ جو اختيار حاصل هوندو آهي. مثال طور [[اولهه آفريڪا]] ۾ [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري جو نگراني گروهه]] (ECOMOG)، 1999ع ۾ [[سيرا ليون]] ۾ [[گڏيل قومن جو سيرا ليون مشن]] (UNAMSIL)، ۽ [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ [[نيٽو]] جا [[IFOR]] ۽ [[SFOR]] آپريشن.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 6–7&quot;/&gt;

==== سرد جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ گڏيل قومن جا مشن ====

[[سرد جنگ]] جي دور ۾ امن قائم رکڻ جا اڪثر مشن روايتي نوعيت جا هئا، جن ۾ امن قائم ڪندڙ دستا ملڪن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگن کان پوءِ مقرر ڪيا ويندا هئا ته جيئن جنگ ڪندڙ ڌرين جي وچ ۾ حفاظتي رڪاوٽ بڻجن ۽ امن معاهدن تي عملدرآمد کي يقيني بڻائين. اهي مشن رضامنديءَ تي ٻڌل هوندا هئا ۽ گهڻو ڪري مبصر بنا هٿيارن جي هوندا هئا، جيئن [[وچ اوڀر]] ۾ [[گڏيل قومن جي جنگبندي نگراني تنظيم]] (UNTSO) ۽ [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] بابت [[ڪشمير بابت گڏيل قومن جو ڪميشن]] (UNCIP). ڪجهه مشن هٿياربند به هئا، جهڙوڪ [[سوئيز بحران]] دوران قائم ڪيل [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج]] (UNEF-I). مجموعي طور اهي مشن پنهنجي مقرر ڪيل ڪردار ۾ ڪامياب رهيا.

[[سرد جنگ کان پوءِ وارو دور|سرد جنگ کان پوءِ]] گڏيل قومن امن قائم رکڻ لاءِ وڌيڪ جامع ۽ گهڻ رخي طريقيڪار اختيار ڪيو. 1992ع ۾ ان وقت جي [[گڏيل قومن جو سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] [[بوتروس بوتروس غالي]] هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن ۾ گڏيل قومن ۽ امن قائم رکڻ بابت پنهنجو جامع تصور پيش ڪيو. ''[[امن لاءِ ايجنڊا]]'' (An Agenda for Peace) نالي هن رپورٽ ۾ هن احتياطي سفارتڪاري، امن لاڳو ڪرڻ، امن ڪرائڻ، امن قائم رکڻ ۽ تڪرار کان پوءِ بحاليءَ کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل قدمن طور بيان ڪيو، جن جي ذريعي سرد جنگ کان پوءِ واري عالمي سياست ۾ گڏيل قومن جو ڪردار وڌيڪ اثرائتو بڻجي سگهي.

==== گڏيل قومن جي مشنن جا وسيع مقصد ====

[[مائيڪل ڊوئل]] ۽ نڪولس سامبانس پنهنجي ڪتاب ''The UN Record on Peacekeeping Operations'' ۾ بوتروس غالي جي رپورٽ جو خلاصو پيش ڪندي احتياطي سفارتڪاري، اعتماد سازي جي قدمن (جهڙوڪ حقيقت معلوم ڪرڻ وارا مشن)، مبصر مشن، ۽ تشدد جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ گڏيل قومن جي اختيار هيٺ فوج مقرر ڪرڻ کي پائيدار امن لاءِ اهم ذريعا قرار ڏين ٿا. سندن بيان موجب:

# '''امن لاڳو ڪرڻ''' (Peace Enforcement): گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي منظور ڪيل جنگبندي يا معاهدي تي عمل ڪرائڻ لاءِ، ضرورت پوڻ تي ڌرين جي رضامندي کان سواءِ به فوجي طاقت استعمال ڪرڻ. اهڙا مشن عام طور [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون باب|ستين باب]] تحت هلندا آهن ۽ انهن ۾ مقرر فوجون نسبتاً وڌيڪ هٿياربند هونديون آهن.

# '''امن ڪرائڻ''' (Peacemaking): گڏيل قومن جي سرپرستي هيٺ ثالثي ۽ ڳالهين ذريعي جنگ ڪندڙ ڌرين کي پرامن حل تي راضي ڪرڻ. هي عمل عام طور [[گڏيل قومن جي منشور]] جي ڇهين باب تحت ڪيو ويندو آهي.

# '''امن قائم رکڻ''' (Peacekeeping): جنگ ڪندڙ ڌرين جي رضامندي سان هلڪي هٿياربند گڏيل قومن جي موجودگي قائم ڪرڻ، اعتماد پيدا ڪرڻ ۽ ڌرين جي وچ ۾ ٿيل معاهدن جي نگراني ڪرڻ. ان سان گڏ سفارتي ڪوششون پڻ جاري رهنديون آهن ته جيئن جامع ۽ پائيدار امن حاصل ڪري سگهجي.

# '''تڪرار کان پوءِ بحالي''' (Post-Conflict Reconstruction): معاشي ۽ سماجي سهڪار ذريعي جنگ ڪندڙ ڌرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي بحال ڪرڻ، سياسي، سماجي ۽ معاشي ادارن کي مضبوط ڪرڻ، مستقبل ۾ تشدد جي امڪان کي گهٽائڻ ۽ پائيدار امن کي هٿي ڏيڻ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Doyle|first1=Michael W.|last2=Sambanis|first2=Nicholas|date=2007|title=The UN Record On Peacekeeping Operations|journal=International Journal|volume=63|issue=3}}&lt;/ref&gt;

امن قائم رکڻ ۾ غير سرڪاري تنظيمن (NGOs) سان گڏجي [[ثقافتي ورثو|ثقافتي ورثي]] جي تحفظ لاءِ ڪم ڪرڻ پڻ شامل آهي. ثقافتي ورثي جي حفاظت بابت گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري وابستگي 2012ع کان جاري آهي ۽ ان کي آهستي آهستي وڌايو پيو وڃي. ان سلسلي ۾ 2019ع ۾ [[يونيفل]] ۽ [[بلو شيلڊ انٽرنيشنل]] جو لبنان ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي تحفظ لاءِ گڏيل مشن نمايان مثال آهي. فوجي ۽ شهري ماهرن پاران مقامي آباديءَ سان گڏجي ثقافتي ورثي جو تحفظ ڪيترن ئي تڪراري علائقن ۾ مستقبل جي پرامن ۽ معاشي ترقيءَ جو بنياد بڻجي ٿو. بلو شيلڊ انٽرنيشنل جي صدر [[ڪارل فون هيبسبرگ]]، اپريل 2019ع ۾ لبنان ۾ گڏيل قومن ۽ [[يونيسڪو]] جي مشن دوران چيو: ''&quot;ثقافتي ورثو ڪنهن به علائقي ۾ رهندڙ ماڻهن جي سڃاڻپ جو حصو هوندو آهي. جيڪڏهن توهان انهن جي ثقافت تباهه ڪريو ٿا ته سندن سڃاڻپ به ختم ٿي وڃي ٿي. نتيجي ۾ ڪيترائي ماڻهو بي گهر ٿي وڃن ٿا، سندن مستقبل بابت اميدون ختم ٿي وڃن ٿيون ۽ هو آخرڪار پنهنجو وطن ڇڏڻ تي مجبور ٿين ٿا.&quot;''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Karl von Habsburg auf Mission im Libanon|date=April 28, 2019 |url=https://www.krone.at/1911689|language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jyot Hosagrahar: ''Culture: at the heart of SDGs.'' UNESCO-Kurier, April-Juni 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rick Szostak: ''The Causes of Economic Growth: Interdisciplinary Perspectives.'' Springer Science &amp; Business Media, 2009, {{ISBN|9783540922827}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bundesheer.at/cms/artikel.php?ID=10118 &quot;Blue Helmet Forum 2019 - Protection of Cultural Heritage in Peace Operations&quot;, Austrian Armed Forces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502104122/https://www.bundesheer.at/cms/artikel.php?ID=10118 |date=2023-05-02 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.unesco.org/courier/2017nian-di-3qi/historic-resolution-protect-cultural-heritage|title=A historic resolution to protect cultural heritage, The UNESCO Courier}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/action-plan-to-preserve-heritage-sites-during-conflict|title=Action plan to preserve heritage sites during conflict|website=United Nations Peacekeeping}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''UNESCO Director-General calls for stronger cooperation for heritage protection at the Blue Shield International General Assembly.'' UNESCO, September 13, 2017.&lt;/ref&gt;

=== گڏيل قومن کان ٻاهر امن قائم رکڻ ===
{{See also|غير گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن جي فهرست|نيٽو امن قائم رکڻ|يورپي يونين جي فوجي ۽ شهري مشنن جي فهرست|آفريقي يونين جي فوجي مداخلتن جي فهرست}}

[[File:En-MFO1.JPG|thumb|right|1989ع ۾ [[مصر]] جي [[سنائي اپٻيٽ|سنائي]] واري علائقي جي [[ايل گوراح]] ۾ [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]] (ملٽي نيشنل فورس اينڊ آبزرورز) جي غير گڏيل قومن واري امن قائم رکڻ واري مشن سان مقرر ڪيل ڪينيڊا جا [[CH135 ٽوئن هيوئي]] هيليڪاپٽر.]]

[[File:75Parad 04.jpg|thumb|[[آذربائيجان]] جي امن قائم رکڻ واري فوج جا ميمبر، [[2020 ماسڪو فتح پريڊ]] دوران مڪمل فوجي ورديءَ ۾.]]

سڀئي بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارا دستا سڌي طرح گڏيل قومن جي ڪنٽرول هيٺ ڪم نٿا ڪن. 1981ع ۾ [[اسرائيل]] ۽ [[مصر]] جي وچ ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]] (ملٽي نيشنل فورس اينڊ آبزرورز) قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين [[سنائي اپٻيٽ]] ۾ امن معاهدي تي عملدرآمد جي نگراني ڪري رهي آهي.&lt;ref name=&quot;10TAGpgA-1&quot;&gt;10 Tactical Air Group: ''Canadian Contingent Multinational Force and Observers Handbook'' (unclassified), page A-1. DND, Ottawa, 1986.&lt;/ref&gt;

[[آفريقي يونين]] (AU) آفريقي امن ۽ سلامتي جو اهڙو ڍانچو (آفريڪن پيس اينڊ سڪيورٽي آرڪيٽيڪچر) قائم ڪرڻ تي ڪم ڪري رهي آهي، جيڪو براعظم ۾ امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ جي ذميواري نڀائي سگهي. جيڪڏهن ڪنهن ملڪ ۾ [[نسل ڪشي]] يا انساني حقن جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿين، ته آفريقي يونين جي جنرل اسيمبلي جي منظوري سان، ان ملڪ جي حڪومت جي رضامندي کان سواءِ به امن قائم رکڻ وارو مشن موڪلي سگهجي ٿو. هن نظام، جنهن ۾ [[آفريقي اسٽينڊ بائي فورس]] (ASF) پڻ شامل آهي، جي قيام جو منصوبو 2015ع کان اڳ نه هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dandc.eu/en/article/african-peace-and-security-architecture-already-proving-useful-even-though-it-still-work |title=The African Peace and Security Architecture is already proving useful even though it is still work in progress |publisher=dandc.eu |date=August 27, 2013 |access-date=November 14, 2013}}&lt;/ref&gt;

علائقائي سطح تي [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري]] (ECOWAS) پنهنجي ڪجهه ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي امن قائم رکڻ وارا مشن شروع ڪيا آهن، ۽ ان کي &quot;آفريڪا جو سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته علائقائي امن ۽ سلامتي وارو نظام&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Oni|first1=Cyril I.|date=2009|journal=African Security|volume=2|pages=119–135|doi=10.1080/19362200903361945|title=Economic Community of West African States on the Ground: Comparing Peacekeeping in Liberia, Sierra Leone, Guinea Bissau, and Côte D'Ivoire|issue=2–3|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

'''غير هٿياربند شهري امن قائم رکڻ''' (ان آرمڊ سويلين پيس ڪيپنگ، UCP) ۾ شهري عملو شامل هوندو آهي، جيڪو تڪراري علائقن ۾ شهرين کي تشدد کان بچائڻ ۽ پائيدار امن جي قيام جي ڪوششن جي سهائتا لاءِ غير تشدد، غير مداخلت ۽ غير جانبداريءَ تي ٻڌل حڪمت عمليون اختيار ڪندو آهي. جيتوڻيڪ UCP جو اصطلاح سڀني غير سرڪاري تنظيمن (NGOs) ۾ هڪجهڙو عام نه آهي، پر ڪيترائي ادارا ساڳين طريقن سان ڪم ڪندا آهن ۽ امن بابت هڪجهڙا مقصد رکندا آهن. انهن طريقن ۾ متاثر ماڻهن سان گڏ رهڻ، مستقل موجودگي، افواهن تي ضابطو آڻڻ، برادريءَ جي سلامتي بابت گڏجاڻيون، محفوظ لنگهن جو بندوبست ڪرڻ ۽ نگراني ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rachel|first1=Julian|last2=Schweitzer|first2=Christine|date=2015|title=The Origins And Development of Unarmed Civilian Peacekeeping|url=http://eprints.leedsbeckett.ac.uk/1764/5/Origins%20and%20Development%20of%20UCP%20Submitted.pdf|journal=Peace Review|volume=27|issue=1|pages=1–8|doi=10.1080/10402659.2015.1000181|s2cid=144911738|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719124249/http://eprints.leedsbeckett.ac.uk/1764/5/Origins%20and%20Development%20of%20UCP%20Submitted.pdf|archive-date=July 19, 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== مختصر تاريخ ==
{{Main|گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ جي تاريخ}}

=== قيام ۽ شروعاتي سال ===

گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري نظام جي شروعات 1948ع ۾ ٿي، جڏهن [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] [[1948ع جي عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ [[اسرائيل]] ۽ ان جي عرب پاڙيسري ملڪن وچ ۾ ٿيل جنگبندي واري معاهدي جي نگراني لاءِ وچ اوڀر ۾ گڏيل قومن جي غير هٿياربند فوجي مبصرن کي مقرر ڪرڻ جي منظوري ڏني. هن مشن کي [[گڏيل قومن جي جنگبندي نگراني تنظيم]] (UNTSO) سڏيو ويو، جيڪو اڄ تائين جاري آهي.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/operations/history.shtml|title=History of Peacekeeping|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 1949ع ۾ سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 73 (1949ع) منظور ٿيڻ کان پوءِ، UNTSO کي اسرائيل ۽ انهن عرب رياستن جي وچ ۾ ٿيل چئن جنگبندي معاهدن تي عملدرآمد جي نگراني جي ذميواري ڏني وئي، جيڪي ان جنگ ۾ شامل هيون. نتيجي طور، UNTSO جون سرگرميون علائقي جي پنجن رياستن، يعني [[اسرائيل]]، [[مصر]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[شام]] تائين ڦهلجي ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/untso/background.shtml|title=UNTSO Background|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

=== سرد جنگ دوران امن قائم رکڻ ===

آگسٽ 1947ع ۾ [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جي آزادي ۽ ان کان پوءِ ٿيل وڏي پيماني تي خونريزيءَ کان پوءِ، سلامتي ڪائونسل جنوري 1948ع ۾ قرارداد 39 (1948ع) منظور ڪري [[ڀارت ۽ پاڪستان لاءِ گڏيل قومن جو ڪميشن]] (UNCIP) قائم ڪيو، جنهن جو مقصد [[ڪشمير]] بابت ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ پيدا ٿيل تڪرار ۽ ان سان لاڳاپيل ويڙهه ۾ ثالثي ڪرڻ هو.

هي مشن غير مداخلتي نوعيت جو هو ۽ ان کي [[ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾ ڀارت ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ٿيل جنگبندي جي نگراني جي ذميواري پڻ ڏني وئي. جولاءِ 1949ع ۾ [[ڪراچي معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ، UNCIP جنگبندي واري لڪير جي نگراني شروع ڪئي، جيڪا گڏيل قومن جي غير هٿياربند فوجي مبصرن ۽ ٻنهي ڌرين جي مقامي فوجي ڪمانڊرن جي گڏيل نگراني هيٺ هئي. هن مشن جو تسلسل اڄ به [[ڀارت ۽ پاڪستان ۾ گڏيل قومن جو فوجي مبصر گروپ]] (UNMOGIP) جي نالي سان جاري آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmogip/background.shtml|title=UNMOGIP Background|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ گڏيل قومن دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ڪُل 69 امن قائم رکڻ وارن مشنن جي منظوري ڏني.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; انهن مان گهڻا مشن سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيا. 1988ع کان 1998ع جي وچ ۾ گڏيل قومن 35 نوان امن قائم رکڻ وارا مشن شروع ڪيا، جڏهن ته 1948ع کان 1978ع تائين صرف 13 مشن قائم ٿيا هئا، ۽ 1978ع کان 1988ع جي وچ واري ڏهاڪي دوران ڪو به نئون مشن قائم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot;&gt;{{Cite journal|last=Duffey|first=Tamara|date=2000|title=Cultural Issues in Contemporary Peacekeeping|journal=International Peacekeeping|volume=7|issue=1|pages=142–168|doi=10.1080/13533310008413823|s2cid=145210823}}&lt;/ref&gt;{{rp|142–168}}

گڏيل قومن جي پهرين هٿياربند مداخلت 1956ع جي [[سوئيز بحران]] کان پوءِ ٿي، جڏهن [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج]] (UNEF-I) قائم ڪئي وئي. هي فوج نومبر 1956ع کان جون 1967ع تائين موجود رهي ۽ ان کي [[مصر]]، [[برطانيه]]، [[فرانس]] ۽ [[اسرائيل]] جي وچ ۾ جنگبندي برقرار رکڻ، مصري علائقي مان برطانوي، فرينچ ۽ اسرائيلي فوجن جي واپسي جي نگراني ڪرڻ، ۽ پوءِ مصر ۽ اسرائيل جي فوجن جي وچ ۾ بفر فورس طور ڪم ڪندي جنگبندي جي شرطن تي عملدرآمد ۽ پائيدار امن کي هٿي ڏيڻ جو مينڊيٽ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unef1mandate.html|title=UNEF Mandate|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

ان کان ٿوري ئي عرصي بعد 1960ع ۾ [[ڪانگو ۾ گڏيل قومن جو آپريشن]] (ONUC) شروع ڪيو ويو. پنهنجي عروج تي هن مشن ۾ ويهه هزار کان وڌيڪ فوجي اهلڪار شامل هئا، ۽ ان دوران 250 گڏيل قومن جا اهلڪار مارجي ويا، جن ۾ ان وقت جو سيڪريٽري جنرل [[ڊيگ هيملشولڊ]] پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;early&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/operations/early.shtml|title=The Early Years of UN Peacekeeping|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

ONUC جو مقصد [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] مان بيلجيم جي فوجن جي واپسي کي يقيني بڻائڻ هو، جيڪي [[فورس پبليڪ]] جي بغاوت کان پوءِ بيلجيم جي شهرين ۽ اقتصادي مفادن جي تحفظ لاءِ ٻيهر داخل ٿي ويون هيون. هن مشن کي قانون ۽ امن امان بحال ڪرڻ، بغاوت ۽ نسلي تشدد کي ختم ڪرڻ، ڪانگولي سلامتي فورسن کي فني مدد ۽ تربيت ڏيڻ، ۽ ملڪ جي علائقائي سالميت ۽ سياسي خودمختياري کي برقرار رکڻ جي ذميواري پڻ ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/onuc.htm|title=ONUC|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

هي ذميواري خاص طور تي [[ڪتانگا]] ۽ [[ڏکڻ ڪاسائي]] جهڙن معدني وسيلن سان مالامال صوبن جي علحدگيءَ واري تحريڪ جي پسمنظر ۾ شامل ڪئي وئي. ان دور ۾ گڏيل قومن جون فوجون، ڪجهه تڪراري انداز ۾، ڪانگو جي حڪومت جي مدد ڪندي ٻنهي صوبن جي علحدگي ختم ڪرائڻ ۾ به ڪردار ادا ڪيو.{{Citation needed|date=August 2023}}

1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪن دوران گڏيل قومن دنيا جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي مختصر مدي وارا امن قائم رکڻ وارا مشن قائم ڪيا، جن ۾ [[ڊومينيڪن جمهوريه ۾ سيڪريٽري جنرل جي نمائندي جو مشن]] (DOMREP)، [[اولهه نيو گني ۾ گڏيل قومن جي سلامتي فورس]] (UNSF) ۽ [[يمن ۾ گڏيل قومن جو مبصر مشن]] (UNYOM) شامل هئا. ساڳئي وقت ڪجهه ڊگهي مدي وارا مشن پڻ جاري رهيا، جهڙوڪ [[قبرص ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري فوج]] (UNFICYP)، [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج II]] (UNEF II)، [[گڏيل قومن جي ڌرين جي الڳ ٿيڻ جي نگراني ڪندڙ فوج]] (UNDOF)، ۽ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج]] (UNIFIL).&lt;ref name=&quot;early&quot;/&gt;

=== 1991ع کان پوءِ ===

[[File:Evstafiev-bosnia-sarajevo-un-holds-head.jpg|thumb|[[سراييوو جو گهيرو|سراييوو جي گهيري]] (1992ع–1993ع) دوران هڪ [[ناروي]] جو امن قائم رکڻ وارو اهلڪار؛ تصوير: [[ميخائل اِوستافيئف]].]]

[[يوگوسلاو جنگين]] دوران امن قائم رکڻ جي تجربن، خاص طور تي [[سربرينيتسا قتلِ عام]] جهڙين ناڪامين، جزوي طور [[گڏيل قومن جي امن تعمير ڪميشن]] (يونائيٽيڊ نيشنز پيس بلڊنگ ڪميشن) جي قيام جو سبب بڻيا. هي ڪميشن چونڊن ۽ ٻين شهري ادارن جي مضبوطي جهڙين سرگرمين وسيلي پائيدار امن قائم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿي، جيڪي امن قائم رکڻ وارا مشن پڻ انجام ڏيندا آهن. هن وقت اها ڪميشن آفريڪا جي ڇهن ملڪن سان ڪم ڪري رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pulitzercenter.org/projects/africa/beyond-peace-deals-united-nations-experiment-peacebuilding |title=Beyond Peace Deals: The United Nations Experiment in &quot;Peacebuilding&quot;|date=June 22, 2010}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] متفقه طور قرارداد 2122 منظور ڪئي، جنهن ۾ ٻين ڳالهين سان گڏ تڪرارن ۽ تڪرار کان پوءِ جي مرحلن، جهڙوڪ امن ڳالهين، ۾ عورتن جي وڌيڪ مؤثر شرڪت، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ صنفي ماهرن جي مقرري، هٿياربند تڪرارن جا عورتن تي پوندڙ اثرن بابت وڌيڪ معلومات، ۽ انهن معاملن بابت سلامتي ڪائونسل کي سڌي ريت آگاهه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AWID&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.awid.org/Library/UN-Security-Council-Takes-a-Historic-Stand-Supporting-Abortion-Access-for-Women-Raped-in-War |title=UN Security Council Takes a Historic Stand Supporting Abortion Access for Women Raped in War / Library / Homepage |publisher=AWID |access-date=October 28, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203101025/http://www.awid.org/Library/UN-Security-Council-Takes-a-Historic-Stand-Supporting-Abortion-Access-for-Women-Raped-in-War |archive-date=December 3, 2013 }}&lt;/ref&gt;

ساڳئي سال [[عورتن سان امتيازي سلوڪ جي خاتمي بابت ڪميٽي]] (CEDAW)، جيڪا گڏيل قومن جي عورتن جي حقن بابت ڪميٽي آهي، هڪ عام سفارش جاري ڪئي، جنهن موجب اهي رياستون، جيڪي گڏيل قومن جي عورتن جي حقن واري ڪنوينشن جون ڌريون آهن، پابند آهن ته هو تڪرار کان اڳ، دوران ۽ پوءِ عورتن جي حقن جو تحفظ ڪن، خاص طور تي جڏهن اهي جنگي ڪاررواين ۾ سڌيءَ طرح شامل هجن يا امن قائم رکڻ لاءِ فوجون موڪلين، يا تڪرارن جي روڪٿام، انساني امداد يا تڪرار کان پوءِ جي بحاليءَ لاءِ مالي يا ٻئي قسم جي مدد فراهم ڪن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=13885&amp;LangID=E|title=OHCHR -|website=www.ohchr.org}}&lt;/ref&gt;

ڪميٽي اهو پڻ واضح ڪيو ته اهڙين رياستن کي مناسب احتياط اختيار ڪرڻ گهرجي ته جيئن [[غير رياستي ڌريون]]، جهڙوڪ هٿياربند گروهه ۽ نجي سلامتي ڪمپنيون، عورتن خلاف ٿيندڙ ڏوهن بابت جوابده بڻايون وڃن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;/&gt;

[[پيج فورٽنا]] پنهنجي تحقيق ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن جي مقرري بابت اهو نتيجو ڪڍيو ته ''&quot;امن قائم رکڻ رسد ۽ طلب جو معاملو آهي.&quot;'' رسد جي لحاظ کان سندس مشاهدو آهي ته سلامتي ڪائونسل جي مستقل ميمبرن مان ڪنهن هڪ جي ويجهن ملڪن ۾ هلندڙ گهرو ويڙهن ۾ امن قائم رکڻ وارو مشن مقرر ٿيڻ جا امڪان گهٽ هوندا آهن. جڏهن ته طلب جي لحاظ کان مختلف تحقيقون ظاهر ڪن ٿيون ته امن قائم رکڻ وارا مشن گهڻو ڪري انهن ملڪن ۾ موڪليا ويندا آهن، جتي انهن جي ضرورت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي، يعني جتي جنگ ٻيهر شروع ٿيڻ جو خطرو تمام گهڻو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 6–7&quot; /&gt;

== امن قائم رکڻ وارين فوجن جي جوڙجڪ ==

=== اهي ملڪ جيڪي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ حصو وٺن ٿا ===
{{See also|گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جي تعداد موجب ملڪن جي فهرست}}

[[File:Irish troops UNMIL.jpg|thumb|upright=0.9|جولاءِ 2006ع ۾ [[لائبيريا]] ۾ [[گڏيل قومن جو مشن لائبيريا]] (UNMIL) سان مقرر آئرش فوجي گشت ڪندي.]]

[[گڏيل قومن جي منشور]] موجب، دنيا ۾ امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ گڏيل قومن جا سڀئي ميمبر ملڪ سلامتي ڪائونسل کي ضرورت موجب فوجي دستا ۽ ٻيون سهولتون فراهم ڪندا. 1948ع کان وٺي لڳ ڀڳ 130 ملڪن امن قائم رکڻ وارن آپريشنن لاءِ فوجي اهلڪار، شهري پوليس ۽ ٻيو عملو فراهم ڪيو آهي. جيتوڻيڪ 1948ع کان وٺي سڀني امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ خدمتون سرانجام ڏيندڙ اهلڪارن جو مڪمل رڪارڊ موجود ناهي، پر اندازو آهي ته گڏيل قومن جي 71 مشنن ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک فوجين، پوليس اهلڪارن ۽ شهرين گڏيل قومن جي جهنڊي هيٺ خدمتون انجام ڏنيون آهن. سيپٽمبر 2021ع تائين 122 ملڪ گڏيل طور لڳ ڀڳ 76,000 فوجي مبصر، پوليس اهلڪار ۽ فوجي مهيا ڪري رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;troop-and-police-contributors&quot;&gt;{{Cite web|title=Troop and police contributors|url=https://peacekeeping.un.org/en/troop-and-police-contributors|access-date=October 31, 2021|website=United Nations Peacekeeping|language=en}}&lt;/ref&gt;

شرڪت ڪندڙ ملڪن جو تعداد گهڻو هجڻ باوجود، امن قائم رکڻ جو وڏو بار اڃا تائين [[ترقي پذير ملڪ|ترقي پذير ملڪن]] جي هڪ بنيادي گروهه تي آهي. آڪٽوبر 2021ع تائين گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ سڀ کان وڌيڪ فوجي، پوليس ۽ فوجي ماهر موڪليندڙ ڏهه ملڪ [[بنگلاديش]] (6,447)، [[نيپال]] (5,536)، [[ڀارت]] (5,481)، [[روانڊا]] (5,263)، [[ايٿوپيا]] (4,856)، [[پاڪستان]] (3,949)، [[مصر]] (2,818)، [[انڊونيشيا]] (2,818)، [[گهانا]] (2,296) ۽ [[چين]] (2,248) هئا.&lt;ref name=&quot;troop-and-police-contributors&quot; /&gt;

آڪٽوبر 2021ع تائين 14,000 کان وڌيڪ شهري اهلڪار به امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ قانوني يا طبي ماهرن، استادن، مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي ماهرن ۽ انتظامي عملي طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/civilians|title=Civilians|publisher=UN Peacekeeping|access-date=October 30, 2021}}&lt;/ref&gt;

30 سيپٽمبر 2021ع تائين، امن قائم رکڻ وارن مشنن دوران 100 کان وڌيڪ ملڪن سان تعلق رکندڙ 4,147 ماڻهو پنهنجون حياتيون وڃائي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;fatalities&quot;&gt;{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/fatalities|title=Fatalities|publisher=UN Peacekeeping|access-date=October 30, 2021}}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان [[ڀارت]] جو ٿيو، جنهن جا 174 امن اهلڪار مارجي ويا، ان کان پوءِ [[بنگلاديش]] (159)، [[پاڪستان]] (159)، [[نائيجيريا]] (157)، [[گهانا]] (145)، [[ايٿوپيا]] (138)، [[ڪينيڊا]] (123)، [[فرانس]] (115) ۽ [[برطانيه]] (106) شامل آهن. 1948ع کان وٺي سراسري طور هر سال 56 امن اهلڪار ماريا ويا، پر 2001ع کان پوءِ هي انگ لڳ ڀڳ ٻيڻو ٿي هر سال 110 تائين پهچي ويو. گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ جي پهرين 55 سالن دوران ٿيل ڪل جاني نقصان جو 30 سيڪڙو حصو صرف 1993ع کان 1995ع جي وچ واري عرصي ۾ ٿيو.&lt;ref name=&quot;fatalities&quot; /&gt;

امن قائم رکڻ جي شعبي ۾ عالمي اتر ۽ عالمي ڏکڻ (Global North ۽ Global South) جي وچ ۾ واضح فرق موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جي وڏي اڪثريت [[عالمي ڏکڻ]] جي ترقي پذير ملڪن مان ايندي آهي. [[ٿامس جي. وائيس]] ۽ جيووانا ڪيولي موجب، ان جا ٽي اهم سبب علائقائي مفاد، بين الاقوامي وقار ۽ مالي فائدا آهن.&lt;ref name=&quot;globalsouth&quot;&gt;{{Cite web|date=February 3, 2019|title=The Global South and UN Peace Operations|url=https://www.e-ir.info/2019/02/03/the-global-south-and-un-peace-operations/|access-date=October 31, 2021|website=E-International Relations|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

آفريقي ملڪ امن قائم رکڻ وارا سڀ کان وڌيڪ اهلڪار فراهم ڪن ٿا، پر ساڳئي وقت آفريڪا ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن جو تعداد به سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ گهڻا آفريقي امن اهلڪار آفريڪا جي اندر ئي مقرر ٿيندا آهن. مثال طور، ايٿوپيا جا لڳ ڀڳ سڀئي 4,800 امن اهلڪار پاڙيسري ملڪن [[سوڊان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]] ۾ مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;globalsouth&quot; /&gt;

امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ حصو وٺڻ سان ترقي پذير ملڪن کي بين الاقوامي وقار پڻ حاصل ٿيندو آهي، ۽ اهو [[عظيم طاقت]] طور پنهنجون دعوائون مضبوط ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، جيئن [[برازيل]] ۽ [[ڀارت]] جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي. ان کان علاوه، غريب ملڪن لاءِ امن قائم رکڻ وارن فوجين کي موڪلڻ مالي لحاظ کان به فائديمند هوندو آهي. هر امن اهلڪار لاءِ ماهوار واپسيءَ جي رقم ۾ پگهار ۽ الائونس لاءِ 1,028 آمريڪي ڊالر، ماهرن لاءِ اضافي 303 آمريڪي ڊالر، ذاتي لباس، سامان ۽ اوزارن لاءِ 68 آمريڪي ڊالر، ۽ ذاتي هٿيار لاءِ 5 آمريڪي ڊالر شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Depts/dpko/dpko/faq/q10.htm|title=United Nations Peacekeepers - How are peacekeepers compensated?|access-date=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن طرفان فراهم ڪيل اهي ادائيگيون، تربيت ۽ سامان، انفرادي فوجين سان گڏ ترقي پذير ملڪن لاءِ به مالي طور پرڪشش هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;globalsouth&quot; /&gt;

گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ مقرر ڪيل فوجي ۽ شهري پوليس اهلڪارن مان لڳ ڀڳ 4.5 سيڪڙو [[يورپي يونين]] مان ايندا آهن، جڏهن ته [[آمريڪا]] جو حصو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;factsheet&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/overview.shtml |title=Peacekeeping Fact Sheet |publisher=United Nations|access-date=December 20, 2010}}&lt;/ref&gt;

مشنن جي قيادت بابت عام طور تي فوجي ڪمانڊر انهن ملڪن مان چونڊيا ويندا آهن، جيڪي سڀ کان وڌيڪ فوجي دستا فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل جا خاص نمائندا گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن مان مقرر ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Oksamytna |first1= Kseniya|last2= Bove |first2= Vincenzo|last3= Lundgren |first3= Magnus|date= 2021 |title=Leadership selection in United Nations peacekeeping |journal= International Studies Quarterly|volume= 65|pages= 16–28|doi= 10.1093/isq/sqaa023 |doi-access= free }}&lt;/ref&gt;

=== امن قائم رکڻ ۾ عورتن جي شرڪت ===
{{See also|امن قائم رکڻ ۾ عورتون}}

[[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 1325]] عورتن کي تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، امن ڳالهين، امن جي تعمير، امن قائم رکڻ، انساني امداد ۽ تڪرار کان پوءِ جي بحاليءَ ۾ سرگرم ۽ برابر ڌر طور شامل ڪرڻ لاءِ گڏيل قومن جو پهريون اهم قدم هو. هن قرارداد ۾ زور ڏنو ويو ته امن ۽ سلامتي جي قيام ۽ واڌاري لاءِ ٿيندڙ سڀني ڪوششن ۾ عورتن جي برابر شرڪت ۽ مڪمل شموليت کي يقيني بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;Office of the Special Adviser on Gender Issues and the Advancement of Women. &quot;[http://www.un.org/womenwatch/osagi/wps/#resolution Landmark resolution on Women, Peace and Security]&quot;, United Nations.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United Nations Security Council (October 31, 2000) &quot;Resolution 1325&quot;, S/RES/1325, United Nations.&lt;/ref&gt;

هن قرارداد تي هڪ تنقيد اها به ڪئي وئي آهي ته ان ۾ صنفي مرڪزي ڌارا (جينڊر مين اسٽريمنگ) کي لاڳو ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي، پر عملي طور گهڻو ڌيان صرف عورتن جي شموليت وڌائڻ تي ڏنو ويو، جڏهن ته مردن ۽ عورتن ٻنهي تي پاليسين جي اثرن جو مناسب جائزو نه ورتو ويو. 2010ع ۾ هن قرارداد جي ڏهن سالن جي اثرن بابت هڪ جامع جائزو ورتو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ان تي عملدرآمد محدود حد تائين ڪامياب رهيو، خاص طور تي امن ڳالهين ۽ امن معاهدن ۾ عورتن جي شرڪت وڌائڻ جي حوالي سان، جڏهن ته جنسي ۽ صنفي بنياد تي تشدد گهٽائڻ جي ڪوششن باوجود اهو مسئلو برقرار رهيو.&lt;ref&gt;United Nations Department of Peacekeeping Operations and Department of Field Support (2010). &quot;Ten-year Impact Study on Implementation of UN Security Council Resolution 1325 (2000) on Women, Peace and Security in Peacekeeping&quot;, United Nations, p. 9-10. https://www.un.org/en/peacekeeping/documents/10year_impact_study_1325.pdf.&lt;/ref&gt;

[[File:Ghana IntPeaceCorps 2016-05-29 B002a.jpg|thumb|گھانا جون عورتون گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن طور خدمتون سرانجام ڏينديون.]]

2013ع ۾ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] متفقه طور قرارداد 2122 منظور ڪئي، جنهن ۾ تڪرارن ۽ تڪرار کان پوءِ جي مرحلن، جهڙوڪ امن ڳالهين، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ صنفي ماهريت، هٿياربند تڪرارن جي عورتن تي اثرن بابت بهتر ڄاڻ، ۽ انهن معاملن بابت سلامتي ڪائونسل کي وڌيڪ سڌي ريت آگاهه ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مؤثر قدمن تي زور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AWID&quot;/&gt;

ساڳئي سال [[عورتن خلاف امتيازي سلوڪ جي خاتمي بابت ڪميٽي]] (CEDAW) پڻ پنهنجي هڪ عام سفارش ۾ چيو ته جن رياستن گڏيل قومن جي عورتن جي حقن واري ڪنوينشن جي توثيق ڪئي آهي، انهن تي لازم آهي ته هو تڪرار کان اڳ، دوران ۽ پوءِ عورتن جي حقن جو تحفظ ڪن، خاص طور تي جڏهن اهي جنگي ڪاررواين ۾ سڌي طرح شامل هجن يا امن قائم رکڻ وارا دستا، تڪرار جي روڪٿام، انساني امداد يا تڪرار کان پوءِ جي بحاليءَ لاءِ مدد فراهم ڪري رهيون هجن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;/&gt;

ڪميٽي وڌيڪ چيو ته توثيق ڪندڙ رياستن کي مناسب احتياط سان اهو به يقيني بڻائڻ گهرجي ته غير رياستي ڌريون، جهڙوڪ هٿياربند گروهه ۽ نجي حفاظتي ڪمپنيون، عورتن خلاف ڏوهن بابت جوابده بڻايون وڃن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;/&gt;

جولاءِ 2016ع تائين عورتون گڏيل قومن جي هر امن قائم رکڻ واري مشن ۾ فوجي، پوليس يا شهري عملي جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏئي رهيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/resources/statistics/gender.shtml|title=Gender statistics. United Nations Peacekeeping|website=www.un.org|access-date=September 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

1993ع ۾ مقرر ٿيل يونيفارم پائيندڙ اهلڪارن مان رڳو 1 سيڪڙو عورتون هيون. 2020ع تائين لڳ ڀڳ 95,000 امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن مان عورتون فوجي عملي جو 4.8 سيڪڙو، پوليس عملي جو 10.9 سيڪڙو، ۽ انصاف ۽ اصلاحي خدمتن جي عملي جو 34 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;women&quot;&gt;{{Cite web|title=Women in peacekeeping|url=https://peacekeeping.un.org/en/women-peacekeeping|access-date=October 31, 2021|website=United Nations Peacekeeping|language=en}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 2021ع تائين اهڙو ڪو به ملڪ، جيڪو گڏيل قومن لاءِ 100 کان وڌيڪ امن قائم رکڻ وارا اهلڪار موڪلي ٿو، پنهنجي دستي ۾ 25 سيڪڙو کان وڌيڪ عورتون نامزد نه ڪندو هو. حقيقي انگن اکرن موجب سڀ کان وڏا عورتن جا دستا [[ايٿوپيا]] (578 عورتون، يعني ان جي ڪل دستي جو 12 سيڪڙو)، [[روانڊا]] (500، يعني 10 سيڪڙو) ۽ [[گهانا]] (389، يعني 17 سيڪڙو) طرفان فراهم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;troop-and-police-contributors&quot; /&gt;

جيتوڻيڪ فوجي عملي ۾ عورتن جي مقرر تناسب بابت گڏيل قومن ڪو لازمي هدف مقرر نه ڪيو آهي، پر ميمبر رياستن کان درخواست ڪئي وئي آهي ته اهي پوليس آفيسرن جي عهدن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 20 سيڪڙو ۽ انصاف ۽ اصلاحي خدمتن جي عهدن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو عورتون نامزد ڪن.&lt;ref name=&quot;women&quot; /&gt;

2024ع ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن فوجي دستن ۾ عورتن جو ڪل انگ گهٽجي ويو، پر انهن جو تناسب وڌيو. يونيفارم پائيندڙ اهلڪارن ۾ صنفي برابري واري حڪمت عملي (يونيفارمڊ جينڊر پئرٽي اسٽريٽجي) شروع ٿيڻ کان پوءِ عورتن جو تناسب مسلسل وڌندو رهيو آهي. عورتن جي ڪل تعداد ۾ گهٽتائي جو وڏو سبب [[گڏيل قومن جو مالي ۾ ڪثيرالجہتي مربوط استحڪامي مشن]] (MINUSMA) جو خاتمو هو. جون 2024ع تائين گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن آپريشنن ۾ مقرر فوجي عملي مان عورتن جو تناسب 8.6 سيڪڙو هو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 1.3 سيڪڙو وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pfeifer Cruz |first=Claudia |title=Women in Multilateral Peace Operations in 2024: What is the State of Play? |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-10/women_in_multilateral_peace_operations_in_2024-what_is_the_state_of_play.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241031064944/https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-10/women_in_multilateral_peace_operations_in_2024-what_is_the_state_of_play.pdf |archive-date=October 31, 2024 |date=October 2024 |doi=10.55163/VYHM5282 |doi-access=free |location=Stockholm |publisher=SIPRI}}&lt;/ref&gt;

== امن قائم رکڻ جو نظرياتي بنياد ==


جيتوڻيڪ امن قائم رکڻ ۽ امن قائم رکڻ وارن جي ڪردار بابت گهڻو ڪجهه لکيو ويو آهي، پر اهڙي تجرباتي تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي، جيڪا اهو واضح ڪري سگهي ته امن قائم رکڻ وارا تڪرار کان پوءِ واري ماحول ۾ ڪهڙي نموني اثرانداز ٿين ٿا. [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] جي پروفيسر [[ورجينيا پيج فورٽنا]] چار اهڙن سببن (ڪيئيوئل ميڪينزم) جي سڃاڻپ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ذريعي امن قائم رکڻ وارا پائيدار امن لاءِ بنياد فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices After Civil War|last=Fortna|first=Virginia Page|publisher=Princeton University Press|year=2008|location=Princeton|pages=175}}&lt;/ref&gt;

فورٽنا موجب اهي چار بنيادي طريقا هي آهن:

# تازن ويڙهاڪن جي ترغيبي عنصرن ۾ تبديلي آڻڻ، جيئن امن وڌيڪ فائديمند ۽ جنگ وڌيڪ مهانگي محسوس ٿئي.
# غير يقيني صورتحال ۽ خوف کي گهٽائڻ، جيڪي سلامتي جي مخمصي (سڪيورٽي ڊليما) کي وڌائين ٿا.
# حادثاتي واقعن يا بي ضابطه هٿياربند گروهن جي ڪاررواين کي روڪڻ يا ضابطي ۾ آڻڻ، جيڪي ٻيهر جنگ جو سبب بڻجي سگهن.
# ڪنهن هڪ ڌر (خاص طور حڪومت) طرفان سياسي زيادتين کي روڪڻ، جيڪي امن کان محروم ڌرين کي ٻيهر هٿيار کڻڻ تي مجبور ڪري سگهن.

فورٽنا جو دليل آهي ته امن قائم رکڻ وارا امن جي عمل تي مثبت اثر ڇڏين ٿا، جيتوڻيڪ انهن کي اڪثر اهڙن هنڌن تي موڪليو ويندو آهي، جتي امن قائم رکڻ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي. امن قائم رکڻ تي تنقيد ڪندڙ اڪثر چوندا آهن ته اهي مشن غير مؤثر يا غير ضروري آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن ويڙهاڪ ڌريون پاڻ امن برقرار رکڻ ۾ دلچسپي رکن ٿيون ته امن قائم رهندو. تنهن هوندي به، فورٽنا جو خيال آهي ته مٿي بيان ڪيل سبب ڏيکارين ٿا ته امن قائم رکڻ وارا پائيدار امن کي يقيني بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، خاص طور تي انهن حالتن جي ڀيٽ ۾ جتي ويڙهاڪ ڌريون مڪمل طور پنهنجي حال تي ڇڏيل هجن. اهي سبب اهو به واضح ڪن ٿا ته امن قائم رکڻ جي ضرورت ڇو آهي ۽ اهو تڪرار کان پوءِ واري ماحول تي ڪيئن اثرانداز ٿي سگهي ٿو.

جنگ جي ترغيبن کي گهٽائڻ ۽ امن کي وڌيڪ پرڪشش بڻائڻ لاءِ گڏيل قومون نفاذي اختيارن (انفورسمينٽ مينڊيٽ) تحت فوجي قوت مقرر ڪري سگهي ٿي، جيڪا امن خراب ڪندڙ ڌرين لاءِ روڪ جو سبب بڻجي. اهڙا دستا حالتن جي نگراني ڪري سگهن ٿا، جنهن سان ڪنهن هڪ ڌر جي اوچتي حملي جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو يا اهڙو حملو ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي وڃي ٿو. هلڪي هٿيارن سان ليس مشاهدي وارو مشن پڻ ابتدائي خبرداري واري قوت (ارلي-وارننگ فورس) يا &quot;ٽرپ وائر&quot; طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بين الاقوامي برادري طرفان ڏني ويندڙ امداد ۽ سياسي سڃاڻپ کي به ان ڳالهه سان مشروط ڪيو وڃي ته ڌريون ڳالهين دوران طئي ٿيل شرطن تي عمل ڪن. ان سان گڏ، روزگار، عوامي ترقياتي منصوبن ۽ ٻين فائدن جي صورت ۾ &quot;امن جا فائدا&quot; (پيس ڊويڊينڊس) پڻ فراهم ڪيا وڃن.

غير يقيني صورتحال ۽ خوف کي گهٽائڻ لاءِ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا معاهدن تي عملدرآمد جي نگراني ڪري سگهن ٿا، ويڙهاڪ ڌرين جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا ته جيئن سلامتي بابت خدشا گهٽجن، ۽ هر ڌر کي اها خاطري ملي ته ٻي ڌر پنهنجن واعدن کان نه ڦرندي. اهڙي طرح اهي ٻنهي ڌرين کي پنهنجي امن پسند ارادن کي واضح ۽ قابل اعتماد نموني ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ مؤثر ذريعو مهيا ڪن ٿا.

امن جي عمل کي پٽڙي تان لاهي ڇڏيندڙ حادثن يا بي ضابطه گروهن جي ڪاررواين کي روڪڻ لاءِ امن قائم رکڻ وارا اهڙن گروهن کي روڪي سگهن ٿا. ويڙهاڪ قوتون اڪثر مضبوط قيادت ۽ [[حڪم ۽ ضابطي]] (ڪمانڊ اينڊ ڪنٽرول) کان محروم هونديون آهن، تنهنڪري امن ڳالهين دوران ڪنهن بي ضابطه گروهه جي معاهدي کان انڪار ڪرڻ يا امن جي عمل کي ناڪام بڻائڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. گڏيل قومن جا دستا اهڙين حالتن کي روڪڻ سان گڏ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ثالثي ۽ رابطي کي پڻ آسان بڻائي سگهن ٿا ۽ سياسي اعتدال پسند قوتن کي اڳتي آڻي سگهن ٿا. قانون ۽ امن امان برقرار رکندي اهي عارضي طور رياستي حفاظتي ادارن جي ذميواري سنڀالي سگهن ٿا، جنهن سان ڪنهن هڪ ڌر جي مبينا ڀڃڪڙي تي غيرجانبدار رويو اختيار ڪيو وڃي ۽ تشدد جي ٻيهر شروعات کان بچي سگهجي.

سياسي زيادتين جي روڪٿام لاءِ حڪومت سان لاڳاپيل ادارن ۾ سڌارا آندا وڃن ٿا. فوج ۽ پوليس جهڙن حفاظتي ادارن کي تربيت ڏيڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ سان کين حڪمرانن جي دٻاءَ جو اوزار بڻجڻ بدران عوام جا غيرجانبدار محافظ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. اهڙي تربيت عوام جو اعتماد وڌائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي. گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا آزاد ۽ منصفاڻي چونڊون ڪرائڻ ۽ انهن جي نگراني پڻ ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حالتن ۾ گڏيل قومون عبوري دور دوران غيرجانبدار عبوري حڪومت پڻ قائم ڪري سگهي ٿي، جيڪا ملڪ جو انتظام سنڀالي، جڏهن ته سرڪاري ادارن کي ٻيهر منظم، سڌاريو يا وڌيڪ مضبوط ڪيو وڃي. ان کان سواءِ هٿياربند باغي گروهن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ، انهن کي سياسي تنظيمن ۾ تبديل ٿيڻ ۽ پرامن جمهوري عمل وسيلي پنهنجا مطالبا پيش ڪرڻ لاءِ همٿايو وڃي ٿو. اهو خاص طور اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي باغي گروهه حڪومت جي اهم مخالف قوت هوندا آهن، پر سياسي تنظيم طور مؤثر نموني ڪم ڪرڻ جي صلاحيت کان محروم هوندا آهن.

مختلف امن قائم رکڻ وارا مشن مختلف سببن ۽ ضرورتن جي بنياد تي قائم ڪيا ويندا آهن. [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VII]] تحت هلندڙ مشنن ۾ فوجي روڪ ۽ نفاذ تي وڌيڪ زور هوندو آهي، جڏهن ته [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VI]] تحت مشن بنيادي طور نگراني ۽ ڌرين جي وچ ۾ غيرجانبدار موجودگي برقرار رکڻ لاءِ هوندا آهن. سياسي زيادتين جي روڪٿام لاءِ قائم ڪيل مشن گهڻ رخي نوعيت جا هوندا آهن ۽ تڪرار کان پوءِ واري سياسي عمل ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work?: Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia Page|publisher=Princeton University Press|year=2008|chapter=4}}&lt;/ref&gt;

== امن قائم رکڻ وارن مشنن جي اثرائتي ==

علمي تحقيق جي جائزي مان مضبوط ثبوت مليا آهن ته امن قائم رکڻ وارا مشن امن جي استحڪام ۾ واڌارو آڻين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Walter|first1=Barbara F.|last2=Howard|first2=Lise Morje|last3=Fortna|first3=V. Page|date=2020|title=The Extraordinary Relationship between Peacekeeping and Peace|journal=British Journal of Political Science|volume=51|issue=4|language=en|pages=1705–1722|doi=10.1017/S000712342000023X|s2cid=229469021 |issn=0007-1234|doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hoeffler|first=Anke|date=March 11, 2014|title=Can international interventions secure the peace?|journal=International Area Studies Review|language=en|volume=17|issue=1|pages=75–94|doi=10.1177/2233865914525380|s2cid=16303210|url=http://www.econrsa.org/node/700|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[ورجينيا پيج فورٽنا]] موجب مضبوط ثبوت موجود آهن ته امن قائم رکڻ وارن جي موجودگي ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جي خطري کي نمايان طور گهٽائي ٿي. امن قائم رکڻ وارن فوجين جو تعداد جيترو وڌيڪ هوندو، اوترا ئي جنگي محاذ تي مارجي ويل ماڻهن جو انگ گهٽ ٿيندو، ۽ عام شهرين جي جاني نقصان ۾ به گهٽتائي ايندي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://politicalviolenceataglance.org/2015/09/24/enough-with-the-pessimism-about-peacekeeping/|title=Enough with the Pessimism about Peacekeeping|date=September 24, 2015|website=Political Violence at a Glance|access-date=January 26, 2017}}&lt;/ref&gt;

[[اپسالا يونيورسٽي]] ۽ [[اوسلو امن تحقيقاتي اداري]] جي سياسي سائنسدانن جي هڪ مطالعي موجب، جيڪڏهن گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري پاليسي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو وڃي، امن قائم رکڻ وارن دستن جو تعداد ٻيڻو ڪيو وڃي ۽ انهن کي وڌيڪ وسيع اختيار ڏنا وڃن، ته هٿياربند تڪرارن جي عالمي شرح، امن قائم رکڻ وارن مشنن جي غير موجودگي واري صورتحال جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو گهٽجي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hegre|first1=Håvard|last2=Hultman|first2=Lisa|last3=Nygård|first3=Håvard Mokleiv|date=November 28, 2018|title=Evaluating the Conflict-Reducing Effect of UN Peacekeeping Operations|journal=The Journal of Politics|volume=81|language=en|pages=215–232|doi=10.1086/700203|s2cid=13894244|issn=0022-3816|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[فورڊهم يونيورسٽي]] جي سياسي سائنسدان [[انجلي ديال]] موجب، تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته امن قائم رکڻ وارا مشن جنگ کي سرحدن کان ٻاهر پکڙجڻ کان روڪين ٿا. زمين تي وڌيڪ امن قائم رکڻ وارا اهلڪار هجڻ سان عام شهرين خلاف تشدد جا واقعا پڻ گهٽ ٿيندا آهن، ۽ ڪيترين حالتن ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن ڪاميابي سان عبوري انتظاميا جو ڪردار ادا ڪندي اقتدار ٻيهر مقامي اختيارين حوالي ڪيو آهي، جيتوڻيڪ هاڻي اهڙو عمل اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/02/01/is-u-n-peacekeeping-under-fire-heres-what-you-need-to-know/|title=Is U.N. peacekeeping under fire? Here's what you need to know.|newspaper=Washington Post|access-date=February 1, 2017}}&lt;/ref&gt;

2018ع جي هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته امن قائم رکڻ وارا مشن پنهنجي سر به گهرو ويڙهه جي شدت کي گهٽائين ٿا، پر جڏهن انهن کي ثالثي سان گڏ استعمال ڪيو وڃي ٿو ته انهن جو اثر وڌيڪ نمايان ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Mediation, Peacekeeping, and the Severity of Civil War|journal=Journal of Conflict Resolution|volume=63|issue=7|pages=1682–1709|language=en|doi=10.1177/0022002718817092|year=2018|last1=Beardsley|first1=Kyle|last2=Cunningham|first2=David E.|last3=White|first3=Peter B.|s2cid=202164361}}&lt;/ref&gt; اهڙا به ثبوت موجود آهن ته امن قائم رکڻ وارا دستا موڪلڻ جو واعدو ئي ويڙهاڪ ڌرين کي ڳالهين جي ميز تي آڻڻ ۽ جنگبندي تي راضي ٿيڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lundgren|first=Magnus|year=2016|title=Which international organizations can settle civil wars?|journal=Review of International Organizations|volume=DOI 10.1007/s11558-016-9253-0|issue=4|pages=613–641|doi=10.1007/s11558-016-9253-0|s2cid=152898046}}&lt;/ref&gt;

ورجينيا پيج فورٽنا پنهنجي شمارياتي تحقيق ۾ انهن عنصرن کي به نظر ۾ رکيو، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته امن قائم رکڻ وارا مشن ڪٿي مقرر ڪيا وڃن ۽ ڪٿي امن قائم ٿيڻ جا امڪان ڪيترا آهن. هن جي نتيجن موجب، امن قائم رکڻ وارن جي موجودگي ۽ پائيدار امن جي وچ ۾ شمارياتي طور اهم لاڳاپو موجود آهي. جيتوڻيڪ امن قائم رکڻ وارا مشن عام طور تي انهن علائقن ۾ موڪليا ويندا آهن جتي امن قائم ٿيڻ جا امڪان گهٽ هوندا آهن، فورٽنا جو اندازو آهي ته گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن جي موجودگي ٻيهر تشدد شروع ٿيڻ جو خطرو گهٽ ۾ گهٽ 55 کان 60 سيڪڙو تائين گهٽائي ٿي، جڏهن ته ڪجهه وڌيڪ پراميد اندازن موجب اها گهٽتائي 75 کان 85 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 116&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=116}}&lt;/ref&gt;

فورٽنا جي تجزيي موجب [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VI]] تحت رضامنديءَ تي ٻڌل مشنن ۽ [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VII]] تحت نفاذي مشنن جي اثرائتي ۾ گهڻو فرق نظر نٿو اچي. البته نفاذي مشن تڏهن ئي اثرائتا ثابت ٿين ٿا، جڏهن امن قائم رکڻ واري قوت طاقت جي استعمال بابت پنهنجي اعتبار ۽ صلاحيت برقرار رکي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=109, 116, 125}}&lt;/ref&gt; اهو ان ڳالهه جي اهميت کي اجاگر ڪري ٿو ته گڏيل قومن جا مشن مقامي ڌرين جي رضامندي برقرار رکن. مجموعي طور فورٽنا جو نتيجو آهي ته جيڪڏهن ويڙهاڪ ڌريون مڪمل طور پنهنجي حال تي نه ڇڏيون وڃن، ته امن قائم رکڻ پائيدار امن کي يقيني بڻائڻ جو هڪ مؤثر اوزار آهي. هن اڳ بيان ڪيل سببن جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو ته گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا مشن تڪرار کان پوءِ واري ماحول ۾ امن جي استحڪام تي نمايان اثر وجهي سگهن ٿا. فورٽنا ۽ [[ليز مورجي هاورڊ]] جو چوڻ آهي ته هاڻي تحقيق جو ڌيان امن قائم رکڻ جي بنيادي اثرائتي کان اڳتي وڌي، مختلف قسمن جي امن قائم رکڻ وارن، عبوري انتظاميائن، امن قائم رکڻ ۽ جمهوريت جي وچ ۾ لاڳاپن، ۽ انهن ماڻهن جي نظرين ڏانهن منتقل ٿي رهيو آهي، جن جي لاءِ امن قائم رکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Pitfalls and Prospects in the Peacekeeping Literature*|journal=Annual Review of Political Science|volume=11|pages=283–301|last1=Fortna|first1=Virginia Page|last2=Howard|first2=Lise Morjé|date=May 20, 2008|language=en|doi=10.1146/annurev.polisci.9.041205.103022|s2cid=15740415|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل ڊبليو ڊائل]] ۽ [[نيڪولس سامبانس]] جي تجزيي موجب، انهن ملڪن ۾، جتي نسلي بنيادن تي جنگ نه هجي، معاشي ترقي جو سطح نسبتاً بهتر هجي ۽ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا دستا ۽ مالي امداد موجود هجن، اتي پائيدار امن قائم رهڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن. انهن جو نتيجو آهي ته مختصر مدي ۾ پائيدار امن جو دارومدار گڏيل قومن جي مضبوط موجودگي ۽ ويڙهاڪ ڌرين جي وچ ۾ گهٽ دشمني تي هوندو آهي، جڏهن ته ڊگهي مدي ۾ معاشي صلاحيت وڌيڪ اهم عنصر بڻجي ويندي آهي ۽ ڌرين جي وچ ۾ دشمني جي شدت نسبتاً گهٽ اهم رهندي آهي. سندن خيال ۾، جيتوڻيڪ گڏيل قومن جا مشن ڪافي حد تائين ڪامياب رهيا آهن، پر اهي مداخلت هيٺ آيل ملڪن ۾ خودمختيار معاشي ترقي کي ڪافي حد تائين هٿي نه ڏئي سگهيا آهن. تنهنڪري گڏيل قومون امن برقرار رکڻ ۾ هڪ مضبوط پر اڻ سڌو ڪردار ادا ڪن ٿيون، جڏهن ته پائيدار امن جو اصل دارومدار اهڙن ادارن جي قيام تي هوندو آهي، جيڪي امن کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکي سگهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making War and Building Peace : United Nations Peace Operations|last1=Doyle|first1=Michael W.|last2=Sambanis|first2=Nicholas|publisher=Princeton University Press|year=2010|pages=336–337}}&lt;/ref&gt;

ٻين علمي تحقيقن ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن جي ڪاميابيءَ بابت مختلف نتيجا سامهون آيا آهن، جن موجب انهن جي ڪاميابيءَ جي شرح تقريباً 31 سيڪڙو کان 85 سيڪڙو تائين رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Autesserre|first1=Severine|title=Peaceland: Conflict Resolution and the Everyday Politics of International Intervention|date=2014|publisher=Cambridge University Press|page=22}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي هڪ مطالعي موجب، گڏيل قومن کان ٻاهر هلندڙ امن قائم رکڻ وارا مشن به اثرائتي جي لحاظ کان گڏيل قومن جي مشنن جيترا ئي مؤثر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bara|first1=Corinne|last2=Hultman|first2=Lisa|date=March 20, 2020|title=Just Different Hats? Comparing UN and Non-UN Peacekeeping|journal=International Peacekeeping|volume=27|issue=3|pages=341–368|doi=10.1080/13533312.2020.1737023|issn=1353-3312|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال شايع ٿيل هڪ ٻي تحقيق مان معلوم ٿيو ته امن قائم رکڻ وارا مشن عام شهرين جي تحفظ ۾ به ڪامياب رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Carnegie|first1=Allison|last2=Mikulaschek|first2=Christoph|date=2020|title=The Promise of Peacekeeping: Protecting Civilians in Civil Wars|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/promise-of-peacekeeping-protecting-civilians-in-civil-wars/2BA3A91C26CF29480409B1FFB64F7E40|journal=International Organization|volume=74|issue=4|language=en|pages=810–832|doi=10.1017/S0020818320000442|s2cid=232253107|issn=0020-8183|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

2021ع ۾ ''[[آمريڪن جرنل آف پوليٽيڪل سائنس]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته [[ڏکڻ سوڊان]] ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري مشن مقامي معيشت تي مثبت اثر وڌو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bove|first1=Vincenzo|last2=Salvatore|first2=Jessica Di|last3=Elia|first3=Leandro|date=2021|title=UN Peacekeeping and Households' Well-Being in Civil Wars|journal=American Journal of Political Science|volume=66|issue=2|pages=402–417|language=en|doi=10.1111/ajps.12644|issn=1540-5907|doi-access=free|hdl=10281/458537|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== پائيدار امن تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر ===

ڪيترائي عنصر پائيدار امن تي منفي اثر وجهي سگهن ٿا. انهن ۾ ويڙهاڪ ڌرين جي حقيقي فوجي طاقت بابت لڪل معلومات، باغي گروهن جي هيرن، ٻين معدنيات يا غيرقانوني واپار وسيلي مالي وسيلا حاصل ڪرڻ، منشيات، هٿيارن ۽ انساني اسمگلنگ ۾ سندن شموليت، ڪنهن هڪ ڌر جي فوجي فتح يا شڪست، جنگ جو عرصو ۽ ان جي قيمت، ٻنهي ڌرين کي درپيش واعدن تي عملدرآمد جا مسئلا (ڪمٽمينٽ پرابلم) ۽ سلامتي جو مخمصو (سڪيورٽي ڊليما)، جنگبندي يا امن معاهدي جي موجودگي، تڪرار ختم ٿيڻ کان پوءِ ڌرين جي ارادن ۽ ڪاررواين بابت شفافيت جي کوٽ، امن کي نقصان پهچائيندڙ انتهاپسند گروهه، اهڙا ڌر يا فرد جيڪي جنگ جاري رهڻ مان فائدو حاصل ڪن، ۽ اهڙا تڪراري مسئلا جيڪي ورهائي يا سمجهوتي ذريعي حل نٿا ٿي سگهن شامل آهن.

فورٽنا جي تحقيق موجب، پائيدار امن جو سڀ کان اهم شمارياتي عنصر اهو آهي ته ڇا جنگ ڪنهن هڪ ڌر جي فوجي فتح تي ختم ٿي آهي يا نه. جيڪڏهن گهرو ويڙهه ۾ هڪ ڌر واضح فوجي فتح حاصل ڪري ۽ ان کان پوءِ جنگبندي يا صلح جو معاهدو ٿئي، ته ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جو خطرو تقريباً 85 کان 90 سيڪڙو تائين گهٽجي ويندو آهي. ان کان علاوه، رسمي امن معاهدا ٻيهر تڪرار جي خطري کي لڳ ڀڳ 60 کان 70 سيڪڙو تائين گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 116&quot;/&gt;

جيڪڏهن ڪو هٿياربند گروهه منشيات، هيرن يا ٻين غيرقانوني واپاري ذريعن مان مالي مدد حاصل ڪري ٿو، ته ٻيهر تشدد شروع ٿيڻ جا امڪان نمايان طور وڌي وڃن ٿا. فورٽنا موجب اهڙين حالتن ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿيڻ جو خطرو 100 کان 250 سيڪڙو تائين وڌي سگهي ٿو، يعني اهڙي جنگ ٻيهر شروع ٿيڻ جا امڪان عام حالتن جي ڀيٽ ۾ ٻه کان ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choice after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=117}}&lt;/ref&gt;

فورٽنا جو خيال آهي ته جن جنگين ۾ ڪيترائي ڌر شامل هجن، اهي ٻيهر شروع ٿيڻ جا امڪان نسبتاً گهٽ رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ان جي ابتڙ، [[مائيڪل ڊبليو ڊائل]] ۽ [[نيڪولس سامبانس]] پنهنجي تحقيق ۾ نتيجو ڪڍيو ته گهڻ ڌرين وارا تڪرار ٻيهر شروع ٿيڻ جا امڪان وڌيڪ رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making War and Building Peace : United Nations Peace Operations|last1=Doyle|first1=Michael W.|last2=Sambanis|first2=Nicholas|publisher=Princeton University Press|year=2010|pages=336}}&lt;/ref&gt;

ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگين ۽ سڃاڻپ يا قومي/نسلي بنيادن تي وڙهيل جنگين ۾ ٻيهر تشدد شروع ٿيڻ جا امڪان مختلف ٿي سگهن ٿا. بهرحال، ڊگهيون جنگيون ۽ اهي امن معاهدا جيڪي فوجي فتح کان پوءِ وجود ۾ اچن، عام طور تي مستقبل ۾ ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جا امڪان گهٽائين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=117–119}}&lt;/ref&gt;

== امن قائم رکڻ واريون ڪاررواين جا حصو وٺندڙ فوجن تي اثر ==

=== فوجي معمول تي آڻڻ ===

ڪجهه محققن جو خيال آهي ته امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون فوج جي &quot;معمول تي آڻڻ&quot; (مليٽري نارملائيزيشن) کي اڳتي وڌائڻ جو هڪ ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. مائيڪل ايڊورڊ والش ۽ جيريمي ٽيلر دليل ڏين ٿا ته [[ڏکڻ سوڊان]] ۾ [[جاپان]] جي امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون انهن حلقن لاءِ هڪ منفرد موقعو فراهم ڪن ٿيون، جيڪي جاپان جي فوجي ڪردار کي عام ۽ معمول مطابق بڻائڻ چاهين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي عمل سان ملڪ جي امن پسند آئين کي تدريجي طور ڪمزور ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;nbr.org&quot;&gt;Jeremy Taylor and Michael Edward Walsh (January 7, 2014), ''[http://www.nbr.org/downloads/pdfs/psa/taylor-walsh_commentary_010714.pdf UN Operations in Africa Provide a Mechanism for Japan’s Military Normalization Agenda]'', {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303010649/http://www.nbr.org/downloads/pdfs/psa/taylor-walsh_commentary_010714.pdf |date=March 3, 2014 }}, retrieved February 7, 2014.&lt;/ref&gt;

سندن خيال موجب، بنيادي سياسي، قانوني ۽ سماجي سڌارن کان سواءِ جاپان جون امن قائم رکڻ واريون فوجون اهڙين سنگين حالتن کي منهن ڏيڻ لاءِ مڪمل طور تي تيار ناهن، جتي جان ليوا طاقت استعمال ڪرڻ ضروري بڻجي وڃي.&lt;ref&gt;Michael Edward Walsh and Jeremy Taylor (December 23, 2013), ''[http://africanarguments.org/2013/12/23/time-to-reconsider-the-japanese-peacekeeping-mission-in-south-sudan-by-michael-edward-walsh-jeremy-taylor/ Time to Reconsider the Japanese Peacekeeping Mission in South Sudan]'', retrieved February 7, 2014.&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، اهي دليل ڏين ٿا ته گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين ۾ جاپان جي مسلسل شرڪت آخرڪار اهڙين پاليسي تبديلين جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جن کان پوءِ جاپان جي فوج کي معمول مطابق فوجي حيثيت ڏيڻ ئي واحد ممڪن نتيجو رهجي وڃي.&lt;ref name=&quot;nbr.org&quot;/&gt;

=== فوج موڪليندڙ ملڪن تي سياسي اثر ===

[[ڊيانا ميور ايپل بام]] خدشو ظاهر ڪيو آهي ته [[فجي]] ۾ عالمي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين لاءِ فوج تيار ڪرڻ جي نتيجي ۾ فوج ايتري طاقتور بڻجي وئي، جو هن 1987ع، 1999–2000ع، 2006ع ۽ 2009ع ۾ چار فوجي بغاوتون ڪيون ۽ ويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين فجي تي فوجي آمريت قائم رکي.&lt;ref&gt;Appelbaum, Diana Muir (August 27, 2012), ''[http://www.jewishideasdaily.com/4867/features/how-the-sinai-peacekeeping-force-staged-a-military-coup-in-fiji/ How the Sinai Peacekeeping Force Staged a Military Coup in Fiji]'', retrieved September 7, 2012.&lt;/ref&gt;

بهرحال، ''جرنل آف پيس ريسرچ'' ۾ 2018ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، اهي ملڪ جن جون فوجون گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين مان حاصل ٿيندڙ مالي وسيلن تي وڌيڪ ڀاڙين ٿيون، انهن ۾ فوجي بغاوتن جا امڪان انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندا آهن، جيڪي اهڙن مالي وسيلن تي گهٽ ڀاڙين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lundgren|first=Magnus|date=2018|title=Backdoor peacekeeping: Does participation in UN peacekeeping reduce coups at home?|journal=Journal of Peace Research|volume=55|issue=4|pages=508–523|doi=10.1177/0022343317747668|s2cid=116168984}}&lt;/ref&gt;

=== امن قائم رکڻ وارن فردن تي اثر ===

[[File:UNAMIR Blue Berets memorial Kigali (4).jpg|thumb|[[روانڊا]] جي شهر [[ڪيگالي]] ۾ [[يو اين اي ايم آء آر]] (UNAMIR) جي ڏهن بيلجيمي امن قائم رکڻ وارن جي يادگار، جيڪي 1994ع ۾ هوتو نيم فوجي گروهن هٿان مارجي ويا.]]

امن قائم رکڻ وارن فوجين بابت ٿيل تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته انهن تي مثبت ۽ منفي، ٻئي قسم جا اثر پون ٿا. بوسنيا ۾ مقرر آمريڪي فوج جي 951 سپاهين تي ٿيل هڪ مطالعي مطابق، 77 سيڪڙو فوجين مثبت اثرن جي نشاندهي ڪئي، 63 سيڪڙو منفي اثرن جو ذڪر ڪيو، جڏهن ته 47 سيڪڙو ٻنهي قسمن جي تجربن بابت ٻڌايو.&lt;ref&gt;Newby, John H., et al. &quot;Positive and negative consequences of a military deployment.&quot; ''Military Medicine'' (2005) 170#10 pp: 815-819.&lt;/ref&gt;

امن قائم رکڻ وارا اهلڪار گهڻو ڪري ويڙهاڪ ڌرين جي حملن جي خطري ۽ اڻڄاتل موسمي حالتن کي منهن ڏيندا آهن. انهن سببن ڪري ذهني صحت جا مسئلا، خودڪشي جا واقعا ۽ منشيات جي استعمال جا خطرا وڌي سگهن ٿا. ڊگهي عرصي تائين ٻاهرين ملڪن ۾ مقرر رهڻ امن قائم رکڻ وارن جي خاندانن، خاص طور تي سندن ٻارن ۽ گهروارن، لاءِ پڻ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fernandes Souza | first1 = Wanderson |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Posttraumatic stress disorder in peacekeepers: a meta-analysis | journal = The Journal of Nervous and Mental Disease | volume = 199 | issue = 5| pages = 309–312 | doi=10.1097/nmd.0b013e3182175180| pmid = 21543949 | s2cid = 28713512 }}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻيو نقطه نظر اهو به آهي ته امن قائم رکڻ واريون ذميواريون فوجين جي جنگي صلاحيتن کي ڪمزور ڪري سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ امن قائم رکڻ واري دستي جون ذميواريون مڪمل جنگ وڙهندڙ فوجي يونٽ کان ڪافي مختلف هونديون آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070926001502/http://www.usafa.af.mil/jscope/ISME2007/Papers/Prof%20Paulin%20Kaurin%20War%20Stories.doc Kaurin, P. M. (2007) War Stories: Narrative, Identity and (Recasting) Military Ethics Pedagogy. Pacific Lutheran University. ISME 2007. Retrieved 9-3-2007].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Liu, H. C. K., The war that could destroy both armies, ''Asia Times'', October 23, 2003. Retrieved March 9, 2007.&lt;/ref&gt;

== تنقيد ==

=== امن قائم رکڻ، انساني اسمگلنگ ۽ جبري جسم فروشي ===
{{Main|امن قائم رکڻ وارن پاران ٻارن سان جنسي زيادتي جو اسڪينڊل}}

1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن تي مختلف قسمن جي زيادتين جا ڪيترائي الزام لڳندا رهيا آهن، جن ۾ [[زنا بالجبر]]، [[جنسي زيادتي]]، [[ٻارن سان جنسي زيادتي]] ۽ [[انساني اسمگلنگ]] شامل آهن. اهڙيون شڪايتون [[ڪمبوڊيا]]، [[اوڀر تيمور]] ۽ [[اولهه آفريڪا]] سميت ڪيترن ئي علائقن مان سامهون آيون آهن.

[[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ اسمگل ٿيل عورتن سان لاڳاپيل جسم فروشي ۾ تيزي سان واڌ آئي، ۽ ڪيترائي اهڙا اڏا گڏيل قومن جي ڪئمپن جي ويجهو قائم ٿيا. بوسنيا ۾ 2000ع کان 2001ع تائين علائقائي انساني حقن جي آفيسر ڊيوڊ ليمب جو چوڻ هو ته، &quot;بوسنيا ۾ جنسي غلاميءَ جي واپار جو وڏو سبب گڏيل قومن جون امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون آهن. جيڪڏهن اهي فوجون نه هجن ها ته بوسنيا ۾ جبري جسم فروشي تمام گهٽ يا بلڪل نه هجي ها.&quot; ان کان علاوه، 2002ع ۾ [[آمريڪا جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ ٿيل ٻڌڻي دوران اهو به سامهون آيو ته SFOR جا ڪجهه اهلڪار بوسنيا جي جسم فروشي جي مرڪزن تي ويندا هئا ۽ اسمگل ٿيل عورتن ۽ نابالغ ڇوڪرين سان جنسي لاڳاپا رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Allred2006&quot;&gt;{{Cite journal|last=Allred|first=KJ|date=2006|title=Peacekeepers And Prostitutes: How Deployed Forces Fuel the Demand for Trafficked Women and New Hope for Stopping It|journal=Armed Forces &amp; Society|volume=33|issue=1|page=7|doi=10.1177/0095327X06288803|s2cid=71430076}}&lt;/ref&gt;

صحافين پڻ رپورٽ ڪيو ته گڏيل قومن يا، بوسنيا ۽ [[ڪوسوو]] جي صورت ۾، [[نيٽو]] جي امن قائم رکڻ وارين فوجن جي اچڻ کان پوءِ [[ڪمبوڊيا]]، [[موزمبيق]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[ڪوسوو]] ۾ جسم فروشي ۾ تيزي سان اضافو ٿيو. 1996ع ۾ گڏيل قومن جي رپورٽ ''دي امپيڪٽ آف آرمڊ ڪنفلڪٽ آن چلڊرين'' ۾ موزمبيق جي اڳوڻي خاتون اول [[گراسا ماچيل]] لکيو ته هن رپورٽ لاءِ تيار ڪيل 12 ملڪن مان 6 مطالعي ۾ هٿياربند تڪرارن دوران ٻارن جي جنسي استحصال ۾ امن قائم رکڻ وارين فوجن جي اچڻ کان پوءِ [[ٻارن جي جسم فروشي]] ۾ تيز واڌ ڏٺي وئي.&lt;ref name=&quot;unicef.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20030316210918/http://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdf|url-status=dead|title=The Impact of Armed Conflict on Children|archive-date=March 16, 2003}}&lt;/ref&gt;

[[گيتا سهگل]] 2004ع ۾ چيو ته جتي به [[انساني همدرديءَ واري مداخلت]] يا امن قائم رکڻ جون ڪارروايون ٿين ٿيون، اتي جسم فروشي ۽ [[جنسي استحصال]] جا مسئلا به ظاهر ٿين ٿا. سندس خيال هو ته گڏيل قومن بابت بنيادي مسئلو اهو آهي ته امن قائم رکڻ واريون فوجون به ٻين فوجن وانگر ساڳين مسئلن ۾ ملوث ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري &quot;نگهبانن جي به نگراني ڪرڻي پوي ٿي&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.csmonitor.com/2004/1126/p06s02-wogi.html Sex charges haunt UN forces; In places like Congo and Kosovo, peacekeepers have been accused of abusing the people they're protecting,&quot;] ''[[Christian Science Monitor]]'', November 26, 2004, accessed February 16, 2010.&lt;/ref&gt;

2006ع ۾ گڏيل قومن ۾ [[اردن]] جي مستقل نمائندي [[شهزادو زيد رعد زيد الحسين]] جي سربراهيءَ ۾ ٿيل جاچ جي نتيجي ۾ هڪ تفصيلي رپورٽ جاري ٿي، جنهن ۾ خاص طور تي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] ۾ ٿيل جنسي استحصال جي ڪيترن ئي واقعن کي بيان ڪيو ويو. رپورٽ موجب، جنسي استحصال گهڻو ڪري جسم فروشي جي صورت ۾ ٿيندو هو، جتي جنسي لاڳاپن جي بدلي اوسطاً هڪ کان ٽي آمريڪي ڊالر ادا ڪيا ويندا هئا. ڪن حالتن ۾ عورتن کي کاڌي يا روزگار جو لالچ ڏئي جنسي لاڳاپن تي مجبور ڪيو ويندو هو، جڏهن ته ڪجهه نوجوان عورتن ٻڌايو ته کين زبردستي جنسي زيادتي ڪرڻ کان پوءِ ڪجهه رقم يا کاڌو ڏنو ويندو هو ته جيئن اهو عمل رضامنديءَ وارو لڳي.&lt;ref&gt;al-Hussein, Prince Zeid Ra'ad Zeid. (2005) &quot;A Comprehensive Strategy to Eliminate Future Sexual Exploitation and Abuse in United Nations Peacekeeping Operations.&quot; Report to the UN Special Committee on Peacekeeping Operations: 8.&lt;/ref&gt;

مئي کان سيپٽمبر 2004ع تائين جنسي استحصال جا 72 الزام سامهون آيا، جن مان 68 فوجي اهلڪارن ۽ 4 شهري عملي خلاف هئا. سال جي آخر تائين اهڙن الزامن جو انگ 105 تائين پهچي ويو. انهن مان 45 سيڪڙو الزام 18 سالن کان گهٽ عمر وارن سان جنسي لاڳاپن بابت هئا، جڏهن ته 31 سيڪڙو بالغ جسم فروش عورتن سان لاڳاپيل هئا. زنا بالجبر تقريباً 13 سيڪڙو ۽ جنسي زيادتي 5 سيڪڙو الزامن تي مشتمل هئي، جڏهن ته باقي 6 سيڪڙو ٻئي قسم جي جنسي استحصال سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref&gt;al-Hussein, Prince Zeid Ra'ad Zeid. (2005) &quot;A Comprehensive Strategy to Eliminate Future Sexual Exploitation and Abuse in United Nations Peacekeeping Operations.&quot; Report to the UN Special Committee on Peacekeeping Operations: 8-9.&lt;/ref&gt; گهڻا الزام [[پاڪستان]]، [[يوراگوئي]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[نيپال]] سان تعلق رکندڙ امن قائم رکڻ وارن خلاف هئا.&lt;ref name=&quot;Allred2006&quot;/&gt;

[[يوراگوئي]] جي صدر [[خوسي موخيڪا]]، گڏيل قومن جي يوراگوئي فوجين تي 18 سالن جي هڪ هيٽي نوجوان سان مبينا زنا بالجبر جي واقعي تي [[هيٽي]] جي صدر [[ميشيل مارٽيلي]] کان معافي ورتي. مارٽيلي چيو ته &quot;هڪ نوجوان هيٽي شهري سان ٿيل اجتماعي زنا بالجبر کي بنا سزا نه ڇڏيو ويندو.&quot; واقعي ۾ ملوث هجڻ جي شڪ ۾ چار فوجين کي حراست ۾ ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-haiti-uruguay-un-idUSTRE78603I20110907|title=Uruguay apologises over alleged rape by U.N. peacekeepers|newspaper=Reuters|access-date=October 23, 2014|date=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=236953|title=Uruguay to apologise over alleged rape by UN peacekeepers|date=September 21, 2010 |access-date=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2007ع ۾ گڏيل قومن جي [[امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون کاتو]] (DPKO) [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ مقرر 734 مراڪشي فوجين جي پوري دستي کي الزام سامهون اچڻ کان پوءِ ڪئمپن تائين محدود ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪجهه تي نابالغ ڇوڪرين سان جنسي زيادتي جا الزام هئا. ايندڙ سالن دوران گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي اندروني نگراني جون خدمتون کاتو]] (OIOS) اهڙن 80 ڪيسن جي جاچ ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Simic|first=Olivera|title=Regulation of Sexual Conduct in UN Peacekeeping Operations |chapter=UN Peacekeeping Operations: The Emerging Problem of Sexual Exploitation |date=2012|pages=13–38|doi=10.1007/978-3-642-28484-7_2|isbn=978-3-642-28483-0}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]] ۾ ڪم ڪندڙ [[فرانس]]، [[گيبون]] ۽ [[برونڊي]] جي امن قائم رکڻ وارن خلاف پڻ الزام لڳا. انهن ۾ [[ڪيمو صوبو|ڪيمو صوبي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ 108 ماڻهن سان جنسي استحصال ۽ جنسي زيادتي جا الزام شامل هئا، جن مان اڪثريت نابالغ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/01/world/africa/un-peacekeeping-hit-by-new-allegations-of-sickening-sex-abuse.html?_r=0|title=U.N. Peacekeeping Hit By New Allegations of 'Sickening' Sex Abuse|last=Gladstone|first=Rick|date=2016|access-date=April 17, 2016|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

2016ع ۾ [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] جي اوڀر واري [[اتر ڪيئو]] صوبي ۾ مقرر امن قائم رکڻ وارن خلاف به نوان الزام لڳا. [[تنزانيا]] ۽ گڏيل قومن گڏيل جاچ شروع ڪئي، جنهن ۾ تنزاني فوجين تي جنسي استحصال جا 18 الزام شامل هئا، جن مان اٺ نابالغن سان لاڳاپيل هئا. انهن الزامن ۾ 16 تنزاني، هڪ [[ملاوي]] ۽ هڪ ڏکڻ آفريقي فوجي جو نالو آيو. گڏيل قومن مارچ 2016ع ۾ ٻڌايو ته جنسي استحصال بابت الزامن ۾ نمايان واڌ ٿي آهي، جنهن ۾ 21 ملڪن جا فوجي شامل هئا. انهن مان گهڻا الزام آفريقي ملڪن جهڙوڪ [[ڪيمرون]]، [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]]، [[تنزانيا]]، [[بينن]]، [[برڪينا فاسو]]، [[برونڊي]]، [[گھانا]]، [[مڊگاسڪر]]، [[نائيجر]]، [[نائيجيريا]]، [[روانڊا]]، [[سينيگال]] ۽ [[ٽوگو]] سان تعلق رکندڙ امن قائم رکڻ وارن خلاف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.yahoo.com/news/probe-opens-un-troops-alleged-sex-abuse-dr-155023758.html|title=Probe Opens into UN Troops' Alleged Sex Abuse in DR Congo|date=2016|access-date=April 17, 2016|via=Yahoo News|archive-date=April 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425115025/https://www.yahoo.com/news/probe-opens-un-troops-alleged-sex-abuse-dr-155023758.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== امن قائم رکڻ وارا ۽ هيٽي ۾ ڪالرا جو بحران ===

پهرين [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]]،&lt;ref&gt;{{cite web|last=Katz |first=Jonathan M. |url=http://seattletimes.com/html/health/2013276274_apcbhaitidiseaseoutbreak.html |title=Nation &amp; World &amp;#124; UN probes base as source of Haiti cholera outbreak &amp;#124; Seattle Times Newspaper |publisher=Seattletimes.com |date=October 27, 2010 |access-date=July 28, 2013}}&lt;/ref&gt; ۽ پوءِ ''[[نيو يارڪ ٽائيمز]]''،&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2012/04/01/world/americas/haitis-cholera-outraced-the-experts-and-tainted-the-un.html?pagewanted=all In Haiti, Global Failures on a Cholera Epidemic; In-depth New York Times piece investigating UN role in introducing cholera] ''[[New York Times]]'', March 31, 2012, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt; ''[[الجزيره عربي]]''،&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/video/americas/2012/03/201237194798262.html UN likely to blame for Haiti Cholera Outbreak] ''[[الجزيره عربي]]'', March 7, 2012, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt; ۽ [[اي بي سي نيوز]]&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Blotter/scientists-soldiers-brought-deadly-superbug-americas/story?id=15341129 Scientists: UN Soldiers Brought Deadly Superbug to Americas] ''[[اي بي سي نيوز]]'', January 12, 2012, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt; پاران شايع ٿيل اهم سائنسي ثبوتن مان ظاهر ٿيو ته [[نيپال]] سان تعلق رکندڙ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا، جيڪي [[هيٽي]] جي [[ميريباليه]] واري علائقي ۾ هڪ ڏورانهين اڏي تي مقرر هئا، 2010ع جي آڪٽوبر کان ملڪ کي متاثر ڪندڙ خطرناڪ [[هيٽي ۾ ڪالرا جي وبا (2010ع واري ڏهاڪي)|ڪالرا جي وبا]] جو سبب بڻيا.

[[ڪالرا]] پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيماري آهي، جيڪا سخت دستن ۽ الٽين جو سبب بڻجي ٿي، ۽ جيڪڏهن مريض کي بروقت جسم ۾ پاڻي ۽ لوڻ جي کوٽ پوري ڪرڻ وارو علاج (rehydration) نه ملي ته ڪجهه ئي ڪلاڪن اندر موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي. جولاءِ 2012ع تائين هيٽي ۾ ڪالرا جي وبا دنيا جي سڀ کان وڏي وبا بڻجي چڪي هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,500 ماڻهو فوت ٿي چڪا هئا، جڏهن ته تقريباً 585,000 هيٽي وارا (يعني هر ويهن مان هڪ ماڻهو) هن بيماري ۾ مبتلا ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;[https://www.cdc.gov/haiticholera/haiti_cholera.htm Haiti Cholera: One Year Later], [[بيمارين جي ضابطي ۽ روڪٿام جا مرڪز]] October 25, 2011, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mspp.gouv.ht/site/downloads/Rapport%20journalier%20MSPP%20du%2022%20juillet%202012.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407031228/http://www.mspp.gouv.ht/site/downloads/Rapport%20journalier%20MSPP%20du%2022%20juillet%202012.pdf|url-status=dead|title=Haitian Ministry of Public Health and Population Cholera Report of July 22, 2012, 22 July 2011, accessed 30 July 2012|archive-date=April 7, 2015}}&lt;/ref&gt;

هيٽي ۾ ڪالرا جي وبا بابت گڏيل قومن پاران مقرر ڪيل آزاد ماهرن جي پينل موجب، امن قائم رکڻ واري فوج جي اڏي تي صفائي ۽ نيڪال جا انتظام غير محفوظ هئا، جنهن سبب گهٽ ۾ گهٽ ٻن طريقن سان هيٽي جي دريائي نظام ۾ آلودگي پکڙجي. رپورٽ موجب، &quot;مکيه غسل خاني ۽ ٽوائليٽن واري حصي ۾ پاڻيءَ جي پائيپن جي جوڙجڪ بي ترتيب هئي، جنهن سبب آلودگي ملڻ جو وڏو خطرو موجود هو، خاص طور تي اهي پائيپ جيڪي هڪ کليل نيڪال واري نالي جي مٿان گذرندا هئا، جيڪو سڄي ڪئمپ مان وهي سڌو [[ميئي ندي]] جي معاون نديءَ ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&quot;&lt;ref name=&quot;UNCholeraReport&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/News/dh/infocus/haiti/UN-cholera-report-final.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506001548/https://www.un.org/News/dh/infocus/haiti/UN-cholera-report-final.pdf|url-status=live|title=Final Report of the Independent Panel of Experts on the Cholera Outbreak in Haiti, pages 21-22, July 2011, accessed 30 July 2012|archive-date=May 6, 2011}}&lt;/ref&gt;

پينل اهو پڻ ٻڌايو ته ميريباليه واري اڏي ۽ ٻن ٻين اڏن مان نڪرندڙ گندو پاڻي باقاعدگي سان هڪ کليل، غير محفوظ سيپٽڪ کڏ ۾ وڌو ويندو هو، جيڪا ٻوڏ اچڻ وقت پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي هئي ۽ برساتن دوران ان جو گندو پاڻي ميئي نديءَ جي معاون وهڪري ۾ داخل ٿي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;UNCholeraReport&quot; /&gt;

نومبر 2011ع ۾ ڪالرا جي وبا کان متاثر ٿيل 5,000 کان وڌيڪ ماڻهن گڏيل قومن جي اندروني دعوائن واري نظام ۾ درخواست داخل ڪئي. هنن وبا تي ضابطو آڻڻ لاءِ صاف پاڻي ۽ صفائي جي بنيادي ڍانچي جي فراهمي، ذاتي نقصانن جو معاوضو ۽ گڏيل قومن کان باضابطه معافي جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-15648110|title=Haiti cholera demand against UN|date=November 9, 2011|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2012ع ۾ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي ڪانگريس]] جي 104 ميمبرن هڪ خط تي صحيون ڪيون، جنهن ۾ چيو ويو ته &quot;گڏيل قومن جي قدمن&quot; سبب هيٽي ۾ ڪالرا پکڙيو، ۽ گڏيل قومن کي گهر ڪئي وئي ته هو پنهنجي ذميواري قبول ڪري ۽ وبا جي خاتمي لاءِ عملي قدم کڻي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18928405|title=Haiti cholera 'UN responsibility'|first=Mark|last=Doyle|date=July 20, 2012|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ گڏيل قومن انهن دعوائن کي رد ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ متاثرن جي وڪيلن اعلان ڪيو ته هو گڏيل قومن خلاف عدالت ۾ مقدمو داخل ڪندا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ijdh.org/cholera-litigation/ |title=Institute for Justice and Democracy in Haiti: Cholera Litigation |publisher=Ijdh.org |date=October 21, 2010 |access-date=July 28, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== جديد امن قائم رکڻ واري ڪارروائين سان لاڳاپيل ثقافتي خدشا ===

امن قائم رکڻ واري ڪارروائين ۾ مختلف ثقافتن جو پاڻ ۾ گهرو ميل جول هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته امن قائم رکڻ واريون فوجون، پوليس ۽ ٻيو عملو دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن مان اچي گڏ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهي اڪثر انهن علائقن ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن، جتي نسلي ۽ ثقافتي تنوع تمام گهڻو هوندو آهي. اهڙي صورتحال ۾ مختلف ثقافتن جي وچ ۾ پيچيده لاڳاپا پيدا ٿيندا آهن، جيڪي نه رڳو مشن جي اثرائتي تي اثر انداز ٿيندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن مقامي ماڻهن سان به تڪرار جو سبب بڻجندا آهن، جن جي مدد لاءِ امن قائم رکڻ وارا موڪليا ويندا آهن.

1988ع کان اڳ اڪثر امن قائم رکڻ وارا هڪ محدود تعداد وارن ملڪن مان ايندا هئا. ان وقت تائين رڳو 26 ملڪن پنهنجو عملو امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون ۾ موڪليو هو، پر هاڻي اهو انگ 80 کان وڌيڪ ملڪن تائين پهچي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=146–147}} نتيجي طور، گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واريون فوجون انتهائي گهڻ ثقافتي بڻجي ويون آهن. اهڙي صورتحال ۾ انهن کي نه رڳو ٻولين جي فرق سان منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر سماجي ۽ ثقافتي اختلافن سان به، جيڪي اهڙيون عملي مشڪلاتون پيدا ڪن ٿا، جن تي ضابطو آڻڻ آسان نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Pendlebury |first1=Jarrod |last2=Stott |first2=Neil |last3=Tracey |first3=Paul |date=2025 |title=The peacekeeper's challenge: innovation in meta-organisations |journal=Peacebuiding |pages=1–15 |doi=10.1080/21647259.2025.2501873|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اهي اختلاف ذاتي يا اداري سطح جي رابطن، غلط فهمين، اڻڄاتل طور تي توهين جو سبب بڻجندڙ روين ۽ مخصوص ملڪن جي دستن بابت اڳواٽ قائم ٿيل تعصبن کي جنم ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=146–147}}

عملياتي لحاظ کان به مشن جي اثرائتي متاثر ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف ملڪن جي فوجي ۽ پوليس اهلڪار پنهنجا پنهنجا طريقا، حڪمت عمليون ۽ ضابطا استعمال ڪندا آهن. گڏيل قومن جون فوجون مختلف ذريعن مان گڏ ڪيون وينديون آهن، جنهن سبب انهن جي صلاحيت، تربيت، سامان، معيارن ۽ ڪارروائي جي طريقن ۾ نمايان فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt; ان کان علاوه، حصو وٺندڙ ملڪن جي ڪمان ۽ ڪنٽرول جي نظام ۾ به وڏا فرق هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt; ڪجهه ملڪ ٻين ملڪن جي ماتحت ڪم ڪرڻ کان به ڪيٻائيندا آهن، جنهن سبب [[ڪمان جي وحدت]] برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. اهڙي صورتحال گڏيل قومن جي مختلف دستن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن جو نتيجو ميدان ۾ هڪ ٻئي جي سهڪار جي کوٽ جي صورت ۾ نڪري سگهي ٿو. ان جو مثال [[اوڀر تيمور]] ۾ گڏيل قومن جي مشن دوران ڏٺو ويو، جتي آسٽريليا جي فوج [[اوڀر تيمور ۾ گڏيل قومن جو مشن]] تحت پنهنجي فوجين جي تحفظ تي زور ڏيندي سخت فوجي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جڏهن ته برطانيا جي [[گورکا]] فوجين مقامي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ واري پاليسي تي عمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=146–147}}

جديد امن قائم رکڻ واري ڪارروائين ۾ مقامي آبادي ۽ حڪومت جي رضامندي برقرار رکڻ بنيادي اهميت رکي ٿي. خاص طور تي [[بوسنيا ۾ گڏيل قومن جي تحفظ واري فوج]]، [[سوماليا ۾ گڏيل قومن جو ٻيون آپريشن]] ۽ [[روانڊا ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]] دوران انسانيت جي بنياد تي مداخلت جي نالي ۾ هن اصول کي نظرانداز ڪيو ويو، جيڪو گڏيل قومن جي منشور جي باب ستين هيٺ ٿيندڙ مداخلتن جي نوعيت کي ظاهر ڪري ٿو. بهرحال، اهڙين ڪارروائين جي قانوني حيثيت ۽ مقبوليت برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهي ته گڏيل قومن جون فوجون انهيءَ ملڪ جي عوام ۽ حڪومت جي رضامندي حاصل ڪن، جتي اهي مقرر ٿيل هجن. ان لاءِ ضروري آهي ته مقامي ماڻهن کي امن قائم رکڻ واري عمل جو حصو محسوس ڪرايو وڃي ۽ امن قائم رکڻ وارن کي مقامي ثقافت بابت مناسب ڄاڻ هجي، جيئن مقامي آبادي سان ڇڪتاڻ گهٽجي ۽ مشن ڪامياب بڻجي سگهي.

امن قائم رکڻ واري فوج ۽ مقامي آبادي جي ثقافتي لاڳاپن بابت اڃا تائين گهڻي تحقيق نه ٿي آهي. 1976ع ۾ [[يوهان گالٽونگ]] ۽ [[هيلگه هويم]] انهن نارويجي اهلڪارن جو مطالعو ڪيو، جيڪي [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج]] (غزه) ۽ [[ڪانگو ۾ گڏيل قومن جو آپريشن]] ۾ خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا. هنن جو نتيجو هو ته ڪنهن ملڪ جي ثقافت ۽ اتان جي ماڻهن بابت ڄاڻ صرف مفيد نه، پر مشن جي ڪاميابي لاءِ لازمي آهي. مطالعي موجب نارويجي اهلڪارن مقامي ثقافت ۽ تڪرار بابت وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي ۽ ٻين ملڪن جي اهلڪارن سان گڏ ڪم ڪرڻ بابت وڌيڪ تربيت به گهربل سمجهي. بهرحال، کين اهڙي تربيت تمام محدود ملي، ۽ تڪرار بابت گهڻي ڄاڻ کين خبرن، ڪتابن يا ٻين گڏيل قومن جي اهلڪارن کان ملي، نه ڪي گڏيل قومن جي ڪنهن منظم تربيتي پروگرام مان.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=150–151}}

لبنان ۾ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج]] (UNIFIL) ۽ مقامي آبادي جي لاڳاپن بابت هيبرگ ۽ هولسٽ جي مطالعي به ساڳيا نتيجا ظاهر ڪيا. هنن ڏٺو ته جيڪي ملڪ مقامي آباديءَ سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ ۽ مقامي ثقافت کي سمجهڻ ۾ ڪامياب ٿيا، انهن جا مشن وڌيڪ اثرائتا ثابت ٿيا؛ جڏهن ته جيڪي دستا مقامي سماج کان الڳ رهيا، اهي انهن ماڻهن کان به پري رهيا، جن سان کين ڪم ڪرڻو هو، ۽ ان جو اثر سندن ڪاميابي تي پيو.

{{Quote|
صرف اٽليءَ جو لڳ ڀڳ 2,200 اهلڪارن تي ٻڌل دستو مقامي سماج جو حصو بڻجي ويو ۽ معمول جي زندگي بحال ڪرڻ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. انهن جي فوجين کي مقامي ماڻهن جي ثقافتي، سياسي ۽ سماجي حالتن بابت مناسب تربيت ڏني وئي هئي. لڳ ڀڳ 600,000 آبادي واري علائقي، جنهن ۾ اڪثريت شيعن جي هئي، ۾ اٽليءَ جي فوجين عام ماڻهن ۽ سياسي اڳواڻن سان ويجها لاڳاپا قائم رکيا. ان جي ابتڙ آمريڪي فوجين اهو سمجهيو ته هو لبناني سياست ۾ شامل ٿي رهيا آهن، پر انهن وٽ لبناني ثقافت ۽ تاريخ بابت تمام محدود ڄاڻ هئي. گهڻن آمريڪن کي مختصر مدي وارن اتحادين، پراڻين دشمنيُن، عرب سماج ۾ خانداني لاڳاپن جي اهميت ۽ مذهبي اختلافن جي نزاڪتن جي صحيح سمجهه نه هئي.
|&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=150–151}}
}}

هي مثال ظاهر ڪري ٿو ته ڪامياب امن قائم رکڻ واري ڪارروائي لاءِ مقامي ثقافت جي ڄاڻ انتهائي اهم آهي. جيتوڻيڪ گڏيل قومن وٽ هڪ تربيتي رهنما موجود آهي، جيڪو امن قائم رکڻ وارن کي ضروري طريقن بابت هدايتون ڏئي ٿو، پر مختلف دستن لاءِ ڪو گڏيل نظريو يا معياري ڪارروائي جو طريقو موجود ناهي، جيڪو آخرڪار امن قائم رکڻ واري مشن جي ڪاميابيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي سگهي ٿو.

=== جديد مداخلت ۽ تڪرار جي حل جون حدون ===

[[سرد جنگ]] دوران گهرو تڪرارن ۾ ٻاهرين مداخلت ۽ ثالثي گهڻو ڪري رياست-مرڪز طريقي تي ٻڌل هئي، جنهن ۾ [[خودمختياري]] کي ناقابلِ ڀڃڪڙي سمجهيو ويندو هو. بين الاقوامي برادري رياست جي حڪومت ۽ ان جي مخالف گهريلو ويڙهاڪ ڌرين وچ ۾ ٿيندڙ اندروني تڪرارن ۾ تمام گهٽ مداخلت ڪندي هئي. پر سرد جنگ جي پڄاڻي کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. اڄڪلهه گهرو تڪرارن ۾ بين الاقوامي ڌرين جي ثالثي هڪ اهڙي معياري حل واري طريقي تي ٻڌل آهي، جيڪو تڪرار ۾ شامل سڀني ڌرين کي مجموعي طور برابر حيثيت ڏئي ٿو ۽ اهڙو ٺاهه حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪو سڀني لاءِ قبولڻ جوڳو هجي.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot;&gt;{{Cite journal|last=Clapham|first=Christopher|date=1998|title=Rwanda: The Perils of Peace|journal=Journal of Peace Research|volume=35|issue=2|pages=193–210|doi=10.1177/0022343398035002003|s2cid=110533606}}&lt;/ref&gt;

سرد جنگ جي خاتمي سان بين الاقوامي نظام کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جو موقعو پيدا ٿيو. اهو موقعو سرد جنگ جي فاتح ڌرين، يعني [[آمريڪا]] ۽ ٻين اولهه جي سرمائيدار رياستن، وٽ هو، جيڪي آزاد جمهوري قدرن تحت هلنديون هيون ۽ [[انساني حق]]ن ۽ [[جمهوريت سازي]] کي وڏي اهميت ڏينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt; ان کان اڳ وارن ڏهاڪن ۾ رياست ئي واحد اهڙي وحدت هئي، جنهن کي خاص قانوني ۽ سياسي حيثيت حاصل هئي. جيتوڻيڪ ڪجهه استثنا، جهڙوڪ نوآبادياتي طاقتن خلاف جدوجهد ڪندڙ تحريڪون، موجود هيون، پر حتمي قانوني جواز رياست وٽ ئي هوندو هو. ان ڪري بين الاقوامي برادري عام طور ڪنهن ملڪ جي اندروني معاملن ۾ مداخلت نه ڪندي هئي. خودمختياريءَ جي ڀڃڪڙي نه ڪرڻ وارو هي نظام ٻنهي سپر طاقتن، سندن اتحادين ۽ [[ٽين دنيا]] جي حڪومتن لاءِ فائديمند هو.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt;

پر هاڻي غير رياستي ڌرين کي به سياسي جواز ملڻ ۽ ڪنهن اقليتي گروهه کي موجود رياست کان ڌار ٿي نئون ملڪ قائم ڪرڻ جي امڪان سبب بين الاقوامي صورتحال ۾ وڏي تبديلي آئي آهي. ان کان علاوه، بين الاقوامي برادري جو تڪرار حل ڪرڻ وارو نمونو گهڻو ڪري اولهه جي ملڪن ۾ تيار ٿيل علمي سوچ کان متاثر آهي. هي نمونو سياسي تشدد روڪڻ ۽ ڳالهين ذريعي ٺاهه حاصل ڪرڻ لاءِ گهرو جنگين ۾ مداخلت جي همٿ افزائي ڪري ٿو، ۽ اهڙي ٺاهه ۾ اڪثر جمهوريت سازيءَ جا قدم به شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt;

[[ڪرسٽوفر ڪلافم]] ۽ [[ڊيوڊ شيئرر]] جهڙا نقاد دليل ڏين ٿا ته اهڙي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن عام شهرين جي نقصان تي تڪرار کي جاري رکڻ جا وسيلا فراهم ڪري سگهي ٿي. ڪلافم جو دليل بنيادي طور [[روانڊا]] ۾ [[روانڊا نسل ڪشي|نسل ڪشي]] کان اڳ واري صورتحال سان لاڳاپيل آهي،&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt; جڏهن ته شيئرر خاص طور [[سيرا ليون]] جي حوالي سان مداخلت جي منفي پهلوئن تي ڌيان ڏئي ٿو. سندس خيال موجب مداخلت ڪنهن هڪ ڌر جي مڪمل فتح کي روڪي سگهي ٿي ۽ ويڙهاڪ ڌرين جي وچ ۾ طاقت جو غيرمتوازن ڍانچو پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان وڌيڪ خونريزيءَ جو رستو کلي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shearer|first=David|date=1997|title=Exploring the Limits of Consent: Conflict Resolution in Sierra Leone|journal=Millennium: Journal of International Studies|volume=26|issue=3|pages=845–860|doi=10.1177/03058298970260030601|s2cid=144940982}}&lt;/ref&gt;

روانڊا ۾ [[هوتو]] ۽ [[توتسي]] ڌرين جي وچ ۾ ڳالهين وسيلي ٺاهه ڪرائڻ جي ٽئين ڌر واري ڪوشش هوتو انتهاپسندن کي اعتدال پسند هوتو ماڻهن جي قتل ۽ توتسين جي نسل ڪشيءَ جي تياري ڪرڻ جو موقعو ڏنو. [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي علائقائي رياستن جي اڳواڻيءَ ۾ بين الاقوامي برادري [[اروشا امن عمل]] وسيلي هوتو ۽ توتسي ڌرين جي وچ ۾ جاري نسلي تشدد جو ڳالهين سان حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. هي عمل هڪ سال کان ڪجهه وڌيڪ عرصي تائين هليو، جنهن ۾ وڏي بين الاقوامي شموليت ۽ [[تنزانيا]]، جيڪو ڳالهين جو ميزبان هو، [[برونڊي]]، [[يوگنڊا]] ۽ [[زائير]] سميت ڪيترن ئي علائقائي ڌرين حصو ورتو.

جيتوڻيڪ [[روانڊا محب وطن محاذ]] (RPF) [[اروشا معاهدا (روانڊا)|اروشا معاهدن]] مان سڀ کان وڌيڪ فائدو وٺندڙ ڌر هئي ۽ پنهنجون ڪيتريون شڪايتون حل ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر ڪلافم موجب انهن مان ڪيترائي فائدا فوجي ڪارروائيءَ وسيلي به حاصل ڪري سگهجن پيا. ڪلافم جو چوڻ آهي ته اروشا معاهدن شرڪت ڪندڙ ڌرين جي پاڻ ۾ طاقت کي ٻن طريقن سان متاثر ڪيو: پهريون، جنگبنديءَ تڪرار جي هڪ مخصوص مرحلي تي علائقائي قبضي جي ورڇ کي منجمد ڪري ڇڏيو؛ ٻيو، ڳالهين ۾ شامل ڌرين کي ثالثن طرفان مقرر ڪيل اهميت ڏني وئي.

ان جو مطلب اهو هو ته تڪرار منجمد ٿي ويو ۽ RPF کي وڌيڪ علائقائي ڪاميابيون حاصل ڪرڻ کان روڪيو ويو. ڳالهين ۾ ڪنهن ڌر جي اهميت ان جي عوامي مقبوليت يا فوجي طاقت جي بنياد تي نه، پر ثالثن طرفان مصنوعي طور ڏنل وزن موجب طئي ڪئي وئي. نتيجي طور، سڄي عمل RPF جي حيثيت کي ڪمزور ڪيو، ان جي اڳ تائين ڪامياب فوجي مهم کي روڪيو ۽ هوتو انتهاپسندن کي [[روانڊا نسل ڪشي]] جي تياريءَ لاءِ وقت ڏنو.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt;

شيئرر دليل ڏئي ٿو ته جديد حڪمت عمليون، جيڪي رڳو ڌرين جي رضامنديءَ تي ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙين ٿيون، تمام گهڻيون محدود آهن، ۽ فوجي فتح کي تڪرار جي حل جي امڪاني طريقي طور نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي. سندس چوڻ موجب جنگي ميدان ۾ طاقت جي توازن جي تبديلي اڪثر ڪنهن ويڙهاڪ ڌر کي ڳالهين جي ميز تائين آڻي سگهي ٿي ۽ ان جي مطالبن کي به نرم ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

ڳالهين ۽ ثالثيءَ ۾ رضامندي وڏي اهميت رکي ٿي. موجوده بين الاقوامي نظام ۽ سرد جنگ کان پوءِ بين الاقوامي برادريءَ طرفان گهڻو استعمال ٿيندڙ تڪرار حل ڪرڻ وارو نمونو رضامنديءَ کي بنيادي اهميت ڏئي ٿو. پر شيئرر سوال ڪري ٿو ته جيڪڏهن ڪا ويڙهاڪ ڌر ڳالهين ۽ جنگبنديءَ کي رڳو وقت حاصل ڪرڻ، پنهنجي فوج کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۽ پوءِ جنگ جاري رکڻ لاءِ استعمال ڪري ٿي، ته ڇا تڪرار کي ڊگهو ڪرڻ ۽ ان سان لاڳاپيل انساني نقصان جي خطري باوجود رضامنديءَ تي ٻڌل حڪمت عملي جاري رکڻ گهرجي؟&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

شيئرر پاران ڄاڻايل تجرباتي تجزيي موجب، ڳالهين وسيلي ختم ٿيل اڳوڻين گهرو جنگين جي ڪاميابي محدود رهي آهي. هو جان اسٽيڊمين جي هڪ مطالعي جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن مطابق 1900ع کان 1980ع تائين 85 سيڪڙو گهرو جنگيون ڪنهن هڪ ڌر جي مڪمل فتح سان ختم ٿيون، جڏهن ته نوآبادياتي جنگين کي ڇڏي رڳو 15 سيڪڙو جنگيون ڳالهين وسيلي پڄاڻيءَ تي پهتيون.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

رائي لِڪلائيڊر جو مطالعو پڻ انهن نتيجن جي حمايت ڪري ٿو:

&lt;blockquote&gt;
1945ع کان 1989ع تائين سندس درجابندي موجب 93 گهرو تڪرارن مان 58 ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ختم ٿيا، جڏهن ته باقي جاري رهيا. پر ختم ٿيل تڪرارن مان رڳو 14، يعني 24 سيڪڙو، ڳالهين وسيلي حل ٿيا. باقي 76 سيڪڙو فوجي فتحن سان ختم ٿيا. ان کان علاوه، ڳالهين وسيلي ختم ڪيل 14 تڪرارن مان 7 ۾ ويڙهه ٻيهر شروع ٿي وئي. تنهنڪري ختم ٿيل گهرو جنگين جي لحاظ کان ڳالهين وسيلي ٿيل ٺاهن جي مجموعي ڪاميابيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;
&lt;/blockquote&gt;

سيرا ليون ۾ [[انقلابي گڏيل محاذ]] (RUF)، جنهن جي اڳواڻي [[فوڊي سنڪوه]] ڪري رهيو هو، 1991ع کان 1996ع تائين حڪومت خلاف [[سيرا ليون گهرو جنگ|رتوڇاڻ واري گهرو جنگ]] وڙهي. هن تڪرار ڏانهن بين الاقوامي ڌيان تمام گهٽ ويو، پر جنگ ملڪ کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ ان جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو. ڳالهين وسيلي ٺاهه لاءِ ڪيترين ئي ڪوششن باوجود ڪنهن به ڌر پنهنجن مطالبن تان هٿ کڻڻ يا سمجهوتو ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي.

سنڪوه [[نجي فوجي ڪمپني]] [[ايگزيڪيوٽو آئوٽڪمز]] جي مداخلت ۽ جنگي ميدان ۾ RUF جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ ڳالهين جي ميز تي آيو. ان کان پوءِ RUF جو خطرو گهڻو گهٽجي ويو، عام ماڻهو پناهگير ڪئمپن مان واپس اچڻ ۽ پنهنجي زندگي نئين سر جوڙڻ لڳا. پر امن ڪمزور هو ۽ ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. RUF هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي فوج ۽ شهري مليشيا ٻنهي کان انتقامي ڪاررواين جو خدشو هو.

انهن خدشن کي گهٽائڻ ۽ امن ڏانهن منتقليءَ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا دستا موڪلڻ جو منصوبو هو، پر پوءِ صورتحال خراب ٿيڻ لڳي. بين الاقوامي ڌريون وڌيڪ امن قائم رکڻ وارين ڪوششن کان پوئتي هٽڻ لڳيون، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان گهٽ اهم ملڪ ۾ هڪ مهانگو ۽ اڻڄاتل مدي وارو مشن شروع ڪرڻ ۾ سندن دلچسپي نه هئي. نتيجي طور گڏيل قومن جي مداخلتي فوج جي جوڙجڪ سست ٿي وئي ۽ پوءِ مڪمل طور رڪجي وئي، جڏهن سنڪوه دليل ڏنو ته گڏيل قومن جي 740 امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جو دستو تمام وڏو هو.

گڏيل قومن ٻنهي ڌرين جي مڪمل رضامندي کان سواءِ ڪارروائي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب امن قائم رکڻ واري فوج جي مقرري نه ٿي سگهي. شيئرر موجب رضامنديءَ تي ٻڌل هي طريقو ڏيکاري ٿو ته گهرو جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ واري غير مستحڪم ۽ نازڪ صورتحال ۾ گڏيل قومن جو ڪردار ڪيترو محدود ٿي سگهي ٿو. سندس لفظن ۾، سيرا ليون ۾ ان جو مطلب اهو هو ته امن تعمير واري عمل کي مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ اهم جزو موجود نه رهيو، ۽ سنڪوه پاڻ شرطون مقرر ڪرڻ لڳو. اهڙي طريقي سان هڪ ظالم باغي گروهه جي قيادت کي امن جا امڪان روڪڻ جي طاقت ملي وئي.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

صورتحال وڌيڪ خراب ٿي، جڏهن سيرا ليون جي نئين چونڊيل صدر [[احمد تيجان ڪباه]] ايگزيڪيوٽو آئوٽڪمز سان ٿيل معاهدو ختم ڪري ڇڏيو ۽ اهڙي طرح پنهنجي [[سخت طاقت]] واري فوجي برتري ڪمزور ڪري ڇڏي. 1997ع ۾ [[سيرا ليون جمهوريه جون هٿياربند فوجون|فوج]] جي ناراض آفيسرن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو، جنهن سان تڪرار ٻيهر تيز ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

سلامتيءَ جي صورتحال جي نگراني لاءِ گڏيل قومن جو هڪ ننڍو مبصر دستو موڪليو ويو. [[سيرا ليون ۾ گڏيل قومن جو مبصر مشن|UNOMSIL]] نالي هي مشن جولاءِ 1998ع کان آڪٽوبر 1999ع تائين موجود رهيو، پر RUF طرفان ملڪ جي گاديءَ واري شهر [[فري ٽائون]] تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ ان کي واپس وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Fortna2008123–124&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=123–124}}&lt;/ref&gt;

نيٺ 1999ع ۾ [[سيرا ليون ۾ گڏيل قومن جو مشن|UNAMSIL]] قائم ڪري موڪليو ويو. هن مشن کي گڏيل قومن جي منشور جي ستين باب تحت اختيار حاصل هو ۽ ان جو مقصد لومه معاهدن تي عمل ڪرائڻ هو، پر تشدد جاري رهيو. شروعات کان ئي RUF تعاون ڪرڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري جو نگراني گروهه|ECOMOG]] جي دستي جي واپسيءَ کان پوءِ RUF گڏيل قومن جي فوجين تي حملو ڪيو ۽ سوين اهلڪارن کي يرغمال بڻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Fortna2008123–124&quot; /&gt;

ان واقعي تي بين الاقوامي برادريءَ جو اهڙو سخت ردعمل سامهون آيو، جنهن جي RUF قيادت کي توقع نه هئي. ان جو خيال هو ته بين الاقوامي برادري صوماليا وانگر يا فري ٽائون مان UNOMSIL جي واپسيءَ وقت وانگر ٻيهر پوئتي هٽي ويندي. پر ان جي ابتڙ، برطانيه جي مدد سان RUF خلاف سخت [[سيرا ليون گهرو جنگ ۾ برطانوي فوجي مداخلت|فوجي مهم]] هلائي وئي. UNAMSIL جا اختيار وڌايا ويا ۽ ان جي اهلڪارن جو تعداد به وڌايو ويو. 2000ع جي پڇاڙيءَ ۽ 2001ع جي شروعات تائين RUF جي فوجي طاقت تمام گهڻي ڪمزور ٿي چڪي هئي. پوءِ [[ابوجا معاهدو|ابوجا معاهدا]] ڪيا ويا ۽ UNAMSIL ڊسمبر 2005ع ۾ پنهنجو مشن مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamsil/|title=UNAMSIL: United Nations Mission in Sierra Leone|website=www.un.org|access-date=May 5, 2016}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ سيرا ليون ۾ امن قائم آهي ۽ گڏيل قومن جي مشن کي ڪامياب سمجهي سگهجي ٿو، پر صورتحال جي ارتقا شيئرر جي ان دليل کي واضح ڪري ٿي ته رڳو رضامنديءَ تي ٻڌل، سڀني ويڙهاڪ ڌرين جي مفادن کي شامل ڪندڙ ڳالهين وارو طريقو لازمي طور ڪاميابيءَ تائين نٿو پهچي. UNOMSIL جي موجودگيءَ باوجود جنگ جاري رهي. حقيقت ۾، ستين باب تحت وڌيڪ مضبوط UNAMSIL اچڻ کان پوءِ به تشدد ختم نه ٿيو. جڏهن برطانيا فوجي مداخلت ڪري RUF جي تڪرار جاري رکڻ واري صلاحيت کي سخت نقصان پهچايو، جيئن ان کان اڳ ايگزيڪيوٽو آئوٽڪمز ڪيو هو، تڏهن RUF آخرڪار ڳالهين جي ميز تي آيو ۽ امن قائم ٿيڻ ممڪن ٿيو.

ڪجهه ليکڪ اصولي طور بين الاقوامي مداخلت جي خيال تي ئي سوال اٿارين ٿا. 2005ع ۾ [[عالمي ترقي مرڪز]] لاءِ تيار ڪيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي [[جيريمي وائينسٽين]] ”خودمختيار بحالي“ جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب رياستون بين الاقوامي مداخلت کان سواءِ به پائيدار امن حاصل ڪري سگهن ٿيون. [[يوگنڊا]]، [[ايريٽريا]] ۽ [[صوماليا]] جي ڪيس مطالعي ذريعي وائينسٽين ڏيکاريو ته رياستون جنگ مان به اثرائتا ادارا پيدا ڪري سگهن ٿيون.

هن طريقي جا فائدا ۽ نقصان آهن، جن کي بين الاقوامي مداخلت جي امڪاني نتيجن سان ڀيٽڻ گهرجي. ٻاهرين مداخلت وڏي پيماني تي ٿيندڙ ظلمن کي روڪي سگهي ٿي، پر اها ادارتي تبديليءَ کي به روڪي سگهي ٿي. خودمختيار بحالي سڀ کان طاقتور اڳواڻ کي مٿانهون ڪري ٿي، پر گڏوگڏ سڀ کان طاقتور ويڙهاڪن کي به انعام ڏئي ٿي، جيڪي اقتدار ورهائڻ لاءِ گهٽ تيار ٿي سگهن ٿا. ان کان علاوه، مداخلت ٻاهرين اثر تي ڀاڙي ٿي، جڏهن ته خودمختيار بحالي اندروني عنصرن تي ٻڌل هوندي آهي.

وائينسٽين جي دليل مان اهو نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو ته مداخلت هميشه بهترين پاليسي ناهي. تنهن هوندي به سندس چوڻ آهي ته بين الاقوامي برادريءَ جي [[تحفظ جي ذميواري]] واري اصول کي اخلاقي اهميت حاصل آهي، جڏهن ته خودمختيار بحاليءَ لاءِ گهربل حالتون تمام گهٽ ملن ٿيون. سندس نظر ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي ته سٺي حڪمرانيءَ کي ڪيئن همٿايو وڃي ۽ باغي گروهن جي مدد اهڙي نموني ڪيئن ڪئي وڃي، جو آمدني گڏ ڪرڻ ۽ حڪمرانن کي جوابده بڻائڻ واري شهرين ۽ حڪمرانن جي لاڳاپي کي نقصان نه پهچي.&lt;ref&gt;Weinstein, Jeremy M. 2005. &quot;Autonomous Recovery and International Intervention in Comparative Perspective.&quot; Center for Global Development Working Paper 57. https://www.cgdev.org/files/2731_file_WP57.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528160735/http://cgdev.org/files/2731_file_WP57.pdf |date=2012-05-28 }}.&lt;/ref&gt;

=== مشن جي دائري جو وڌڻ ===

جيتوڻيڪ [[جيمس فيئرون]] ۽ [[ڊيوڊ ليٽن]] امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين لاءِ ڪيترن ئي عملي ۽ اخلاقي سببن کي تسليم ڪن ٿا، پر سندن خيال آهي ته ڪجهه حالتن ۾ اهي ڪارروايون آهستي آهستي [[رياست سازي]] جي ڪوششن سان ڳنڍجي وڃن ٿيون. ڪمزور رياستن ۾، جتي باغي گروهه ڪامياب گوريلا مهمون هلائي رهيا هجن، امن قائم رکڻ وارن دستن تي اهو دٻاءُ وڌي وڃي ٿو ته هو پائيدار امن قائم ڪرڻ لاءِ رياستي ادارن ۽ انتظامي صلاحيتن کي به مضبوط ڪن. اهڙو دٻاءُ اصل امن قائم رکڻ واري مشن جي دائري کان ٻاهر نڪري وڃي ٿو، جنهن کي &quot;مشن جي دائري جو وڌڻ&quot; (Mission creep) چيو وڃي ٿو.

جيڪڏهن امن قائم رکڻ واريون فوجون رياست سازي جي عمل ۾ حصو نه وٺن، ته انهن جي واپسي کان پوءِ لاڳاپيل ملڪ ۾ ٻيهر تشدد ڀڙڪڻ جو خطرو وڌي سگهي ٿو. تنهن ڪري فيئرون ۽ ليٽن امن قائم رکڻ جي ڪوششن ۾ رياست سازي کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ جي حمايت ڪن ٿا. هو ان مقصد لاءِ &quot;نيو ٽرسٽيشپ&quot; (''Neotrusteeship'') نالي هڪ نئين فريم ورڪ جي تجويز پيش ڪن ٿا، جنهن تحت پرڏيهي طاقتون ڪمزور رياست جي گهرو معاملن تي نمايان حد تائين نگراني ۽ اختيار رکن، جيئن مستقبل ۾ تشدد جي ٻيهر اُڀار کي روڪي سگهجي.&lt;ref name=&quot;FearonLaitin2004&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fearon|first1=James D.|last2=Laitin|first2=David D.|date=2004|title=Neotrusteeship and the Problem of Weak States|journal=International Security|volume=28|issue=4|pages=5–43|doi=10.1162/0162288041588296|s2cid=57559356}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي آبادي سان لاڳاپي جي کوٽ ===

امن قائم رکڻ بابت وڌندڙ تنقيدن مان هڪ اهم تنقيد اها آهي ته امن قائم رکڻ وارن عملدارن ۽ مقامي آبادي جي وچ ۾ اثرائتي رابطي ۽ شموليت جي کوٽ هوندي آهي. [[سيورين اوٽيسر]] 2015ع ۾ ''فارين پاليسي'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي مقالي ۾ وضاحت ڪري ٿي ته اهڙي صورتحال سبب امن قائم رکڻ وارا عملدار امن برقرار رکڻ جا منصوبا ته تيار ڪن ٿا، پر اهي زميني حقيقتن کان ڪٽيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ عملي طور انهن منصوبن جا اثر اڪثر ابتا نڪرندا آهن.&lt;ref name=&quot;trouble&quot;&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/10/06/trouble-in-peaceland-united-nations-congo-development/|title=Trouble in Peaceland|last=Autesserre|first=Severine|website=Foreign Policy|date=October 6, 2015 }}&lt;/ref&gt;

اوٽيسر موجب، اهڙي طريقي سان هڪ اهڙو خودتقويت ڏيندڙ نظام به وجود ۾ اچي ٿو، جنهن ۾ ميدان تي ڪم ڪندڙ عملدار پنهنجي منصوبن کي ڪامياب قرار ڏئي رپورٽون موڪلين ٿا، جڏهن ته حقيقت ۾ انهن جا نتيجا مقامي سطح تي نقصانڪار ثابت ٿيندا آهن. جيڪڏهن بعد ۾ صورتحال ٻيهر تشدد ۾ تبديل ٿي وڃي، ته ان جو ذميوار مقامي آبادي کي ٺهرايو ويندو آهي، نه ته انهن پاليسين يا منصوبن کي، جيڪي حقيقت کان ڪٽيل هجن.&lt;ref name=&quot;trouble&quot; /&gt;

هي تنقيد گهڻي حد تائين اُن تنقيد سان ملي ٿي، جيڪا ترقي پذير ملڪن ۾ ترقياتي منصوبن بابت [[جيمس سي. اسڪاٽ]]، [[جيمس فرگوسن]] ۽ [[ايل. لوهمان]] جهڙن ليکڪن پيش ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Scott1998&quot;&gt;{{Cite book|title=Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed|url=https://archive.org/details/seeinglikestateh00scot|url-access=limited|last=Scott|first=James C.|publisher=Yale University Press|year=1998|location=New Haven|pages=[https://archive.org/details/seeinglikestateh00scot/page/n17 1]–10|isbn=9780300078152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ferguson|last2=Lohman|first1=James|first2=L.|date=1994|title=The anti-politics machine: 'development' and bureaucratic power in Lesotho.|journal=The Ecologist|volume=24}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ امن قائم رکڻ ۽ ترقياتي سرگرميون ٻه الڳ شعبا آهن، پر هن تنقيد جي بنيادي منطق ساڳي آهي. ٽئين ڌر جا عملدار—چاهي اهي امن قائم رکڻ وارا هجن يا ترقياتي ادارن جا نمائندا—عام ماڻهن کان پري رهندا آهن. هو اهو سمجهندا آهن ته کين بهتر خبر آهي ته مقامي ماڻهن لاءِ ڇا مناسب آهي، ۽ ان ڪري هو زميني سطح تي رهندڙ ماڻهن کان معلومات يا راءِ حاصل ڪرڻ کي ضروري نه سمجهندا آهن. ليکڪن موجب، اها روش عام طور بدنِيتي يا سامراجيت جي نتيجي ۾ نه هوندي آهي، پر ان يقين مان پيدا ٿيندي آهي ته اعليٰ تعليم يافته عملدار، جيڪي ٻين ماهرن تائين رسائي رکن ٿا ۽ امن قائم رکڻ ۽ ترقي بابت علمي ادب کان واقف آهن، مقامي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر فيصلا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Scott1998&quot; /&gt;

=== ميٽا-تنظيمي چئلينج ===

تنقيد جو هڪ ٻيو اهم رخ انهن رڪاوٽن تي ڌيان ڏئي ٿو، جيڪي گڏيل قومن جي پنهنجي تنظيمي ڍانچي مان پيدا ٿين ٿيون ۽ امن قائم رکڻ جي اثرائتي صلاحيت کي محدود ڪن ٿيون. [[جيروڊ پينڊلبري]]، [[نيل اسٽاٽ]] ۽ [[پال ٽريسي]] دليل ڏين ٿا ته گڏيل قومن جي [[ميٽا-تنظيم]] (ميٽا-آرگنائيزيشن) هجڻ—يعني اهڙي تنظيم جيڪا پاڻ به ڪيترين ئي خودمختيار تنظيمن تي مشتمل هجي—امن قائم رکڻ جي ڪارڪردگيءَ کي خاص طور ٻن اهم شعبن ۾ متاثر ڪري ٿي: فيصلا سازي ۽ نواڻ (Innovation).&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt;

انهن ليکڪن موجب، پيچيده تنظيمي لاڳاپا، ادارتي سڃاڻپ جا ٽڪراءُ، حڪم ۽ ڪنٽرول جون ورهايل زنجيرون، مختلف ادارن جي وچ ۾ محدود افقي هم آهنگي، مالي وسيلا فراهم ڪرڻ جا پيچيده طريقا ۽ اداري جي اندر موجود جمود (سسٽميٽڪ انرشيا) گڏيل قومن لاءِ امن قائم رکڻ وارن مشنن جي منصوبابندي، فوج ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي، ۽ مشنن جي مؤثر عملدرآمد کي وڌيڪ ڏکيو بڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt;

== سڌارن جون تجويزون ==

=== برهيمي تجزيو ===

خاص طور امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن تي لڳندڙ جنسي استحصال جي الزامن سميت مختلف تنقيدن جي جواب ۾، گڏيل قومن پنهنجي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين ۾ سڌارا آڻڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا. [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ بابت پينل جي رپورٽ|برهيمي رپورٽ]] انهن قدمن مان پهرين اهم ڪوشش هئي، جنهن جو مقصد اڳوڻين امن قائم رکڻ وارين مشنن جو جائزو وٺڻ، انهن جي خامين جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ مستقبل جي مشنن کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ لاءِ ضروري سڌارا تجويز ڪرڻ هو. گڏيل قومن اهو عزم ظاهر ڪيو ته مستقبل ۾ امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين دوران انهن سڌارن تي عمل جاري رکيو ويندو.

سڌارن جي هن فني عمل کي [[گڏيل قومن جو امن قائم رکڻ وارو کاتو]] (DPKO) پنهنجي **&quot;امن ڪارروايون 2010&quot;** (''Peace Operations 2010'') واري سڌاري جي ايجنڊا ذريعي اڳتي وڌايو ۽ وڌيڪ مضبوط بڻايو. ان ۾ عملي جي تعداد ۾ واڌ، ميداني ۽ هيڊڪوارٽر عملي جي خدمتن جي شرطن ۾ هم آهنگي، رهنما اصولن ۽ معياري عملي طريقن (اسٽينڊرڊ آپريٽنگ پروسيجر) جي تياري، ۽ DPKO، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (UNDP)، [[آفريقي اتحاد]] ۽ [[يورپي اتحاد]] جي وچ ۾ شراڪتداري کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ شامل هو. 2008ع ۾ جاري ڪيل بنيادي دستاويز **&quot;گڏيل قومن جون امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون: اصول ۽ رهنما هدايتون&quot;** انهن ئي برهيمي تجزين کي وڌيڪ وسيع ۽ مضبوط بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf|title=Peacekeeping Resource Hub|website=pbpu.unlb.org|access-date=July 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf|archive-date=August 19, 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برهيمي رپورٽ جن بنيادي مسئلن جي نشاندهي ڪئي، انهن مان هڪ امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين جي منصوبابندي ۽ هم آهنگيءَ جي کوٽ هئي. رپورٽ اهو پڻ واضح ڪيو ته ڪيترن ئي مشنن جا مقرر ڪيل مقصد انهن لاءِ مهيا ڪيل وسيلن ۽ مالي امداد سان هم آهنگ نه هئا. ان ڪري رپورٽ سفارش ڪئي ته [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] هر مشن جا مقصد، اختيار ۽ انهن جي عملدرآمد لاءِ گهربل وسيلا واضح نموني طئي ڪري.

[[جيمس فيئرون]] ۽ [[ڊيوڊ ليٽن]] جي خيال موجب، برهيمي رپورٽ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل لاءِ هڪ اهم سياسي اوزار فراهم ڪيو، جنهن ذريعي هو سلامتي ڪائونسل سان امن قائم رکڻ وارين مشنن جي مقصدن، گهربل فوجين ۽ مالي وسيلن بابت وڌيڪ مؤثر نموني ڳالهين ڪري سگهي ٿو. هن اوزار جو مقصد انهن حالتن کان بچڻ هو، جتي [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]]، [[صوماليا]] ۽ [[سيرا ليون]] جهڙن مشنن کي ناڪافي مالي ۽ انساني وسيلا فراهم ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;FearonLaitin2004&quot;/&gt;

[[ڪرسٽين گري]] برهيمي رپورٽ جي سفارشن تي عملدرآمد سان لاڳاپيل مسئلن جو جائزو وٺندي بيان ڪري ٿي ته انهن تجويزن کي عملي جامو پارائڻ آسان نه هو. خاص طور تي، [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] طرفان جاري ڪيل وسيع اختيارن (مينڊيٽ) ۽ انهن تي عملدرآمد لاءِ حقيقت ۾ مهيا ڪيل محدود وسيلن جي وچ ۾ موجود فرق کي گهٽائڻ هڪ وڏو چئلينج ثابت ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Gray | first1 = Christine | year = 2001 | title = Peacekeeping After the ''Brahimi Report'': Is There a Crisis of Credibility for the UN?. | journal = J Conflict Security Law | volume = 6 | issue = 2| pages = 267–288 | doi=10.1093/jcsl/6.2.267}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|سياست}}
{{Commons category|امن قائم رکڻ}}
* [[بنگلاديش گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري فوج]]
* [[ڪينيڊا جي امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون]]
* [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مشنن جي فهرست]]
* [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جي تعداد موجب ملڪن جي فهرست]]
* [[اهي ملڪ جتي هن وقت گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا دستا مقرر آهن]]
* [[غير گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مشنن جي فهرست]]
* [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]]
* [[جنگ کان سواءِ فوجي ڪارروايون]]
* [[هيبرون ۾ عارضي بين الاقوامي موجودگي]]
* [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مشنن جي وقتوار فهرست]]

==حوالا==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعي لاءِ ==
* Aoi, Chiyuki؛ Coning, Cedric de؛ Thakur, Ramesh (ايڊيٽر). ''Unintended Consequences of Peacekeeping Operations''. گڏيل قومن جي يونيورسٽي، 2007ع.
* [[سيورين اوٽيسر]]، 2014ع. ''Peaceland: Conflict Resolution and the Everyday Politics of International Intervention''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. {{ISBN|9781107632042}}
* Barnett, Michael. 2002ع. ''Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda''. ڪارنيل يونيورسٽي پريس.
* Bastaki, Basil؛ Staniland, Paul؛ Popoola, Bryan (2024). &quot;[[doi:10.1162/isec_a_00489|Peacekeeping کان سواءِ گهرو جنگين کي مستحڪم بڻائڻ: ڏکڻ ايشيا مان ثبوت]]&quot;. ''International Security''. '''49''' (1): 133–170.
* {{cite journal
 | last = Bureš
 | first = Oldřich
 |date= June 2006
 | title = Regional Peacekeeping Operations: Complementing or Undermining the United Nations Security Council?
 | journal = Global Change, Peace &amp; Security
 | volume = 18
 | issue = 2
 | pages = 83–99
 | doi = 10.1080/14781150600687775
 | s2cid = 154982851
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Dandeker
 | first1 = Christopher
 | last2 = Gow
 | first2 = James
 | year = 1997
 | title = The Future of Peace Support Operations: Strategic Peacekeeping and Success
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 23
 | issue = 3
 | pages = 327–347
 | doi = 10.1177/0095327X9702300302
 | s2cid = 145191919
 }}
* Doyle, Michael W.؛ Sambanis, Nicholas. 2006ع. ''Making War and Building Peace''. پرنسٽن يونيورسٽي پريس.
* Evelegh, Robin. 1978ع. ''Peace Keeping in a Democratic Society: The Lessons of Northern Ireland''. McGill-Queen's University Press.
* {{cite journal
 | last = Fortna
 | first = Virginia Page
 | year = 2004
 | title = Does Peacekeeping Keep Peace? International Intervention and the Duration of Peace After Civil War
 | journal = International Studies Quarterly
 | volume = 48
 | issue = 2
 | pages = 269–292
 | doi = 10.1111/j.0020-8833.2004.00301.x
 | url = http://www.columbia.edu/~vpf4/ISQ%20offprint.PDF
 | citeseerx = 10.1.1.489.1831
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Fortna
 | first1 = Virginia Page
 | last2 = Howard
 | first2 = Lise Morjé
 | year = 2008
 | title = Pitfalls and Prospects in the Peacekeeping Future
 | journal = Annual Review of Political Science
 | volume = 11
 | pages = 283–301
 | doi = 10.1146/annurev.polisci.9.041205.103022
 | s2cid = 15740415
 | doi-access = free
 }}
* {{cite journal
 | last = Goulding
 | first = Marrack
 | author-link = Marrack Goulding
 | date = July 1993
 | title = The Evolution of United Nations Peacekeeping
 | journal = International Affairs
 | volume = 69
 | issue = 3
 | pages = 451–464
 | doi = 10.2307/2622309
 | jstor = 2622309
 | s2cid = 156682195
 }}
* Anja Jetschke؛ Bernd Schlipphak. 2019ع. ''MILINDA: گڏيل قومن جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ ان کان ٻاهر ٿيندڙ امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين بابت نئون ڊيٽا سيٽ''. ''Conflict Management and Peace Science''.
* Howard, Lise Morjé. 2008ع. ''UN Peacekeeping in Civil Wars''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.
* [[ڪمبرلي مارٽن]]، 2004ع. ''Enforcing the Peace: Learning from the Imperial Past''. ڪولمبيا يونيورسٽي پريس.
* Paris, Roland. 2010ع. ''At War's End''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.
* {{cite journal
 | last = Pushkina
 | first = Darya
 | date = June 2006
 | title = A Recipe for Success? Ingredients of a Successful Peacekeeping Mission
 | journal = International Peacekeeping
 | volume = 13
 | issue = 2
 | pages = 133–149
 | doi = 10.1080/13533310500436508
 | s2cid = 144299591
 }}
* Tudor, Margot. 2023ع. ''Blue Helmet Bureaucrats: United Nations Peacekeeping and the Reinvention of Colonialism, 1945–1971''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.
* {{cite journal
 | last1 = Worboys
 | first1 = Katherine
 | year = 2007
 | title = The Traumatic Journey from Dictatorship to Democracy: Peacekeeping Operations and Civil-Military Relations in Argentina, 1989–1999
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 33
 | issue = 2
 | pages = 149–168
 | doi = 10.1177/0095327X05283843
 | s2cid = 144147291
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Reed
 | first1 = Brian
 | last2 = Segal
 | first2 = David
 | year = 2000
 | title = The Impact of Multiple Deployments on Soldiers' Peacekeeping Attitudes, Morale and Retention
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 27
 | issue = 1
 | pages = 57–78
 | doi = 10.1177/0095327X0002700105
 | s2cid = 143556366
 }}
* {{cite journal
 | year = 2006
 | title = 'Too Sweet and Innocent for War'?: Dutch Peacekeepers and the Use of Violence
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 32
 | issue = 3
 | pages = 454–474
 | doi = 10.1177/0095327X05281453
 | last1 = Sion
 | first1 = Liora
 | s2cid = 145272144
 | url = https://zenodo.org/record/896301
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Blocq
 | first1 = Daniel
 | year = 2010
 | title = Western Soldiers and the Protection of Local Civilians in UN Peacekeeping Operations: Is a Nationalist Orientation in the Armed Forces Hindering Our Preparedness to Fight?
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 36
 | issue = 2
 | pages = 290–309
 | doi = 10.1177/0095327X08330816
 | s2cid = 146797513
 }}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline}}
{{امن}}
{{گڏيل قومون}}
{{نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ 1976–2000}}
{{Authority control}}

[[زمرو:امن قائم رکڻ وارا ادارا]]
[[زمرو:جنگ کان سواءِ فوجي ڪارروايون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]


[[زمرو:امن]]
[[زمرو:جنگ]]
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:عالمي سياست]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>63slxq9cmy9mig5c4ct66sflkavef6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400443</id>
      <parentid>400442</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>400443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154680" sha1="e9c3p135fhwg4mupuoq7r2fimopi4js" xml:space="preserve">{{Short description|دائمي امن لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪرڻ خاطر ڪيل سرگرميون}}


[[File:Italian Soldier UNIFIL 2 Lebanon 2007.jpg|thumb|[[اطالوي فوج]] جو هڪ [[سپاهي]] لبنان ۾ [[يونيفل]] مشن دوران پهرو ڏئي رهيو آهي.]]

'''امن قائم رکندڙ فوج''' (Peacekeeping Force) انهن سرگرمين، خاص طور فوجي سرگرمين،&lt;ref&gt;&quot;Peacekeeping&quot;. Oxford Languages. 2023.&lt;/ref&gt; تي مشتمل هوندو آهي، جن جو مقصد اهڙيون حالتون پيدا ڪرڻ هوندو آهي جيڪي پائيدار [[امن]] جي قيام لاءِ سازگار هجن.&lt;ref name=&quot;dpko&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/|title=United Nations Peacekeeping|access-date=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt; تحقيق مان عام طور اهو ظاهر ٿيو آهي ته امن قائم رکڻ جون ڪارروايون [[شهري جاني نقصان|شهري]] ۽ جنگي ميدان ۾ ٿيندڙ جاني نقصان کي گهٽائين ٿيون ۽ ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جي خطري کي پڻ گهٽائين ٿيون.

[[گڏيل قومون]] (UN) ۽ ان سان لاڳاپيل [[قومي رياست]]ن جي حڪومتن ۽ [[تنظيم]]ن جي وچ ۾ عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته عالمي سطح تي امن قائم ڪندڙ دستا جنگ کان پوءِ وارن علائقن ۾ امن جي عمل جي نگراني ۽ مشاهدو ڪندا آهن، ۽ اڳوڻن ويڙهاڪن کي انهن امن معاهدن تي عمل ڪرائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جن جا هو پابند بڻيل هوندا آهن. اهڙي مدد ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ اعتماد سازي جا قدم، اقتدار جي ورهاست جا انتظام، چونڊن ۾ مدد، [[قانون جي حڪمراني]] کي مضبوط بڻائڻ، ۽ معاشي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ. ان ڪري [[گڏيل قومن جا امن قائم ڪندڙ دستا]] (جن کي سندن هلڪي نيري [[بيريٽ]] يا هيلمٽ سبب اڪثر '''نيري بيريٽ''' يا '''نيرا هيلمٽ''' چيو ويندو آهي) ۾ فوجي، [[گڏيل قومن جي پوليس|پوليس آفيسر]] ۽ شهري عملي جا ميمبر شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;dpko&quot;&gt;{{cite web|author=United Nations Peacekeeping |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/about/dpko/ |title=Department of Peacekeeping Operations (DPKO) |publisher=United Nations Peacekeeping |access-date=October 3, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=United Nations Peacekeeping |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/about/dfs/ |title=Department of Field Support (DFS) |publisher=United Nations Peacekeeping |access-date=October 3, 2012}}&lt;/ref&gt;

امن قائم رکڻ جا مشن هلائيندڙ واحد تنظيم گڏيل قومون نه آهن. گڏيل قومن کان ٻاهر امن قائم ڪندڙ قوتن ۾ [[ڪوسوو فورس]] جي [[نيٽو]] مشن (گڏيل قومن جي اجازت سان)، [[سينا ٻيٽ نما]] ۾ [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]]، ۽ [[يورپي يونين]] (جهڙوڪ [[EUFOR RCA]]، گڏيل قومن جي اجازت سان) ۽ [[آفريقي يونين]] (جهڙوڪ [[سوڊان ۾ آفريقي يونين مشن]]) پاران منظم ڪيل امن مشن شامل آهن.{{Citation needed|date=August 2023}}

[[بين الاقوامي قانون]] موجب، امن قائم ڪندڙ پنهنجي غيرجانبدار حيثيت سبب [[غير جنگجو]] (non-combatants) شمار ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻن يا وڌيڪ [[جنگ ڪندڙ ڌر]]ن جي وچ ۾ تڪرار ۾ غيرجانبدار هوندا آهن (بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن امن قائم رکڻ جي ذميوارين کان ٻاهر موجود غيرجانبدار ماڻهو ۽ ملڪيت). تنهنڪري انهن کي هر حال ۾ حملن کان تحفظ حاصل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule33 |title=Rule 33. Personnel and Objects Involved in a Peacekeeping Mission|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|access-date=April 7, 2019}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:UN Soldiers in Eritrea.jpeg|thumb|right|upright=1.00|نيدرلينڊز جا ڊچ فوجي اقوام متحده جي امن جي قيام جي فورس ۾ ايٿوپيا ۽ ايريٽيريا جي سرحد تي گڏيل قومن پاران چوڪسي ڪندي]]

'''امن جي بحالي واري فوج'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Peace Keeping Force}}
ٻن ملڪن ياڌرين جي وچ ۾ ڪو به تڪرار ايترو زور وٺي وڃي، جو ٽين ڌر جي مداخلت کانسواءِ اهو ٽري نه سگهي، ته ٽين ڌر امن قائم ڪرڻ (Peace Keeping) لاءِ مُختلف اُپاءُ وٺندي آهي. ڪنهن به تڪرار جي حل لاءِ ٽين ڌر جي مداخلت جو مقصد ٻن ڌُرين ۾ رڳو صُلح ڪرائڻ هوندو آهي، جنهن لاءِ فوجي ۽ سُفارتي طريقا ڪتب آندا ويندا آهن. ان کان سواءِ گھُرج پوڻ تي ٽين ڌر (يا وچين ڌر) جهيڙو ڪندڙ ڌرين تي مُختلف قسمن جو دٻاءُ رکندي آهي، جيڪڏهن ڌريون پوءِ به جهيڙي کي نه ٿيون ختم ڪن، ته مٿانئن فوجي قدم کڻڻ لاءِ به اڳڀرائي ڪئي ويندي آهي. جڏهن [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو ادارو قائم ڪيو ويو هيو ته ان وقت ٻي عالمي جنگ ختم ٿي هئي، پر ملڪن جا پاڻ ۾ تڪرار پوءِ به هلي رهيا هئا ۽ ”سرد جنگ“ به شروع ٿي چڪي هئي، دُنيا جي امن کي گهڻن قسمن جا خطرا پيدا ٿي چڪا هئا. 1950ع ۾ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل بين الاقوامي جهيڙن کي پاسيرو ڪرڻ ۽ امن قائم ڪرڻ لاءِ ”احتياطي سفارتڪاري“ (Preventive Diplomacy) جو اصطلاح اڳيان آندو هو. انهيءَ قسم جي حڪمت عملي ۾ ڪنهن به تڪرار کي رڳو ٺارڻ جو حل ڏنل هيو، پر جهيڙي کي مستقل طور ختم ڪرڻ لاءِ ڪجهه واڌو قدم به گهربل هئا. انهيءَ ڪري اهڙي صورتحال ۾ اڳتي هلي ”مشن ڪريپ“ (Mission Creep) جو اصطلاح ڪتب آندو ويو، جنهن ۾ جهيڙي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. انهيءَ حوالي سان 1956ع ۾ ڪئناڊا جي پرڏيهي معاملن جي وزير ۽ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل ”ڊگ هئمرشولڊ“ گڏيل قومن جي اداري جي پلئٽفارم تان ”امن قائم ڪرڻ واري فوج“ (Peace Keeping Force) قائم ڪئي، جنهن جي شعبا بندي ڪرڻ کان پوءِ ان جي ورديءَ کانسواءِ خاص قسم جي ٽوپي به تيار ڪرائي وئي ۽ ان خاص ٽوپيءَ جو رنگ ”نيرو“ مقرر ڪيو ويو. ٽوپيءَ کي ٻين فوجي ٽوپين کان الڳ رنگ ڏيڻ جو مقصد، بين الاقوامي امن فوج جي انفراديت کي ظاهر ڪرڻ آهي. ان هوندي به ”امن فوج“ جي طريقيڪار ۽ اختيارن کي اڃا تائين چڱيءَ ريت گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان نه ڪيو ويو آهي. گڏيل قومن جي چارٽر جي 6 ۽ 7 باب ۾، امن جي ڪوشش وٺڻ لاءِ جيڪي تفصيل بيان ڪيا ويا آهن، انهن سان امن جي بحاليءَ واري عمل کي به جوڙيو ويو آهي. جيتوڻيڪ امن جي بحاليءَ لاءِ گڏيل قومن جي پڌرنامي جي روح مطابق جوڙجڪ ضروري آهي. انهن کوٽن جي باوجود، گڏيل قومن جي امن بحال ڪرائيندڙ فوج، دُنيا ۾ امن ۽ صلح جي لاءِ گھڻن هنڌن مثال طور؛ ڪمبوڊيا، نميبيا، انگولا، لبنان، ايراني نار ۽ [[سوماليا|صوماليا]] وغيره ۾ ڪاميابيءَ سان پنهنجون ذميواريون پوريون ڪري چڪي آهي. امن فوج جي اهڙي اهميت کي محسوس ڪندي، گڏيل قومن جي اداري ڪيترن مُتاثر ملڪن جي داخلي معاملن ۾ به هن فوج جو استعمال مُناسب ۽ بهتر سمجهيو. منڍ ۾ اها فوج ٻن تڪراري ڌُر جي وچ ۾ هلندڙ جهيِڙو ٽارڻ لاءِ ڪتب آندي ويندي هئي، پر 1988ع کان پوءِ گڏيل قومن جي اداري اهڙن ملڪن ۾ به کيس ذميواري سونپيون، جتي گهرو ويڙھ ۾ اَڙيل مُختلف ڌرين ۾ جنگ جاري هُئي ۽ اُتي انتظامي معاملا هيٺ مٿي لڳا پيا هُئا. اهڙن مُلڪن ۾ امن فوج کي گڏيل قومن طرفان چونڊون ڪرائڻ، انتظامي معاملن کي سُڌارڻ، عوام کي تحفظ ڏيڻ ۽ جهيڙن کان تنگ اچي ملڪ ڇڏي ويل ماڻهن کي واپس پنهنجي اباڻي وطن ۾ ٻيهر آباد ڪرائڻ جا اختيار به ڏنا ويا. ٻئي طرف اها به حقيقت آهي ته گڏيل قومن جي امن بحال ڪرائيندڙ فوج کي گھڻن معاملن ۽ هنڌن تي ڪن ملڪن پنهنجن خاص مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. ان کانسواءِ گھڻن علائقن (جهڙوڪ ڪشمير) ۾ گڏيل قومن جي امن فوج پنهنجي مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام وئي آهي. سندس مُقابلي ۾ اولھ جي مُلڪن جي فوجي اتحاد نيٽو امن فوج جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متحرڪ ۽ اثرائتي رهي آهي. 1992ع ۾ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل ”بترس غالي“، امن جي آڻڻ لاءِ خاص علائقي ۽ خاص حالتن آهر مداخلت ڪرڻ ۽ نون اختيار ڏيڻ لاءِ اداري آڏو تجويزون پيش ڪيون، پر ان ڏس ۾ مڪمل سوڀاري ٿيڻ لاءِ ”پيس ڪيپگ“ جو عمل نون ضابطن، اختيارن ۽ قانونن جي انتظار ۾ آهي. 
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Peace%20Keeping%20Force.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

== وصفون ۽ امن قائم رکڻ جي عمل جا قسم ==

=== گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا مشن ===
{{Main|گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا مشن}}

==== ڇهون باب ۽ ستون باب وارا مشن ====

امن قائم رکڻ جي عملن جا ڪيترائي مختلف قسم آهن. مثال طور، پيج فورٽنا پنهنجي ڪتاب ''Does Peacekeeping Work?'' ۾ امن قائم رکڻ جي عملن کي چئن مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 6–7&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work?: Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Page|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=Chapter 7}}&lt;/ref&gt; انهن مشنن جو قسم ۽ انهن تي عملدرآمد جو طريقو گهڻي حد تائين ان اختيارنامي (mandate) تي دارومدار رکي ٿو، جنهن تحت انهن کي اختيار ڏنو ويندو آهي.

فورٽنا جي بيان ڪيل چئن قسمن مان ٽي اهڙا آهن، جيڪي ڌرين جي رضامنديءَ تي ٻڌل هوندا آهن ۽ انهن کي عام طور ''[[گڏيل قومن جي منشور جو ڇهون باب|ڇهين باب]]'' وارا مشن چيو ويندو آهي، جڏهن ته چوٿون قسم ''[[گڏيل قومن جي منشور جو ستون باب|ستين باب]]'' وارو مشن هوندو آهي.

ڇهين باب هيٺ هلندڙ مشنن لاءِ جنگ ڪندڙ ڌرين جي رضامندي لازمي هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها رضامندي ختم ٿي وڃي ته امن قائم ڪندڙ دستن کي علائقو ڇڏڻو پوندو. ان جي ابتڙ، ستين باب وارن مشنن کي قانوني طور رضامندي جي ضرورت نه هوندي آهي، جيتوڻيڪ عملي طور اها موجود ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن رضامندي بعد ۾ ختم به ٿي وڃي ته به اهڙن مشنن کي واپس وڃڻ ضروري نه هوندو.

# '''مشاهدي وارا مشن''' (Observation Missions): انهن ۾ فوجي يا شهري مبصرن جا ننڍا دستا شامل هوندا آهن، جيڪي جنگبندي، فوجن جي واپسي يا جنگبندي واري معاهدي ۾ ڄاڻايل ٻين شرطن جي نگراني ڪندا آهن. اهي عام طور بنا هٿيارن جي هوندا آهن ۽ سندن بنيادي ذميواري رڳو مشاهدو ڪرڻ ۽ رپورٽون تيار ڪرڻ هوندي آهي؛ تنهن ڪري جيڪڏهن ڪا ڌر معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪري ته اهي مداخلت ڪرڻ جا مجاز نه هوندا آهن. مثال طور [[انگولا]] ۾ 1991ع وارو [[گڏيل قومن جو انگولا تصديقي مشن II]] (UNAVEM II) ۽ [[اولهه صحارا]] ۾ [[اولهه صحارا بابت راءِ شماري لاءِ گڏيل قومن جو مشن]] (MINURSO).

# '''وچٿري مشن''' (Interpositional Missions)، جن کي روايتي امن قائم رکڻ وارا مشن پڻ چيو ويندو آهي، نسبتاً وڏن ۽ هلڪي هٿياربند فوجي دستن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي تڪرار کان پوءِ ٻن جنگ ڪندڙ ڌرين جي وچ ۾ حفاظتي رڪاوٽ طور مقرر ڪيا ويندا آهن. اهي ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ بفر زون جو ڪم ڪندا آهن ۽ جنگبندي جي شرطن تي عملدرآمد جي نگراني ڪندا آهن. مثال طور 1994ع ۾ [[انگولا]] ۾ [[گڏيل قومن جو انگولا تصديقي مشن III]] (UNAVEM III) ۽ 1996ع ۾ [[گوئٽي مالا]] ۾ [[MINUGUA]].

# '''گهڻ رخا مشن''' (Multidimensional Missions): انهن ۾ فوجي ۽ [[گڏيل قومن جي پوليس|پوليس]] عملو شامل هوندو آهي، جيڪو جامع امن معاهدن تي عمل ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. اهي رڳو مشاهدو يا ڌرين جي وچ ۾ رڪاوٽ بڻجڻ تائين محدود نه هوندا آهن، پر چونڊن جي نگراني، پوليس ۽ سلامتي ادارن جي سڌارن، ادارن جي تعمير، معاشي ترقي ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ پڻ حصو وٺندا آهن. مثال طور [[نيميبيا]] ۾ [[گڏيل قومن جو عبوري امدادي گروهه]] (UNTAG)، [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ONUSAL]] ۽ [[موزمبيق]] ۾ [[گڏيل قومن جو آپريشن]] (ONUMOZ).

# '''[[امن لاڳو ڪندڙ]] مشن''' (Peace Enforcement Missions): اهي ستين باب هيٺ هلندڙ مشن هوندا آهن ۽ اڳين ٽن قسمن جي ابتڙ، جنگ ڪندڙ ڌرين جي رضامنديءَ جا پابند نه هوندا آهن. اهي شهري ۽ فوجي ٻنهي قسمن جي عملي تي مشتمل گهڻ رخا مشن هوندا آهن. انهن وٽ نسبتاً وڏي ۽ بهتر هٿياربند فوج هوندي آهي ۽ انهن کي صرف پنهنجي بچاءَ کان وڌيڪ مقصدن لاءِ به طاقت استعمال ڪرڻ جو اختيار حاصل هوندو آهي. مثال طور [[اولهه آفريڪا]] ۾ [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري جو نگراني گروهه]] (ECOMOG)، 1999ع ۾ [[سيرا ليون]] ۾ [[گڏيل قومن جو سيرا ليون مشن]] (UNAMSIL)، ۽ [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ [[نيٽو]] جا [[IFOR]] ۽ [[SFOR]] آپريشن.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 6–7&quot;/&gt;

==== سرد جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ گڏيل قومن جا مشن ====

[[سرد جنگ]] جي دور ۾ امن قائم رکڻ جا اڪثر مشن روايتي نوعيت جا هئا، جن ۾ امن قائم ڪندڙ دستا ملڪن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگن کان پوءِ مقرر ڪيا ويندا هئا ته جيئن جنگ ڪندڙ ڌرين جي وچ ۾ حفاظتي رڪاوٽ بڻجن ۽ امن معاهدن تي عملدرآمد کي يقيني بڻائين. اهي مشن رضامنديءَ تي ٻڌل هوندا هئا ۽ گهڻو ڪري مبصر بنا هٿيارن جي هوندا هئا، جيئن [[وچ اوڀر]] ۾ [[گڏيل قومن جي جنگبندي نگراني تنظيم]] (UNTSO) ۽ [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] بابت [[ڪشمير بابت گڏيل قومن جو ڪميشن]] (UNCIP). ڪجهه مشن هٿياربند به هئا، جهڙوڪ [[سوئيز بحران]] دوران قائم ڪيل [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج]] (UNEF-I). مجموعي طور اهي مشن پنهنجي مقرر ڪيل ڪردار ۾ ڪامياب رهيا.

[[سرد جنگ کان پوءِ وارو دور|سرد جنگ کان پوءِ]] گڏيل قومن امن قائم رکڻ لاءِ وڌيڪ جامع ۽ گهڻ رخي طريقيڪار اختيار ڪيو. 1992ع ۾ ان وقت جي [[گڏيل قومن جو سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] [[بوتروس بوتروس غالي]] هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن ۾ گڏيل قومن ۽ امن قائم رکڻ بابت پنهنجو جامع تصور پيش ڪيو. ''[[امن لاءِ ايجنڊا]]'' (An Agenda for Peace) نالي هن رپورٽ ۾ هن احتياطي سفارتڪاري، امن لاڳو ڪرڻ، امن ڪرائڻ، امن قائم رکڻ ۽ تڪرار کان پوءِ بحاليءَ کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل قدمن طور بيان ڪيو، جن جي ذريعي سرد جنگ کان پوءِ واري عالمي سياست ۾ گڏيل قومن جو ڪردار وڌيڪ اثرائتو بڻجي سگهي.

==== گڏيل قومن جي مشنن جا وسيع مقصد ====

[[مائيڪل ڊوئل]] ۽ نڪولس سامبانس پنهنجي ڪتاب ''The UN Record on Peacekeeping Operations'' ۾ بوتروس غالي جي رپورٽ جو خلاصو پيش ڪندي احتياطي سفارتڪاري، اعتماد سازي جي قدمن (جهڙوڪ حقيقت معلوم ڪرڻ وارا مشن)، مبصر مشن، ۽ تشدد جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ گڏيل قومن جي اختيار هيٺ فوج مقرر ڪرڻ کي پائيدار امن لاءِ اهم ذريعا قرار ڏين ٿا. سندن بيان موجب:

# '''امن لاڳو ڪرڻ''' (Peace Enforcement): گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي منظور ڪيل جنگبندي يا معاهدي تي عمل ڪرائڻ لاءِ، ضرورت پوڻ تي ڌرين جي رضامندي کان سواءِ به فوجي طاقت استعمال ڪرڻ. اهڙا مشن عام طور [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون باب|ستين باب]] تحت هلندا آهن ۽ انهن ۾ مقرر فوجون نسبتاً وڌيڪ هٿياربند هونديون آهن.

# '''امن ڪرائڻ''' (Peacemaking): گڏيل قومن جي سرپرستي هيٺ ثالثي ۽ ڳالهين ذريعي جنگ ڪندڙ ڌرين کي پرامن حل تي راضي ڪرڻ. هي عمل عام طور [[گڏيل قومن جي منشور]] جي ڇهين باب تحت ڪيو ويندو آهي.

# '''امن قائم رکڻ''' (Peacekeeping): جنگ ڪندڙ ڌرين جي رضامندي سان هلڪي هٿياربند گڏيل قومن جي موجودگي قائم ڪرڻ، اعتماد پيدا ڪرڻ ۽ ڌرين جي وچ ۾ ٿيل معاهدن جي نگراني ڪرڻ. ان سان گڏ سفارتي ڪوششون پڻ جاري رهنديون آهن ته جيئن جامع ۽ پائيدار امن حاصل ڪري سگهجي.

# '''تڪرار کان پوءِ بحالي''' (Post-Conflict Reconstruction): معاشي ۽ سماجي سهڪار ذريعي جنگ ڪندڙ ڌرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي بحال ڪرڻ، سياسي، سماجي ۽ معاشي ادارن کي مضبوط ڪرڻ، مستقبل ۾ تشدد جي امڪان کي گهٽائڻ ۽ پائيدار امن کي هٿي ڏيڻ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Doyle|first1=Michael W.|last2=Sambanis|first2=Nicholas|date=2007|title=The UN Record On Peacekeeping Operations|journal=International Journal|volume=63|issue=3}}&lt;/ref&gt;

امن قائم رکڻ ۾ غير سرڪاري تنظيمن (NGOs) سان گڏجي [[ثقافتي ورثو|ثقافتي ورثي]] جي تحفظ لاءِ ڪم ڪرڻ پڻ شامل آهي. ثقافتي ورثي جي حفاظت بابت گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري وابستگي 2012ع کان جاري آهي ۽ ان کي آهستي آهستي وڌايو پيو وڃي. ان سلسلي ۾ 2019ع ۾ [[يونيفل]] ۽ [[بلو شيلڊ انٽرنيشنل]] جو لبنان ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي تحفظ لاءِ گڏيل مشن نمايان مثال آهي. فوجي ۽ شهري ماهرن پاران مقامي آباديءَ سان گڏجي ثقافتي ورثي جو تحفظ ڪيترن ئي تڪراري علائقن ۾ مستقبل جي پرامن ۽ معاشي ترقيءَ جو بنياد بڻجي ٿو. بلو شيلڊ انٽرنيشنل جي صدر [[ڪارل فون هيبسبرگ]]، اپريل 2019ع ۾ لبنان ۾ گڏيل قومن ۽ [[يونيسڪو]] جي مشن دوران چيو: ''&quot;ثقافتي ورثو ڪنهن به علائقي ۾ رهندڙ ماڻهن جي سڃاڻپ جو حصو هوندو آهي. جيڪڏهن توهان انهن جي ثقافت تباهه ڪريو ٿا ته سندن سڃاڻپ به ختم ٿي وڃي ٿي. نتيجي ۾ ڪيترائي ماڻهو بي گهر ٿي وڃن ٿا، سندن مستقبل بابت اميدون ختم ٿي وڃن ٿيون ۽ هو آخرڪار پنهنجو وطن ڇڏڻ تي مجبور ٿين ٿا.&quot;''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Karl von Habsburg auf Mission im Libanon|date=April 28, 2019 |url=https://www.krone.at/1911689|language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jyot Hosagrahar: ''Culture: at the heart of SDGs.'' UNESCO-Kurier, April-Juni 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rick Szostak: ''The Causes of Economic Growth: Interdisciplinary Perspectives.'' Springer Science &amp; Business Media, 2009, {{ISBN|9783540922827}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bundesheer.at/cms/artikel.php?ID=10118 &quot;Blue Helmet Forum 2019 - Protection of Cultural Heritage in Peace Operations&quot;, Austrian Armed Forces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502104122/https://www.bundesheer.at/cms/artikel.php?ID=10118 |date=2023-05-02 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.unesco.org/courier/2017nian-di-3qi/historic-resolution-protect-cultural-heritage|title=A historic resolution to protect cultural heritage, The UNESCO Courier}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/action-plan-to-preserve-heritage-sites-during-conflict|title=Action plan to preserve heritage sites during conflict|website=United Nations Peacekeeping}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''UNESCO Director-General calls for stronger cooperation for heritage protection at the Blue Shield International General Assembly.'' UNESCO, September 13, 2017.&lt;/ref&gt;

=== گڏيل قومن کان ٻاهر امن قائم رکڻ ===
{{See also|غير گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن جي فهرست|نيٽو امن قائم رکڻ|يورپي يونين جي فوجي ۽ شهري مشنن جي فهرست|آفريقي يونين جي فوجي مداخلتن جي فهرست}}

[[File:En-MFO1.JPG|thumb|right|1989ع ۾ [[مصر]] جي [[سنائي اپٻيٽ|سنائي]] واري علائقي جي [[ايل گوراح]] ۾ [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]] (ملٽي نيشنل فورس اينڊ آبزرورز) جي غير گڏيل قومن واري امن قائم رکڻ واري مشن سان مقرر ڪيل ڪينيڊا جا [[CH135 ٽوئن هيوئي]] هيليڪاپٽر.]]

[[File:75Parad 04.jpg|thumb|[[آذربائيجان]] جي امن قائم رکڻ واري فوج جا ميمبر، [[2020 ماسڪو فتح پريڊ]] دوران مڪمل فوجي ورديءَ ۾.]]

سڀئي بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارا دستا سڌي طرح گڏيل قومن جي ڪنٽرول هيٺ ڪم نٿا ڪن. 1981ع ۾ [[اسرائيل]] ۽ [[مصر]] جي وچ ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]] (ملٽي نيشنل فورس اينڊ آبزرورز) قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين [[سنائي اپٻيٽ]] ۾ امن معاهدي تي عملدرآمد جي نگراني ڪري رهي آهي.&lt;ref name=&quot;10TAGpgA-1&quot;&gt;10 Tactical Air Group: ''Canadian Contingent Multinational Force and Observers Handbook'' (unclassified), page A-1. DND, Ottawa, 1986.&lt;/ref&gt;

[[آفريقي يونين]] (AU) آفريقي امن ۽ سلامتي جو اهڙو ڍانچو (آفريڪن پيس اينڊ سڪيورٽي آرڪيٽيڪچر) قائم ڪرڻ تي ڪم ڪري رهي آهي، جيڪو براعظم ۾ امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ جي ذميواري نڀائي سگهي. جيڪڏهن ڪنهن ملڪ ۾ [[نسل ڪشي]] يا انساني حقن جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿين، ته آفريقي يونين جي جنرل اسيمبلي جي منظوري سان، ان ملڪ جي حڪومت جي رضامندي کان سواءِ به امن قائم رکڻ وارو مشن موڪلي سگهجي ٿو. هن نظام، جنهن ۾ [[آفريقي اسٽينڊ بائي فورس]] (ASF) پڻ شامل آهي، جي قيام جو منصوبو 2015ع کان اڳ نه هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dandc.eu/en/article/african-peace-and-security-architecture-already-proving-useful-even-though-it-still-work |title=The African Peace and Security Architecture is already proving useful even though it is still work in progress |publisher=dandc.eu |date=August 27, 2013 |access-date=November 14, 2013}}&lt;/ref&gt;

علائقائي سطح تي [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري]] (ECOWAS) پنهنجي ڪجهه ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي امن قائم رکڻ وارا مشن شروع ڪيا آهن، ۽ ان کي &quot;آفريڪا جو سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته علائقائي امن ۽ سلامتي وارو نظام&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Oni|first1=Cyril I.|date=2009|journal=African Security|volume=2|pages=119–135|doi=10.1080/19362200903361945|title=Economic Community of West African States on the Ground: Comparing Peacekeeping in Liberia, Sierra Leone, Guinea Bissau, and Côte D'Ivoire|issue=2–3|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

'''غير هٿياربند شهري امن قائم رکڻ''' (ان آرمڊ سويلين پيس ڪيپنگ، UCP) ۾ شهري عملو شامل هوندو آهي، جيڪو تڪراري علائقن ۾ شهرين کي تشدد کان بچائڻ ۽ پائيدار امن جي قيام جي ڪوششن جي سهائتا لاءِ غير تشدد، غير مداخلت ۽ غير جانبداريءَ تي ٻڌل حڪمت عمليون اختيار ڪندو آهي. جيتوڻيڪ UCP جو اصطلاح سڀني غير سرڪاري تنظيمن (NGOs) ۾ هڪجهڙو عام نه آهي، پر ڪيترائي ادارا ساڳين طريقن سان ڪم ڪندا آهن ۽ امن بابت هڪجهڙا مقصد رکندا آهن. انهن طريقن ۾ متاثر ماڻهن سان گڏ رهڻ، مستقل موجودگي، افواهن تي ضابطو آڻڻ، برادريءَ جي سلامتي بابت گڏجاڻيون، محفوظ لنگهن جو بندوبست ڪرڻ ۽ نگراني ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rachel|first1=Julian|last2=Schweitzer|first2=Christine|date=2015|title=The Origins And Development of Unarmed Civilian Peacekeeping|url=http://eprints.leedsbeckett.ac.uk/1764/5/Origins%20and%20Development%20of%20UCP%20Submitted.pdf|journal=Peace Review|volume=27|issue=1|pages=1–8|doi=10.1080/10402659.2015.1000181|s2cid=144911738|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719124249/http://eprints.leedsbeckett.ac.uk/1764/5/Origins%20and%20Development%20of%20UCP%20Submitted.pdf|archive-date=July 19, 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== مختصر تاريخ ==
{{Main|گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ جي تاريخ}}

=== قيام ۽ شروعاتي سال ===

گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري نظام جي شروعات 1948ع ۾ ٿي، جڏهن [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] [[1948ع جي عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ [[اسرائيل]] ۽ ان جي عرب پاڙيسري ملڪن وچ ۾ ٿيل جنگبندي واري معاهدي جي نگراني لاءِ وچ اوڀر ۾ گڏيل قومن جي غير هٿياربند فوجي مبصرن کي مقرر ڪرڻ جي منظوري ڏني. هن مشن کي [[گڏيل قومن جي جنگبندي نگراني تنظيم]] (UNTSO) سڏيو ويو، جيڪو اڄ تائين جاري آهي.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/operations/history.shtml|title=History of Peacekeeping|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 1949ع ۾ سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 73 (1949ع) منظور ٿيڻ کان پوءِ، UNTSO کي اسرائيل ۽ انهن عرب رياستن جي وچ ۾ ٿيل چئن جنگبندي معاهدن تي عملدرآمد جي نگراني جي ذميواري ڏني وئي، جيڪي ان جنگ ۾ شامل هيون. نتيجي طور، UNTSO جون سرگرميون علائقي جي پنجن رياستن، يعني [[اسرائيل]]، [[مصر]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[شام]] تائين ڦهلجي ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/untso/background.shtml|title=UNTSO Background|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

=== سرد جنگ دوران امن قائم رکڻ ===

آگسٽ 1947ع ۾ [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جي آزادي ۽ ان کان پوءِ ٿيل وڏي پيماني تي خونريزيءَ کان پوءِ، سلامتي ڪائونسل جنوري 1948ع ۾ قرارداد 39 (1948ع) منظور ڪري [[ڀارت ۽ پاڪستان لاءِ گڏيل قومن جو ڪميشن]] (UNCIP) قائم ڪيو، جنهن جو مقصد [[ڪشمير]] بابت ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ پيدا ٿيل تڪرار ۽ ان سان لاڳاپيل ويڙهه ۾ ثالثي ڪرڻ هو.

هي مشن غير مداخلتي نوعيت جو هو ۽ ان کي [[ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾ ڀارت ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ٿيل جنگبندي جي نگراني جي ذميواري پڻ ڏني وئي. جولاءِ 1949ع ۾ [[ڪراچي معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ، UNCIP جنگبندي واري لڪير جي نگراني شروع ڪئي، جيڪا گڏيل قومن جي غير هٿياربند فوجي مبصرن ۽ ٻنهي ڌرين جي مقامي فوجي ڪمانڊرن جي گڏيل نگراني هيٺ هئي. هن مشن جو تسلسل اڄ به [[ڀارت ۽ پاڪستان ۾ گڏيل قومن جو فوجي مبصر گروپ]] (UNMOGIP) جي نالي سان جاري آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmogip/background.shtml|title=UNMOGIP Background|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ گڏيل قومن دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ڪُل 69 امن قائم رکڻ وارن مشنن جي منظوري ڏني.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; انهن مان گهڻا مشن سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيا. 1988ع کان 1998ع جي وچ ۾ گڏيل قومن 35 نوان امن قائم رکڻ وارا مشن شروع ڪيا، جڏهن ته 1948ع کان 1978ع تائين صرف 13 مشن قائم ٿيا هئا، ۽ 1978ع کان 1988ع جي وچ واري ڏهاڪي دوران ڪو به نئون مشن قائم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot;&gt;{{Cite journal|last=Duffey|first=Tamara|date=2000|title=Cultural Issues in Contemporary Peacekeeping|journal=International Peacekeeping|volume=7|issue=1|pages=142–168|doi=10.1080/13533310008413823|s2cid=145210823}}&lt;/ref&gt;{{rp|142–168}}

گڏيل قومن جي پهرين هٿياربند مداخلت 1956ع جي [[سوئيز بحران]] کان پوءِ ٿي، جڏهن [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج]] (UNEF-I) قائم ڪئي وئي. هي فوج نومبر 1956ع کان جون 1967ع تائين موجود رهي ۽ ان کي [[مصر]]، [[برطانيه]]، [[فرانس]] ۽ [[اسرائيل]] جي وچ ۾ جنگبندي برقرار رکڻ، مصري علائقي مان برطانوي، فرينچ ۽ اسرائيلي فوجن جي واپسي جي نگراني ڪرڻ، ۽ پوءِ مصر ۽ اسرائيل جي فوجن جي وچ ۾ بفر فورس طور ڪم ڪندي جنگبندي جي شرطن تي عملدرآمد ۽ پائيدار امن کي هٿي ڏيڻ جو مينڊيٽ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unef1mandate.html|title=UNEF Mandate|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

ان کان ٿوري ئي عرصي بعد 1960ع ۾ [[ڪانگو ۾ گڏيل قومن جو آپريشن]] (ONUC) شروع ڪيو ويو. پنهنجي عروج تي هن مشن ۾ ويهه هزار کان وڌيڪ فوجي اهلڪار شامل هئا، ۽ ان دوران 250 گڏيل قومن جا اهلڪار مارجي ويا، جن ۾ ان وقت جو سيڪريٽري جنرل [[ڊيگ هيملشولڊ]] پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;early&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/operations/early.shtml|title=The Early Years of UN Peacekeeping|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

ONUC جو مقصد [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] مان بيلجيم جي فوجن جي واپسي کي يقيني بڻائڻ هو، جيڪي [[فورس پبليڪ]] جي بغاوت کان پوءِ بيلجيم جي شهرين ۽ اقتصادي مفادن جي تحفظ لاءِ ٻيهر داخل ٿي ويون هيون. هن مشن کي قانون ۽ امن امان بحال ڪرڻ، بغاوت ۽ نسلي تشدد کي ختم ڪرڻ، ڪانگولي سلامتي فورسن کي فني مدد ۽ تربيت ڏيڻ، ۽ ملڪ جي علائقائي سالميت ۽ سياسي خودمختياري کي برقرار رکڻ جي ذميواري پڻ ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/onuc.htm|title=ONUC|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

هي ذميواري خاص طور تي [[ڪتانگا]] ۽ [[ڏکڻ ڪاسائي]] جهڙن معدني وسيلن سان مالامال صوبن جي علحدگيءَ واري تحريڪ جي پسمنظر ۾ شامل ڪئي وئي. ان دور ۾ گڏيل قومن جون فوجون، ڪجهه تڪراري انداز ۾، ڪانگو جي حڪومت جي مدد ڪندي ٻنهي صوبن جي علحدگي ختم ڪرائڻ ۾ به ڪردار ادا ڪيو.{{Citation needed|date=August 2023}}

1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪن دوران گڏيل قومن دنيا جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي مختصر مدي وارا امن قائم رکڻ وارا مشن قائم ڪيا، جن ۾ [[ڊومينيڪن جمهوريه ۾ سيڪريٽري جنرل جي نمائندي جو مشن]] (DOMREP)، [[اولهه نيو گني ۾ گڏيل قومن جي سلامتي فورس]] (UNSF) ۽ [[يمن ۾ گڏيل قومن جو مبصر مشن]] (UNYOM) شامل هئا. ساڳئي وقت ڪجهه ڊگهي مدي وارا مشن پڻ جاري رهيا، جهڙوڪ [[قبرص ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري فوج]] (UNFICYP)، [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج II]] (UNEF II)، [[گڏيل قومن جي ڌرين جي الڳ ٿيڻ جي نگراني ڪندڙ فوج]] (UNDOF)، ۽ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج]] (UNIFIL).&lt;ref name=&quot;early&quot;/&gt;

=== 1991ع کان پوءِ ===

[[File:Evstafiev-bosnia-sarajevo-un-holds-head.jpg|thumb|[[سراييوو جو گهيرو|سراييوو جي گهيري]] (1992ع–1993ع) دوران هڪ [[ناروي]] جو امن قائم رکڻ وارو اهلڪار؛ تصوير: [[ميخائل اِوستافيئف]].]]

[[يوگوسلاو جنگين]] دوران امن قائم رکڻ جي تجربن، خاص طور تي [[سربرينيتسا قتلِ عام]] جهڙين ناڪامين، جزوي طور [[گڏيل قومن جي امن تعمير ڪميشن]] (يونائيٽيڊ نيشنز پيس بلڊنگ ڪميشن) جي قيام جو سبب بڻيا. هي ڪميشن چونڊن ۽ ٻين شهري ادارن جي مضبوطي جهڙين سرگرمين وسيلي پائيدار امن قائم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿي، جيڪي امن قائم رکڻ وارا مشن پڻ انجام ڏيندا آهن. هن وقت اها ڪميشن آفريڪا جي ڇهن ملڪن سان ڪم ڪري رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pulitzercenter.org/projects/africa/beyond-peace-deals-united-nations-experiment-peacebuilding |title=Beyond Peace Deals: The United Nations Experiment in &quot;Peacebuilding&quot;|date=June 22, 2010}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] متفقه طور قرارداد 2122 منظور ڪئي، جنهن ۾ ٻين ڳالهين سان گڏ تڪرارن ۽ تڪرار کان پوءِ جي مرحلن، جهڙوڪ امن ڳالهين، ۾ عورتن جي وڌيڪ مؤثر شرڪت، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ صنفي ماهرن جي مقرري، هٿياربند تڪرارن جا عورتن تي پوندڙ اثرن بابت وڌيڪ معلومات، ۽ انهن معاملن بابت سلامتي ڪائونسل کي سڌي ريت آگاهه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AWID&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.awid.org/Library/UN-Security-Council-Takes-a-Historic-Stand-Supporting-Abortion-Access-for-Women-Raped-in-War |title=UN Security Council Takes a Historic Stand Supporting Abortion Access for Women Raped in War / Library / Homepage |publisher=AWID |access-date=October 28, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203101025/http://www.awid.org/Library/UN-Security-Council-Takes-a-Historic-Stand-Supporting-Abortion-Access-for-Women-Raped-in-War |archive-date=December 3, 2013 }}&lt;/ref&gt;

ساڳئي سال [[عورتن سان امتيازي سلوڪ جي خاتمي بابت ڪميٽي]] (CEDAW)، جيڪا گڏيل قومن جي عورتن جي حقن بابت ڪميٽي آهي، هڪ عام سفارش جاري ڪئي، جنهن موجب اهي رياستون، جيڪي گڏيل قومن جي عورتن جي حقن واري ڪنوينشن جون ڌريون آهن، پابند آهن ته هو تڪرار کان اڳ، دوران ۽ پوءِ عورتن جي حقن جو تحفظ ڪن، خاص طور تي جڏهن اهي جنگي ڪاررواين ۾ سڌيءَ طرح شامل هجن يا امن قائم رکڻ لاءِ فوجون موڪلين، يا تڪرارن جي روڪٿام، انساني امداد يا تڪرار کان پوءِ جي بحاليءَ لاءِ مالي يا ٻئي قسم جي مدد فراهم ڪن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=13885&amp;LangID=E|title=OHCHR -|website=www.ohchr.org}}&lt;/ref&gt;

ڪميٽي اهو پڻ واضح ڪيو ته اهڙين رياستن کي مناسب احتياط اختيار ڪرڻ گهرجي ته جيئن [[غير رياستي ڌريون]]، جهڙوڪ هٿياربند گروهه ۽ نجي سلامتي ڪمپنيون، عورتن خلاف ٿيندڙ ڏوهن بابت جوابده بڻايون وڃن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;/&gt;

[[پيج فورٽنا]] پنهنجي تحقيق ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن جي مقرري بابت اهو نتيجو ڪڍيو ته ''&quot;امن قائم رکڻ رسد ۽ طلب جو معاملو آهي.&quot;'' رسد جي لحاظ کان سندس مشاهدو آهي ته سلامتي ڪائونسل جي مستقل ميمبرن مان ڪنهن هڪ جي ويجهن ملڪن ۾ هلندڙ گهرو ويڙهن ۾ امن قائم رکڻ وارو مشن مقرر ٿيڻ جا امڪان گهٽ هوندا آهن. جڏهن ته طلب جي لحاظ کان مختلف تحقيقون ظاهر ڪن ٿيون ته امن قائم رکڻ وارا مشن گهڻو ڪري انهن ملڪن ۾ موڪليا ويندا آهن، جتي انهن جي ضرورت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي، يعني جتي جنگ ٻيهر شروع ٿيڻ جو خطرو تمام گهڻو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 6–7&quot; /&gt;

== امن قائم رکڻ وارين فوجن جي جوڙجڪ ==

=== اهي ملڪ جيڪي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ حصو وٺن ٿا ===
{{See also|گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جي تعداد موجب ملڪن جي فهرست}}

[[File:Irish troops UNMIL.jpg|thumb|upright=0.9|جولاءِ 2006ع ۾ [[لائبيريا]] ۾ [[گڏيل قومن جو مشن لائبيريا]] (UNMIL) سان مقرر آئرش فوجي گشت ڪندي.]]

[[گڏيل قومن جي منشور]] موجب، دنيا ۾ امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ گڏيل قومن جا سڀئي ميمبر ملڪ سلامتي ڪائونسل کي ضرورت موجب فوجي دستا ۽ ٻيون سهولتون فراهم ڪندا. 1948ع کان وٺي لڳ ڀڳ 130 ملڪن امن قائم رکڻ وارن آپريشنن لاءِ فوجي اهلڪار، شهري پوليس ۽ ٻيو عملو فراهم ڪيو آهي. جيتوڻيڪ 1948ع کان وٺي سڀني امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ خدمتون سرانجام ڏيندڙ اهلڪارن جو مڪمل رڪارڊ موجود ناهي، پر اندازو آهي ته گڏيل قومن جي 71 مشنن ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک فوجين، پوليس اهلڪارن ۽ شهرين گڏيل قومن جي جهنڊي هيٺ خدمتون انجام ڏنيون آهن. سيپٽمبر 2021ع تائين 122 ملڪ گڏيل طور لڳ ڀڳ 76,000 فوجي مبصر، پوليس اهلڪار ۽ فوجي مهيا ڪري رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;troop-and-police-contributors&quot;&gt;{{Cite web|title=Troop and police contributors|url=https://peacekeeping.un.org/en/troop-and-police-contributors|access-date=October 31, 2021|website=United Nations Peacekeeping|language=en}}&lt;/ref&gt;

شرڪت ڪندڙ ملڪن جو تعداد گهڻو هجڻ باوجود، امن قائم رکڻ جو وڏو بار اڃا تائين [[ترقي پذير ملڪ|ترقي پذير ملڪن]] جي هڪ بنيادي گروهه تي آهي. آڪٽوبر 2021ع تائين گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ سڀ کان وڌيڪ فوجي، پوليس ۽ فوجي ماهر موڪليندڙ ڏهه ملڪ [[بنگلاديش]] (6,447)، [[نيپال]] (5,536)، [[ڀارت]] (5,481)، [[روانڊا]] (5,263)، [[ايٿوپيا]] (4,856)، [[پاڪستان]] (3,949)، [[مصر]] (2,818)، [[انڊونيشيا]] (2,818)، [[گهانا]] (2,296) ۽ [[چين]] (2,248) هئا.&lt;ref name=&quot;troop-and-police-contributors&quot; /&gt;

آڪٽوبر 2021ع تائين 14,000 کان وڌيڪ شهري اهلڪار به امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ قانوني يا طبي ماهرن، استادن، مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي ماهرن ۽ انتظامي عملي طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/civilians|title=Civilians|publisher=UN Peacekeeping|access-date=October 30, 2021}}&lt;/ref&gt;

30 سيپٽمبر 2021ع تائين، امن قائم رکڻ وارن مشنن دوران 100 کان وڌيڪ ملڪن سان تعلق رکندڙ 4,147 ماڻهو پنهنجون حياتيون وڃائي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;fatalities&quot;&gt;{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/fatalities|title=Fatalities|publisher=UN Peacekeeping|access-date=October 30, 2021}}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان [[ڀارت]] جو ٿيو، جنهن جا 174 امن اهلڪار مارجي ويا، ان کان پوءِ [[بنگلاديش]] (159)، [[پاڪستان]] (159)، [[نائيجيريا]] (157)، [[گهانا]] (145)، [[ايٿوپيا]] (138)، [[ڪينيڊا]] (123)، [[فرانس]] (115) ۽ [[برطانيه]] (106) شامل آهن. 1948ع کان وٺي سراسري طور هر سال 56 امن اهلڪار ماريا ويا، پر 2001ع کان پوءِ هي انگ لڳ ڀڳ ٻيڻو ٿي هر سال 110 تائين پهچي ويو. گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ جي پهرين 55 سالن دوران ٿيل ڪل جاني نقصان جو 30 سيڪڙو حصو صرف 1993ع کان 1995ع جي وچ واري عرصي ۾ ٿيو.&lt;ref name=&quot;fatalities&quot; /&gt;

امن قائم رکڻ جي شعبي ۾ عالمي اتر ۽ عالمي ڏکڻ (Global North ۽ Global South) جي وچ ۾ واضح فرق موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جي وڏي اڪثريت [[عالمي ڏکڻ]] جي ترقي پذير ملڪن مان ايندي آهي. [[ٿامس جي. وائيس]] ۽ جيووانا ڪيولي موجب، ان جا ٽي اهم سبب علائقائي مفاد، بين الاقوامي وقار ۽ مالي فائدا آهن.&lt;ref name=&quot;globalsouth&quot;&gt;{{Cite web|date=February 3, 2019|title=The Global South and UN Peace Operations|url=https://www.e-ir.info/2019/02/03/the-global-south-and-un-peace-operations/|access-date=October 31, 2021|website=E-International Relations|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

آفريقي ملڪ امن قائم رکڻ وارا سڀ کان وڌيڪ اهلڪار فراهم ڪن ٿا، پر ساڳئي وقت آفريڪا ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن جو تعداد به سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ گهڻا آفريقي امن اهلڪار آفريڪا جي اندر ئي مقرر ٿيندا آهن. مثال طور، ايٿوپيا جا لڳ ڀڳ سڀئي 4,800 امن اهلڪار پاڙيسري ملڪن [[سوڊان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]] ۾ مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;globalsouth&quot; /&gt;

امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ حصو وٺڻ سان ترقي پذير ملڪن کي بين الاقوامي وقار پڻ حاصل ٿيندو آهي، ۽ اهو [[عظيم طاقت]] طور پنهنجون دعوائون مضبوط ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، جيئن [[برازيل]] ۽ [[ڀارت]] جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي. ان کان علاوه، غريب ملڪن لاءِ امن قائم رکڻ وارن فوجين کي موڪلڻ مالي لحاظ کان به فائديمند هوندو آهي. هر امن اهلڪار لاءِ ماهوار واپسيءَ جي رقم ۾ پگهار ۽ الائونس لاءِ 1,028 آمريڪي ڊالر، ماهرن لاءِ اضافي 303 آمريڪي ڊالر، ذاتي لباس، سامان ۽ اوزارن لاءِ 68 آمريڪي ڊالر، ۽ ذاتي هٿيار لاءِ 5 آمريڪي ڊالر شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Depts/dpko/dpko/faq/q10.htm|title=United Nations Peacekeepers - How are peacekeepers compensated?|access-date=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن طرفان فراهم ڪيل اهي ادائيگيون، تربيت ۽ سامان، انفرادي فوجين سان گڏ ترقي پذير ملڪن لاءِ به مالي طور پرڪشش هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;globalsouth&quot; /&gt;

گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ مقرر ڪيل فوجي ۽ شهري پوليس اهلڪارن مان لڳ ڀڳ 4.5 سيڪڙو [[يورپي يونين]] مان ايندا آهن، جڏهن ته [[آمريڪا]] جو حصو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;factsheet&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/overview.shtml |title=Peacekeeping Fact Sheet |publisher=United Nations|access-date=December 20, 2010}}&lt;/ref&gt;

مشنن جي قيادت بابت عام طور تي فوجي ڪمانڊر انهن ملڪن مان چونڊيا ويندا آهن، جيڪي سڀ کان وڌيڪ فوجي دستا فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل جا خاص نمائندا گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن مان مقرر ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Oksamytna |first1= Kseniya|last2= Bove |first2= Vincenzo|last3= Lundgren |first3= Magnus|date= 2021 |title=Leadership selection in United Nations peacekeeping |journal= International Studies Quarterly|volume= 65|pages= 16–28|doi= 10.1093/isq/sqaa023 |doi-access= free }}&lt;/ref&gt;

=== امن قائم رکڻ ۾ عورتن جي شرڪت ===
{{See also|امن قائم رکڻ ۾ عورتون}}

[[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 1325]] عورتن کي تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، امن ڳالهين، امن جي تعمير، امن قائم رکڻ، انساني امداد ۽ تڪرار کان پوءِ جي بحاليءَ ۾ سرگرم ۽ برابر ڌر طور شامل ڪرڻ لاءِ گڏيل قومن جو پهريون اهم قدم هو. هن قرارداد ۾ زور ڏنو ويو ته امن ۽ سلامتي جي قيام ۽ واڌاري لاءِ ٿيندڙ سڀني ڪوششن ۾ عورتن جي برابر شرڪت ۽ مڪمل شموليت کي يقيني بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;Office of the Special Adviser on Gender Issues and the Advancement of Women. &quot;[http://www.un.org/womenwatch/osagi/wps/#resolution Landmark resolution on Women, Peace and Security]&quot;, United Nations.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United Nations Security Council (October 31, 2000) &quot;Resolution 1325&quot;, S/RES/1325, United Nations.&lt;/ref&gt;

هن قرارداد تي هڪ تنقيد اها به ڪئي وئي آهي ته ان ۾ صنفي مرڪزي ڌارا (جينڊر مين اسٽريمنگ) کي لاڳو ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي، پر عملي طور گهڻو ڌيان صرف عورتن جي شموليت وڌائڻ تي ڏنو ويو، جڏهن ته مردن ۽ عورتن ٻنهي تي پاليسين جي اثرن جو مناسب جائزو نه ورتو ويو. 2010ع ۾ هن قرارداد جي ڏهن سالن جي اثرن بابت هڪ جامع جائزو ورتو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ان تي عملدرآمد محدود حد تائين ڪامياب رهيو، خاص طور تي امن ڳالهين ۽ امن معاهدن ۾ عورتن جي شرڪت وڌائڻ جي حوالي سان، جڏهن ته جنسي ۽ صنفي بنياد تي تشدد گهٽائڻ جي ڪوششن باوجود اهو مسئلو برقرار رهيو.&lt;ref&gt;United Nations Department of Peacekeeping Operations and Department of Field Support (2010). &quot;Ten-year Impact Study on Implementation of UN Security Council Resolution 1325 (2000) on Women, Peace and Security in Peacekeeping&quot;, United Nations, p. 9-10. https://www.un.org/en/peacekeeping/documents/10year_impact_study_1325.pdf.&lt;/ref&gt;

[[File:Ghana IntPeaceCorps 2016-05-29 B002a.jpg|thumb|گھانا جون عورتون گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن طور خدمتون سرانجام ڏينديون.]]

2013ع ۾ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] متفقه طور قرارداد 2122 منظور ڪئي، جنهن ۾ تڪرارن ۽ تڪرار کان پوءِ جي مرحلن، جهڙوڪ امن ڳالهين، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ صنفي ماهريت، هٿياربند تڪرارن جي عورتن تي اثرن بابت بهتر ڄاڻ، ۽ انهن معاملن بابت سلامتي ڪائونسل کي وڌيڪ سڌي ريت آگاهه ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مؤثر قدمن تي زور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AWID&quot;/&gt;

ساڳئي سال [[عورتن خلاف امتيازي سلوڪ جي خاتمي بابت ڪميٽي]] (CEDAW) پڻ پنهنجي هڪ عام سفارش ۾ چيو ته جن رياستن گڏيل قومن جي عورتن جي حقن واري ڪنوينشن جي توثيق ڪئي آهي، انهن تي لازم آهي ته هو تڪرار کان اڳ، دوران ۽ پوءِ عورتن جي حقن جو تحفظ ڪن، خاص طور تي جڏهن اهي جنگي ڪاررواين ۾ سڌي طرح شامل هجن يا امن قائم رکڻ وارا دستا، تڪرار جي روڪٿام، انساني امداد يا تڪرار کان پوءِ جي بحاليءَ لاءِ مدد فراهم ڪري رهيون هجن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;/&gt;

ڪميٽي وڌيڪ چيو ته توثيق ڪندڙ رياستن کي مناسب احتياط سان اهو به يقيني بڻائڻ گهرجي ته غير رياستي ڌريون، جهڙوڪ هٿياربند گروهه ۽ نجي حفاظتي ڪمپنيون، عورتن خلاف ڏوهن بابت جوابده بڻايون وڃن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;/&gt;

جولاءِ 2016ع تائين عورتون گڏيل قومن جي هر امن قائم رکڻ واري مشن ۾ فوجي، پوليس يا شهري عملي جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏئي رهيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/resources/statistics/gender.shtml|title=Gender statistics. United Nations Peacekeeping|website=www.un.org|access-date=September 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

1993ع ۾ مقرر ٿيل يونيفارم پائيندڙ اهلڪارن مان رڳو 1 سيڪڙو عورتون هيون. 2020ع تائين لڳ ڀڳ 95,000 امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن مان عورتون فوجي عملي جو 4.8 سيڪڙو، پوليس عملي جو 10.9 سيڪڙو، ۽ انصاف ۽ اصلاحي خدمتن جي عملي جو 34 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;women&quot;&gt;{{Cite web|title=Women in peacekeeping|url=https://peacekeeping.un.org/en/women-peacekeeping|access-date=October 31, 2021|website=United Nations Peacekeeping|language=en}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 2021ع تائين اهڙو ڪو به ملڪ، جيڪو گڏيل قومن لاءِ 100 کان وڌيڪ امن قائم رکڻ وارا اهلڪار موڪلي ٿو، پنهنجي دستي ۾ 25 سيڪڙو کان وڌيڪ عورتون نامزد نه ڪندو هو. حقيقي انگن اکرن موجب سڀ کان وڏا عورتن جا دستا [[ايٿوپيا]] (578 عورتون، يعني ان جي ڪل دستي جو 12 سيڪڙو)، [[روانڊا]] (500، يعني 10 سيڪڙو) ۽ [[گهانا]] (389، يعني 17 سيڪڙو) طرفان فراهم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;troop-and-police-contributors&quot; /&gt;

جيتوڻيڪ فوجي عملي ۾ عورتن جي مقرر تناسب بابت گڏيل قومن ڪو لازمي هدف مقرر نه ڪيو آهي، پر ميمبر رياستن کان درخواست ڪئي وئي آهي ته اهي پوليس آفيسرن جي عهدن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 20 سيڪڙو ۽ انصاف ۽ اصلاحي خدمتن جي عهدن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو عورتون نامزد ڪن.&lt;ref name=&quot;women&quot; /&gt;

2024ع ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن فوجي دستن ۾ عورتن جو ڪل انگ گهٽجي ويو، پر انهن جو تناسب وڌيو. يونيفارم پائيندڙ اهلڪارن ۾ صنفي برابري واري حڪمت عملي (يونيفارمڊ جينڊر پئرٽي اسٽريٽجي) شروع ٿيڻ کان پوءِ عورتن جو تناسب مسلسل وڌندو رهيو آهي. عورتن جي ڪل تعداد ۾ گهٽتائي جو وڏو سبب [[گڏيل قومن جو مالي ۾ ڪثيرالجہتي مربوط استحڪامي مشن]] (MINUSMA) جو خاتمو هو. جون 2024ع تائين گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن آپريشنن ۾ مقرر فوجي عملي مان عورتن جو تناسب 8.6 سيڪڙو هو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 1.3 سيڪڙو وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pfeifer Cruz |first=Claudia |title=Women in Multilateral Peace Operations in 2024: What is the State of Play? |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-10/women_in_multilateral_peace_operations_in_2024-what_is_the_state_of_play.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241031064944/https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-10/women_in_multilateral_peace_operations_in_2024-what_is_the_state_of_play.pdf |archive-date=October 31, 2024 |date=October 2024 |doi=10.55163/VYHM5282 |doi-access=free |location=Stockholm |publisher=SIPRI}}&lt;/ref&gt;

== امن قائم رکڻ جو نظرياتي بنياد ==


جيتوڻيڪ امن قائم رکڻ ۽ امن قائم رکڻ وارن جي ڪردار بابت گهڻو ڪجهه لکيو ويو آهي، پر اهڙي تجرباتي تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي، جيڪا اهو واضح ڪري سگهي ته امن قائم رکڻ وارا تڪرار کان پوءِ واري ماحول ۾ ڪهڙي نموني اثرانداز ٿين ٿا. [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] جي پروفيسر [[ورجينيا پيج فورٽنا]] چار اهڙن سببن (ڪيئيوئل ميڪينزم) جي سڃاڻپ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ذريعي امن قائم رکڻ وارا پائيدار امن لاءِ بنياد فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices After Civil War|last=Fortna|first=Virginia Page|publisher=Princeton University Press|year=2008|location=Princeton|pages=175}}&lt;/ref&gt;

فورٽنا موجب اهي چار بنيادي طريقا هي آهن:

# تازن ويڙهاڪن جي ترغيبي عنصرن ۾ تبديلي آڻڻ، جيئن امن وڌيڪ فائديمند ۽ جنگ وڌيڪ مهانگي محسوس ٿئي.
# غير يقيني صورتحال ۽ خوف کي گهٽائڻ، جيڪي سلامتي جي مخمصي (سڪيورٽي ڊليما) کي وڌائين ٿا.
# حادثاتي واقعن يا بي ضابطه هٿياربند گروهن جي ڪاررواين کي روڪڻ يا ضابطي ۾ آڻڻ، جيڪي ٻيهر جنگ جو سبب بڻجي سگهن.
# ڪنهن هڪ ڌر (خاص طور حڪومت) طرفان سياسي زيادتين کي روڪڻ، جيڪي امن کان محروم ڌرين کي ٻيهر هٿيار کڻڻ تي مجبور ڪري سگهن.

فورٽنا جو دليل آهي ته امن قائم رکڻ وارا امن جي عمل تي مثبت اثر ڇڏين ٿا، جيتوڻيڪ انهن کي اڪثر اهڙن هنڌن تي موڪليو ويندو آهي، جتي امن قائم رکڻ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي. امن قائم رکڻ تي تنقيد ڪندڙ اڪثر چوندا آهن ته اهي مشن غير مؤثر يا غير ضروري آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن ويڙهاڪ ڌريون پاڻ امن برقرار رکڻ ۾ دلچسپي رکن ٿيون ته امن قائم رهندو. تنهن هوندي به، فورٽنا جو خيال آهي ته مٿي بيان ڪيل سبب ڏيکارين ٿا ته امن قائم رکڻ وارا پائيدار امن کي يقيني بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، خاص طور تي انهن حالتن جي ڀيٽ ۾ جتي ويڙهاڪ ڌريون مڪمل طور پنهنجي حال تي ڇڏيل هجن. اهي سبب اهو به واضح ڪن ٿا ته امن قائم رکڻ جي ضرورت ڇو آهي ۽ اهو تڪرار کان پوءِ واري ماحول تي ڪيئن اثرانداز ٿي سگهي ٿو.

جنگ جي ترغيبن کي گهٽائڻ ۽ امن کي وڌيڪ پرڪشش بڻائڻ لاءِ گڏيل قومون نفاذي اختيارن (انفورسمينٽ مينڊيٽ) تحت فوجي قوت مقرر ڪري سگهي ٿي، جيڪا امن خراب ڪندڙ ڌرين لاءِ روڪ جو سبب بڻجي. اهڙا دستا حالتن جي نگراني ڪري سگهن ٿا، جنهن سان ڪنهن هڪ ڌر جي اوچتي حملي جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو يا اهڙو حملو ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي وڃي ٿو. هلڪي هٿيارن سان ليس مشاهدي وارو مشن پڻ ابتدائي خبرداري واري قوت (ارلي-وارننگ فورس) يا &quot;ٽرپ وائر&quot; طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بين الاقوامي برادري طرفان ڏني ويندڙ امداد ۽ سياسي سڃاڻپ کي به ان ڳالهه سان مشروط ڪيو وڃي ته ڌريون ڳالهين دوران طئي ٿيل شرطن تي عمل ڪن. ان سان گڏ، روزگار، عوامي ترقياتي منصوبن ۽ ٻين فائدن جي صورت ۾ &quot;امن جا فائدا&quot; (پيس ڊويڊينڊس) پڻ فراهم ڪيا وڃن.

غير يقيني صورتحال ۽ خوف کي گهٽائڻ لاءِ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا معاهدن تي عملدرآمد جي نگراني ڪري سگهن ٿا، ويڙهاڪ ڌرين جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا ته جيئن سلامتي بابت خدشا گهٽجن، ۽ هر ڌر کي اها خاطري ملي ته ٻي ڌر پنهنجن واعدن کان نه ڦرندي. اهڙي طرح اهي ٻنهي ڌرين کي پنهنجي امن پسند ارادن کي واضح ۽ قابل اعتماد نموني ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ مؤثر ذريعو مهيا ڪن ٿا.

امن جي عمل کي پٽڙي تان لاهي ڇڏيندڙ حادثن يا بي ضابطه گروهن جي ڪاررواين کي روڪڻ لاءِ امن قائم رکڻ وارا اهڙن گروهن کي روڪي سگهن ٿا. ويڙهاڪ قوتون اڪثر مضبوط قيادت ۽ [[حڪم ۽ ضابطي]] (ڪمانڊ اينڊ ڪنٽرول) کان محروم هونديون آهن، تنهنڪري امن ڳالهين دوران ڪنهن بي ضابطه گروهه جي معاهدي کان انڪار ڪرڻ يا امن جي عمل کي ناڪام بڻائڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. گڏيل قومن جا دستا اهڙين حالتن کي روڪڻ سان گڏ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ثالثي ۽ رابطي کي پڻ آسان بڻائي سگهن ٿا ۽ سياسي اعتدال پسند قوتن کي اڳتي آڻي سگهن ٿا. قانون ۽ امن امان برقرار رکندي اهي عارضي طور رياستي حفاظتي ادارن جي ذميواري سنڀالي سگهن ٿا، جنهن سان ڪنهن هڪ ڌر جي مبينا ڀڃڪڙي تي غيرجانبدار رويو اختيار ڪيو وڃي ۽ تشدد جي ٻيهر شروعات کان بچي سگهجي.

سياسي زيادتين جي روڪٿام لاءِ حڪومت سان لاڳاپيل ادارن ۾ سڌارا آندا وڃن ٿا. فوج ۽ پوليس جهڙن حفاظتي ادارن کي تربيت ڏيڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ سان کين حڪمرانن جي دٻاءَ جو اوزار بڻجڻ بدران عوام جا غيرجانبدار محافظ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. اهڙي تربيت عوام جو اعتماد وڌائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي. گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا آزاد ۽ منصفاڻي چونڊون ڪرائڻ ۽ انهن جي نگراني پڻ ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حالتن ۾ گڏيل قومون عبوري دور دوران غيرجانبدار عبوري حڪومت پڻ قائم ڪري سگهي ٿي، جيڪا ملڪ جو انتظام سنڀالي، جڏهن ته سرڪاري ادارن کي ٻيهر منظم، سڌاريو يا وڌيڪ مضبوط ڪيو وڃي. ان کان سواءِ هٿياربند باغي گروهن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ، انهن کي سياسي تنظيمن ۾ تبديل ٿيڻ ۽ پرامن جمهوري عمل وسيلي پنهنجا مطالبا پيش ڪرڻ لاءِ همٿايو وڃي ٿو. اهو خاص طور اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي باغي گروهه حڪومت جي اهم مخالف قوت هوندا آهن، پر سياسي تنظيم طور مؤثر نموني ڪم ڪرڻ جي صلاحيت کان محروم هوندا آهن.

مختلف امن قائم رکڻ وارا مشن مختلف سببن ۽ ضرورتن جي بنياد تي قائم ڪيا ويندا آهن. [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VII]] تحت هلندڙ مشنن ۾ فوجي روڪ ۽ نفاذ تي وڌيڪ زور هوندو آهي، جڏهن ته [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VI]] تحت مشن بنيادي طور نگراني ۽ ڌرين جي وچ ۾ غيرجانبدار موجودگي برقرار رکڻ لاءِ هوندا آهن. سياسي زيادتين جي روڪٿام لاءِ قائم ڪيل مشن گهڻ رخي نوعيت جا هوندا آهن ۽ تڪرار کان پوءِ واري سياسي عمل ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work?: Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia Page|publisher=Princeton University Press|year=2008|chapter=4}}&lt;/ref&gt;

== امن قائم رکڻ وارن مشنن جي اثرائتي ==

علمي تحقيق جي جائزي مان مضبوط ثبوت مليا آهن ته امن قائم رکڻ وارا مشن امن جي استحڪام ۾ واڌارو آڻين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Walter|first1=Barbara F.|last2=Howard|first2=Lise Morje|last3=Fortna|first3=V. Page|date=2020|title=The Extraordinary Relationship between Peacekeeping and Peace|journal=British Journal of Political Science|volume=51|issue=4|language=en|pages=1705–1722|doi=10.1017/S000712342000023X|s2cid=229469021 |issn=0007-1234|doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hoeffler|first=Anke|date=March 11, 2014|title=Can international interventions secure the peace?|journal=International Area Studies Review|language=en|volume=17|issue=1|pages=75–94|doi=10.1177/2233865914525380|s2cid=16303210|url=http://www.econrsa.org/node/700|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[ورجينيا پيج فورٽنا]] موجب مضبوط ثبوت موجود آهن ته امن قائم رکڻ وارن جي موجودگي ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جي خطري کي نمايان طور گهٽائي ٿي. امن قائم رکڻ وارن فوجين جو تعداد جيترو وڌيڪ هوندو، اوترا ئي جنگي محاذ تي مارجي ويل ماڻهن جو انگ گهٽ ٿيندو، ۽ عام شهرين جي جاني نقصان ۾ به گهٽتائي ايندي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://politicalviolenceataglance.org/2015/09/24/enough-with-the-pessimism-about-peacekeeping/|title=Enough with the Pessimism about Peacekeeping|date=September 24, 2015|website=Political Violence at a Glance|access-date=January 26, 2017}}&lt;/ref&gt;

[[اپسالا يونيورسٽي]] ۽ [[اوسلو امن تحقيقاتي اداري]] جي سياسي سائنسدانن جي هڪ مطالعي موجب، جيڪڏهن گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري پاليسي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو وڃي، امن قائم رکڻ وارن دستن جو تعداد ٻيڻو ڪيو وڃي ۽ انهن کي وڌيڪ وسيع اختيار ڏنا وڃن، ته هٿياربند تڪرارن جي عالمي شرح، امن قائم رکڻ وارن مشنن جي غير موجودگي واري صورتحال جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو گهٽجي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hegre|first1=Håvard|last2=Hultman|first2=Lisa|last3=Nygård|first3=Håvard Mokleiv|date=November 28, 2018|title=Evaluating the Conflict-Reducing Effect of UN Peacekeeping Operations|journal=The Journal of Politics|volume=81|language=en|pages=215–232|doi=10.1086/700203|s2cid=13894244|issn=0022-3816|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[فورڊهم يونيورسٽي]] جي سياسي سائنسدان [[انجلي ديال]] موجب، تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته امن قائم رکڻ وارا مشن جنگ کي سرحدن کان ٻاهر پکڙجڻ کان روڪين ٿا. زمين تي وڌيڪ امن قائم رکڻ وارا اهلڪار هجڻ سان عام شهرين خلاف تشدد جا واقعا پڻ گهٽ ٿيندا آهن، ۽ ڪيترين حالتن ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن ڪاميابي سان عبوري انتظاميا جو ڪردار ادا ڪندي اقتدار ٻيهر مقامي اختيارين حوالي ڪيو آهي، جيتوڻيڪ هاڻي اهڙو عمل اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/02/01/is-u-n-peacekeeping-under-fire-heres-what-you-need-to-know/|title=Is U.N. peacekeeping under fire? Here's what you need to know.|newspaper=Washington Post|access-date=February 1, 2017}}&lt;/ref&gt;

2018ع جي هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته امن قائم رکڻ وارا مشن پنهنجي سر به گهرو ويڙهه جي شدت کي گهٽائين ٿا، پر جڏهن انهن کي ثالثي سان گڏ استعمال ڪيو وڃي ٿو ته انهن جو اثر وڌيڪ نمايان ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Mediation, Peacekeeping, and the Severity of Civil War|journal=Journal of Conflict Resolution|volume=63|issue=7|pages=1682–1709|language=en|doi=10.1177/0022002718817092|year=2018|last1=Beardsley|first1=Kyle|last2=Cunningham|first2=David E.|last3=White|first3=Peter B.|s2cid=202164361}}&lt;/ref&gt; اهڙا به ثبوت موجود آهن ته امن قائم رکڻ وارا دستا موڪلڻ جو واعدو ئي ويڙهاڪ ڌرين کي ڳالهين جي ميز تي آڻڻ ۽ جنگبندي تي راضي ٿيڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lundgren|first=Magnus|year=2016|title=Which international organizations can settle civil wars?|journal=Review of International Organizations|volume=DOI 10.1007/s11558-016-9253-0|issue=4|pages=613–641|doi=10.1007/s11558-016-9253-0|s2cid=152898046}}&lt;/ref&gt;

ورجينيا پيج فورٽنا پنهنجي شمارياتي تحقيق ۾ انهن عنصرن کي به نظر ۾ رکيو، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته امن قائم رکڻ وارا مشن ڪٿي مقرر ڪيا وڃن ۽ ڪٿي امن قائم ٿيڻ جا امڪان ڪيترا آهن. هن جي نتيجن موجب، امن قائم رکڻ وارن جي موجودگي ۽ پائيدار امن جي وچ ۾ شمارياتي طور اهم لاڳاپو موجود آهي. جيتوڻيڪ امن قائم رکڻ وارا مشن عام طور تي انهن علائقن ۾ موڪليا ويندا آهن جتي امن قائم ٿيڻ جا امڪان گهٽ هوندا آهن، فورٽنا جو اندازو آهي ته گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن جي موجودگي ٻيهر تشدد شروع ٿيڻ جو خطرو گهٽ ۾ گهٽ 55 کان 60 سيڪڙو تائين گهٽائي ٿي، جڏهن ته ڪجهه وڌيڪ پراميد اندازن موجب اها گهٽتائي 75 کان 85 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 116&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=116}}&lt;/ref&gt;

فورٽنا جي تجزيي موجب [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VI]] تحت رضامنديءَ تي ٻڌل مشنن ۽ [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VII]] تحت نفاذي مشنن جي اثرائتي ۾ گهڻو فرق نظر نٿو اچي. البته نفاذي مشن تڏهن ئي اثرائتا ثابت ٿين ٿا، جڏهن امن قائم رکڻ واري قوت طاقت جي استعمال بابت پنهنجي اعتبار ۽ صلاحيت برقرار رکي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=109, 116, 125}}&lt;/ref&gt; اهو ان ڳالهه جي اهميت کي اجاگر ڪري ٿو ته گڏيل قومن جا مشن مقامي ڌرين جي رضامندي برقرار رکن. مجموعي طور فورٽنا جو نتيجو آهي ته جيڪڏهن ويڙهاڪ ڌريون مڪمل طور پنهنجي حال تي نه ڇڏيون وڃن، ته امن قائم رکڻ پائيدار امن کي يقيني بڻائڻ جو هڪ مؤثر اوزار آهي. هن اڳ بيان ڪيل سببن جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو ته گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا مشن تڪرار کان پوءِ واري ماحول ۾ امن جي استحڪام تي نمايان اثر وجهي سگهن ٿا. فورٽنا ۽ [[ليز مورجي هاورڊ]] جو چوڻ آهي ته هاڻي تحقيق جو ڌيان امن قائم رکڻ جي بنيادي اثرائتي کان اڳتي وڌي، مختلف قسمن جي امن قائم رکڻ وارن، عبوري انتظاميائن، امن قائم رکڻ ۽ جمهوريت جي وچ ۾ لاڳاپن، ۽ انهن ماڻهن جي نظرين ڏانهن منتقل ٿي رهيو آهي، جن جي لاءِ امن قائم رکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Pitfalls and Prospects in the Peacekeeping Literature*|journal=Annual Review of Political Science|volume=11|pages=283–301|last1=Fortna|first1=Virginia Page|last2=Howard|first2=Lise Morjé|date=May 20, 2008|language=en|doi=10.1146/annurev.polisci.9.041205.103022|s2cid=15740415|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل ڊبليو ڊائل]] ۽ [[نيڪولس سامبانس]] جي تجزيي موجب، انهن ملڪن ۾، جتي نسلي بنيادن تي جنگ نه هجي، معاشي ترقي جو سطح نسبتاً بهتر هجي ۽ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا دستا ۽ مالي امداد موجود هجن، اتي پائيدار امن قائم رهڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن. انهن جو نتيجو آهي ته مختصر مدي ۾ پائيدار امن جو دارومدار گڏيل قومن جي مضبوط موجودگي ۽ ويڙهاڪ ڌرين جي وچ ۾ گهٽ دشمني تي هوندو آهي، جڏهن ته ڊگهي مدي ۾ معاشي صلاحيت وڌيڪ اهم عنصر بڻجي ويندي آهي ۽ ڌرين جي وچ ۾ دشمني جي شدت نسبتاً گهٽ اهم رهندي آهي. سندن خيال ۾، جيتوڻيڪ گڏيل قومن جا مشن ڪافي حد تائين ڪامياب رهيا آهن، پر اهي مداخلت هيٺ آيل ملڪن ۾ خودمختيار معاشي ترقي کي ڪافي حد تائين هٿي نه ڏئي سگهيا آهن. تنهنڪري گڏيل قومون امن برقرار رکڻ ۾ هڪ مضبوط پر اڻ سڌو ڪردار ادا ڪن ٿيون، جڏهن ته پائيدار امن جو اصل دارومدار اهڙن ادارن جي قيام تي هوندو آهي، جيڪي امن کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکي سگهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making War and Building Peace : United Nations Peace Operations|last1=Doyle|first1=Michael W.|last2=Sambanis|first2=Nicholas|publisher=Princeton University Press|year=2010|pages=336–337}}&lt;/ref&gt;

ٻين علمي تحقيقن ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن جي ڪاميابيءَ بابت مختلف نتيجا سامهون آيا آهن، جن موجب انهن جي ڪاميابيءَ جي شرح تقريباً 31 سيڪڙو کان 85 سيڪڙو تائين رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Autesserre|first1=Severine|title=Peaceland: Conflict Resolution and the Everyday Politics of International Intervention|date=2014|publisher=Cambridge University Press|page=22}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي هڪ مطالعي موجب، گڏيل قومن کان ٻاهر هلندڙ امن قائم رکڻ وارا مشن به اثرائتي جي لحاظ کان گڏيل قومن جي مشنن جيترا ئي مؤثر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bara|first1=Corinne|last2=Hultman|first2=Lisa|date=March 20, 2020|title=Just Different Hats? Comparing UN and Non-UN Peacekeeping|journal=International Peacekeeping|volume=27|issue=3|pages=341–368|doi=10.1080/13533312.2020.1737023|issn=1353-3312|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال شايع ٿيل هڪ ٻي تحقيق مان معلوم ٿيو ته امن قائم رکڻ وارا مشن عام شهرين جي تحفظ ۾ به ڪامياب رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Carnegie|first1=Allison|last2=Mikulaschek|first2=Christoph|date=2020|title=The Promise of Peacekeeping: Protecting Civilians in Civil Wars|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/promise-of-peacekeeping-protecting-civilians-in-civil-wars/2BA3A91C26CF29480409B1FFB64F7E40|journal=International Organization|volume=74|issue=4|language=en|pages=810–832|doi=10.1017/S0020818320000442|s2cid=232253107|issn=0020-8183|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

2021ع ۾ ''[[آمريڪن جرنل آف پوليٽيڪل سائنس]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته [[ڏکڻ سوڊان]] ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري مشن مقامي معيشت تي مثبت اثر وڌو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bove|first1=Vincenzo|last2=Salvatore|first2=Jessica Di|last3=Elia|first3=Leandro|date=2021|title=UN Peacekeeping and Households' Well-Being in Civil Wars|journal=American Journal of Political Science|volume=66|issue=2|pages=402–417|language=en|doi=10.1111/ajps.12644|issn=1540-5907|doi-access=free|hdl=10281/458537|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== پائيدار امن تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر ===

ڪيترائي عنصر پائيدار امن تي منفي اثر وجهي سگهن ٿا. انهن ۾ ويڙهاڪ ڌرين جي حقيقي فوجي طاقت بابت لڪل معلومات، باغي گروهن جي هيرن، ٻين معدنيات يا غيرقانوني واپار وسيلي مالي وسيلا حاصل ڪرڻ، منشيات، هٿيارن ۽ انساني اسمگلنگ ۾ سندن شموليت، ڪنهن هڪ ڌر جي فوجي فتح يا شڪست، جنگ جو عرصو ۽ ان جي قيمت، ٻنهي ڌرين کي درپيش واعدن تي عملدرآمد جا مسئلا (ڪمٽمينٽ پرابلم) ۽ سلامتي جو مخمصو (سڪيورٽي ڊليما)، جنگبندي يا امن معاهدي جي موجودگي، تڪرار ختم ٿيڻ کان پوءِ ڌرين جي ارادن ۽ ڪاررواين بابت شفافيت جي کوٽ، امن کي نقصان پهچائيندڙ انتهاپسند گروهه، اهڙا ڌر يا فرد جيڪي جنگ جاري رهڻ مان فائدو حاصل ڪن، ۽ اهڙا تڪراري مسئلا جيڪي ورهائي يا سمجهوتي ذريعي حل نٿا ٿي سگهن شامل آهن.

فورٽنا جي تحقيق موجب، پائيدار امن جو سڀ کان اهم شمارياتي عنصر اهو آهي ته ڇا جنگ ڪنهن هڪ ڌر جي فوجي فتح تي ختم ٿي آهي يا نه. جيڪڏهن گهرو ويڙهه ۾ هڪ ڌر واضح فوجي فتح حاصل ڪري ۽ ان کان پوءِ جنگبندي يا صلح جو معاهدو ٿئي، ته ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جو خطرو تقريباً 85 کان 90 سيڪڙو تائين گهٽجي ويندو آهي. ان کان علاوه، رسمي امن معاهدا ٻيهر تڪرار جي خطري کي لڳ ڀڳ 60 کان 70 سيڪڙو تائين گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 116&quot;/&gt;

جيڪڏهن ڪو هٿياربند گروهه منشيات، هيرن يا ٻين غيرقانوني واپاري ذريعن مان مالي مدد حاصل ڪري ٿو، ته ٻيهر تشدد شروع ٿيڻ جا امڪان نمايان طور وڌي وڃن ٿا. فورٽنا موجب اهڙين حالتن ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿيڻ جو خطرو 100 کان 250 سيڪڙو تائين وڌي سگهي ٿو، يعني اهڙي جنگ ٻيهر شروع ٿيڻ جا امڪان عام حالتن جي ڀيٽ ۾ ٻه کان ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choice after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=117}}&lt;/ref&gt;

فورٽنا جو خيال آهي ته جن جنگين ۾ ڪيترائي ڌر شامل هجن، اهي ٻيهر شروع ٿيڻ جا امڪان نسبتاً گهٽ رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ان جي ابتڙ، [[مائيڪل ڊبليو ڊائل]] ۽ [[نيڪولس سامبانس]] پنهنجي تحقيق ۾ نتيجو ڪڍيو ته گهڻ ڌرين وارا تڪرار ٻيهر شروع ٿيڻ جا امڪان وڌيڪ رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making War and Building Peace : United Nations Peace Operations|last1=Doyle|first1=Michael W.|last2=Sambanis|first2=Nicholas|publisher=Princeton University Press|year=2010|pages=336}}&lt;/ref&gt;

ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگين ۽ سڃاڻپ يا قومي/نسلي بنيادن تي وڙهيل جنگين ۾ ٻيهر تشدد شروع ٿيڻ جا امڪان مختلف ٿي سگهن ٿا. بهرحال، ڊگهيون جنگيون ۽ اهي امن معاهدا جيڪي فوجي فتح کان پوءِ وجود ۾ اچن، عام طور تي مستقبل ۾ ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جا امڪان گهٽائين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=117–119}}&lt;/ref&gt;

== امن قائم رکڻ واريون ڪاررواين جا حصو وٺندڙ فوجن تي اثر ==

=== فوجي معمول تي آڻڻ ===

ڪجهه محققن جو خيال آهي ته امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون فوج جي &quot;معمول تي آڻڻ&quot; (مليٽري نارملائيزيشن) کي اڳتي وڌائڻ جو هڪ ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. مائيڪل ايڊورڊ والش ۽ جيريمي ٽيلر دليل ڏين ٿا ته [[ڏکڻ سوڊان]] ۾ [[جاپان]] جي امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون انهن حلقن لاءِ هڪ منفرد موقعو فراهم ڪن ٿيون، جيڪي جاپان جي فوجي ڪردار کي عام ۽ معمول مطابق بڻائڻ چاهين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي عمل سان ملڪ جي امن پسند آئين کي تدريجي طور ڪمزور ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;nbr.org&quot;&gt;Jeremy Taylor and Michael Edward Walsh (January 7, 2014), ''[http://www.nbr.org/downloads/pdfs/psa/taylor-walsh_commentary_010714.pdf UN Operations in Africa Provide a Mechanism for Japan’s Military Normalization Agenda]'', {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303010649/http://www.nbr.org/downloads/pdfs/psa/taylor-walsh_commentary_010714.pdf |date=March 3, 2014 }}, retrieved February 7, 2014.&lt;/ref&gt;

سندن خيال موجب، بنيادي سياسي، قانوني ۽ سماجي سڌارن کان سواءِ جاپان جون امن قائم رکڻ واريون فوجون اهڙين سنگين حالتن کي منهن ڏيڻ لاءِ مڪمل طور تي تيار ناهن، جتي جان ليوا طاقت استعمال ڪرڻ ضروري بڻجي وڃي.&lt;ref&gt;Michael Edward Walsh and Jeremy Taylor (December 23, 2013), ''[http://africanarguments.org/2013/12/23/time-to-reconsider-the-japanese-peacekeeping-mission-in-south-sudan-by-michael-edward-walsh-jeremy-taylor/ Time to Reconsider the Japanese Peacekeeping Mission in South Sudan]'', retrieved February 7, 2014.&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، اهي دليل ڏين ٿا ته گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين ۾ جاپان جي مسلسل شرڪت آخرڪار اهڙين پاليسي تبديلين جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جن کان پوءِ جاپان جي فوج کي معمول مطابق فوجي حيثيت ڏيڻ ئي واحد ممڪن نتيجو رهجي وڃي.&lt;ref name=&quot;nbr.org&quot;/&gt;

=== فوج موڪليندڙ ملڪن تي سياسي اثر ===

[[ڊيانا ميور ايپل بام]] خدشو ظاهر ڪيو آهي ته [[فجي]] ۾ عالمي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين لاءِ فوج تيار ڪرڻ جي نتيجي ۾ فوج ايتري طاقتور بڻجي وئي، جو هن 1987ع، 1999–2000ع، 2006ع ۽ 2009ع ۾ چار فوجي بغاوتون ڪيون ۽ ويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين فجي تي فوجي آمريت قائم رکي.&lt;ref&gt;Appelbaum, Diana Muir (August 27, 2012), ''[http://www.jewishideasdaily.com/4867/features/how-the-sinai-peacekeeping-force-staged-a-military-coup-in-fiji/ How the Sinai Peacekeeping Force Staged a Military Coup in Fiji]'', retrieved September 7, 2012.&lt;/ref&gt;

بهرحال، ''جرنل آف پيس ريسرچ'' ۾ 2018ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، اهي ملڪ جن جون فوجون گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين مان حاصل ٿيندڙ مالي وسيلن تي وڌيڪ ڀاڙين ٿيون، انهن ۾ فوجي بغاوتن جا امڪان انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندا آهن، جيڪي اهڙن مالي وسيلن تي گهٽ ڀاڙين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lundgren|first=Magnus|date=2018|title=Backdoor peacekeeping: Does participation in UN peacekeeping reduce coups at home?|journal=Journal of Peace Research|volume=55|issue=4|pages=508–523|doi=10.1177/0022343317747668|s2cid=116168984}}&lt;/ref&gt;

=== امن قائم رکڻ وارن فردن تي اثر ===

[[File:UNAMIR Blue Berets memorial Kigali (4).jpg|thumb|[[روانڊا]] جي شهر [[ڪيگالي]] ۾ [[يو اين اي ايم آء آر]] (UNAMIR) جي ڏهن بيلجيمي امن قائم رکڻ وارن جي يادگار، جيڪي 1994ع ۾ هوتو نيم فوجي گروهن هٿان مارجي ويا.]]

امن قائم رکڻ وارن فوجين بابت ٿيل تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته انهن تي مثبت ۽ منفي، ٻئي قسم جا اثر پون ٿا. بوسنيا ۾ مقرر آمريڪي فوج جي 951 سپاهين تي ٿيل هڪ مطالعي مطابق، 77 سيڪڙو فوجين مثبت اثرن جي نشاندهي ڪئي، 63 سيڪڙو منفي اثرن جو ذڪر ڪيو، جڏهن ته 47 سيڪڙو ٻنهي قسمن جي تجربن بابت ٻڌايو.&lt;ref&gt;Newby, John H., et al. &quot;Positive and negative consequences of a military deployment.&quot; ''Military Medicine'' (2005) 170#10 pp: 815-819.&lt;/ref&gt;

امن قائم رکڻ وارا اهلڪار گهڻو ڪري ويڙهاڪ ڌرين جي حملن جي خطري ۽ اڻڄاتل موسمي حالتن کي منهن ڏيندا آهن. انهن سببن ڪري ذهني صحت جا مسئلا، خودڪشي جا واقعا ۽ منشيات جي استعمال جا خطرا وڌي سگهن ٿا. ڊگهي عرصي تائين ٻاهرين ملڪن ۾ مقرر رهڻ امن قائم رکڻ وارن جي خاندانن، خاص طور تي سندن ٻارن ۽ گهروارن، لاءِ پڻ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fernandes Souza | first1 = Wanderson |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Posttraumatic stress disorder in peacekeepers: a meta-analysis | journal = The Journal of Nervous and Mental Disease | volume = 199 | issue = 5| pages = 309–312 | doi=10.1097/nmd.0b013e3182175180| pmid = 21543949 | s2cid = 28713512 }}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻيو نقطه نظر اهو به آهي ته امن قائم رکڻ واريون ذميواريون فوجين جي جنگي صلاحيتن کي ڪمزور ڪري سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ امن قائم رکڻ واري دستي جون ذميواريون مڪمل جنگ وڙهندڙ فوجي يونٽ کان ڪافي مختلف هونديون آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070926001502/http://www.usafa.af.mil/jscope/ISME2007/Papers/Prof%20Paulin%20Kaurin%20War%20Stories.doc Kaurin, P. M. (2007) War Stories: Narrative, Identity and (Recasting) Military Ethics Pedagogy. Pacific Lutheran University. ISME 2007. Retrieved 9-3-2007].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Liu, H. C. K., The war that could destroy both armies, ''Asia Times'', October 23, 2003. Retrieved March 9, 2007.&lt;/ref&gt;

== تنقيد ==

=== امن قائم رکڻ، انساني اسمگلنگ ۽ جبري جسم فروشي ===
{{Main|امن قائم رکڻ وارن پاران ٻارن سان جنسي زيادتي جو اسڪينڊل}}

1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن تي مختلف قسمن جي زيادتين جا ڪيترائي الزام لڳندا رهيا آهن، جن ۾ [[زنا بالجبر]]، [[جنسي زيادتي]]، [[ٻارن سان جنسي زيادتي]] ۽ [[انساني اسمگلنگ]] شامل آهن. اهڙيون شڪايتون [[ڪمبوڊيا]]، [[اوڀر تيمور]] ۽ [[اولهه آفريڪا]] سميت ڪيترن ئي علائقن مان سامهون آيون آهن.

[[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ اسمگل ٿيل عورتن سان لاڳاپيل جسم فروشي ۾ تيزي سان واڌ آئي، ۽ ڪيترائي اهڙا اڏا گڏيل قومن جي ڪئمپن جي ويجهو قائم ٿيا. بوسنيا ۾ 2000ع کان 2001ع تائين علائقائي انساني حقن جي آفيسر ڊيوڊ ليمب جو چوڻ هو ته، &quot;بوسنيا ۾ جنسي غلاميءَ جي واپار جو وڏو سبب گڏيل قومن جون امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون آهن. جيڪڏهن اهي فوجون نه هجن ها ته بوسنيا ۾ جبري جسم فروشي تمام گهٽ يا بلڪل نه هجي ها.&quot; ان کان علاوه، 2002ع ۾ [[آمريڪا جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ ٿيل ٻڌڻي دوران اهو به سامهون آيو ته SFOR جا ڪجهه اهلڪار بوسنيا جي جسم فروشي جي مرڪزن تي ويندا هئا ۽ اسمگل ٿيل عورتن ۽ نابالغ ڇوڪرين سان جنسي لاڳاپا رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Allred2006&quot;&gt;{{Cite journal|last=Allred|first=KJ|date=2006|title=Peacekeepers And Prostitutes: How Deployed Forces Fuel the Demand for Trafficked Women and New Hope for Stopping It|journal=Armed Forces &amp; Society|volume=33|issue=1|page=7|doi=10.1177/0095327X06288803|s2cid=71430076}}&lt;/ref&gt;

صحافين پڻ رپورٽ ڪيو ته گڏيل قومن يا، بوسنيا ۽ [[ڪوسوو]] جي صورت ۾، [[نيٽو]] جي امن قائم رکڻ وارين فوجن جي اچڻ کان پوءِ [[ڪمبوڊيا]]، [[موزمبيق]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[ڪوسوو]] ۾ جسم فروشي ۾ تيزي سان اضافو ٿيو. 1996ع ۾ گڏيل قومن جي رپورٽ ''دي امپيڪٽ آف آرمڊ ڪنفلڪٽ آن چلڊرين'' ۾ موزمبيق جي اڳوڻي خاتون اول [[گراسا ماچيل]] لکيو ته هن رپورٽ لاءِ تيار ڪيل 12 ملڪن مان 6 مطالعي ۾ هٿياربند تڪرارن دوران ٻارن جي جنسي استحصال ۾ امن قائم رکڻ وارين فوجن جي اچڻ کان پوءِ [[ٻارن جي جسم فروشي]] ۾ تيز واڌ ڏٺي وئي.&lt;ref name=&quot;unicef.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20030316210918/http://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdf|url-status=dead|title=The Impact of Armed Conflict on Children|archive-date=March 16, 2003}}&lt;/ref&gt;

[[گيتا سهگل]] 2004ع ۾ چيو ته جتي به [[انساني همدرديءَ واري مداخلت]] يا امن قائم رکڻ جون ڪارروايون ٿين ٿيون، اتي جسم فروشي ۽ [[جنسي استحصال]] جا مسئلا به ظاهر ٿين ٿا. سندس خيال هو ته گڏيل قومن بابت بنيادي مسئلو اهو آهي ته امن قائم رکڻ واريون فوجون به ٻين فوجن وانگر ساڳين مسئلن ۾ ملوث ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري &quot;نگهبانن جي به نگراني ڪرڻي پوي ٿي&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.csmonitor.com/2004/1126/p06s02-wogi.html Sex charges haunt UN forces; In places like Congo and Kosovo, peacekeepers have been accused of abusing the people they're protecting,&quot;] ''[[Christian Science Monitor]]'', November 26, 2004, accessed February 16, 2010.&lt;/ref&gt;

2006ع ۾ گڏيل قومن ۾ [[اردن]] جي مستقل نمائندي [[شهزادو زيد رعد زيد الحسين]] جي سربراهيءَ ۾ ٿيل جاچ جي نتيجي ۾ هڪ تفصيلي رپورٽ جاري ٿي، جنهن ۾ خاص طور تي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] ۾ ٿيل جنسي استحصال جي ڪيترن ئي واقعن کي بيان ڪيو ويو. رپورٽ موجب، جنسي استحصال گهڻو ڪري جسم فروشي جي صورت ۾ ٿيندو هو، جتي جنسي لاڳاپن جي بدلي اوسطاً هڪ کان ٽي آمريڪي ڊالر ادا ڪيا ويندا هئا. ڪن حالتن ۾ عورتن کي کاڌي يا روزگار جو لالچ ڏئي جنسي لاڳاپن تي مجبور ڪيو ويندو هو، جڏهن ته ڪجهه نوجوان عورتن ٻڌايو ته کين زبردستي جنسي زيادتي ڪرڻ کان پوءِ ڪجهه رقم يا کاڌو ڏنو ويندو هو ته جيئن اهو عمل رضامنديءَ وارو لڳي.&lt;ref&gt;al-Hussein, Prince Zeid Ra'ad Zeid. (2005) &quot;A Comprehensive Strategy to Eliminate Future Sexual Exploitation and Abuse in United Nations Peacekeeping Operations.&quot; Report to the UN Special Committee on Peacekeeping Operations: 8.&lt;/ref&gt;

مئي کان سيپٽمبر 2004ع تائين جنسي استحصال جا 72 الزام سامهون آيا، جن مان 68 فوجي اهلڪارن ۽ 4 شهري عملي خلاف هئا. سال جي آخر تائين اهڙن الزامن جو انگ 105 تائين پهچي ويو. انهن مان 45 سيڪڙو الزام 18 سالن کان گهٽ عمر وارن سان جنسي لاڳاپن بابت هئا، جڏهن ته 31 سيڪڙو بالغ جسم فروش عورتن سان لاڳاپيل هئا. زنا بالجبر تقريباً 13 سيڪڙو ۽ جنسي زيادتي 5 سيڪڙو الزامن تي مشتمل هئي، جڏهن ته باقي 6 سيڪڙو ٻئي قسم جي جنسي استحصال سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref&gt;al-Hussein, Prince Zeid Ra'ad Zeid. (2005) &quot;A Comprehensive Strategy to Eliminate Future Sexual Exploitation and Abuse in United Nations Peacekeeping Operations.&quot; Report to the UN Special Committee on Peacekeeping Operations: 8-9.&lt;/ref&gt; گهڻا الزام [[پاڪستان]]، [[يوراگوئي]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[نيپال]] سان تعلق رکندڙ امن قائم رکڻ وارن خلاف هئا.&lt;ref name=&quot;Allred2006&quot;/&gt;

[[يوراگوئي]] جي صدر [[خوسي موخيڪا]]، گڏيل قومن جي يوراگوئي فوجين تي 18 سالن جي هڪ هيٽي نوجوان سان مبينا زنا بالجبر جي واقعي تي [[هيٽي]] جي صدر [[ميشيل مارٽيلي]] کان معافي ورتي. مارٽيلي چيو ته &quot;هڪ نوجوان هيٽي شهري سان ٿيل اجتماعي زنا بالجبر کي بنا سزا نه ڇڏيو ويندو.&quot; واقعي ۾ ملوث هجڻ جي شڪ ۾ چار فوجين کي حراست ۾ ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-haiti-uruguay-un-idUSTRE78603I20110907|title=Uruguay apologises over alleged rape by U.N. peacekeepers|newspaper=Reuters|access-date=October 23, 2014|date=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=236953|title=Uruguay to apologise over alleged rape by UN peacekeepers|date=September 21, 2010 |access-date=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2007ع ۾ گڏيل قومن جي [[امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون کاتو]] (DPKO) [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ مقرر 734 مراڪشي فوجين جي پوري دستي کي الزام سامهون اچڻ کان پوءِ ڪئمپن تائين محدود ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪجهه تي نابالغ ڇوڪرين سان جنسي زيادتي جا الزام هئا. ايندڙ سالن دوران گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي اندروني نگراني جون خدمتون کاتو]] (OIOS) اهڙن 80 ڪيسن جي جاچ ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Simic|first=Olivera|title=Regulation of Sexual Conduct in UN Peacekeeping Operations |chapter=UN Peacekeeping Operations: The Emerging Problem of Sexual Exploitation |date=2012|pages=13–38|doi=10.1007/978-3-642-28484-7_2|isbn=978-3-642-28483-0}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]] ۾ ڪم ڪندڙ [[فرانس]]، [[گيبون]] ۽ [[برونڊي]] جي امن قائم رکڻ وارن خلاف پڻ الزام لڳا. انهن ۾ [[ڪيمو صوبو|ڪيمو صوبي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ 108 ماڻهن سان جنسي استحصال ۽ جنسي زيادتي جا الزام شامل هئا، جن مان اڪثريت نابالغ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/01/world/africa/un-peacekeeping-hit-by-new-allegations-of-sickening-sex-abuse.html?_r=0|title=U.N. Peacekeeping Hit By New Allegations of 'Sickening' Sex Abuse|last=Gladstone|first=Rick|date=2016|access-date=April 17, 2016|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

2016ع ۾ [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] جي اوڀر واري [[اتر ڪيئو]] صوبي ۾ مقرر امن قائم رکڻ وارن خلاف به نوان الزام لڳا. [[تنزانيا]] ۽ گڏيل قومن گڏيل جاچ شروع ڪئي، جنهن ۾ تنزاني فوجين تي جنسي استحصال جا 18 الزام شامل هئا، جن مان اٺ نابالغن سان لاڳاپيل هئا. انهن الزامن ۾ 16 تنزاني، هڪ [[ملاوي]] ۽ هڪ ڏکڻ آفريقي فوجي جو نالو آيو. گڏيل قومن مارچ 2016ع ۾ ٻڌايو ته جنسي استحصال بابت الزامن ۾ نمايان واڌ ٿي آهي، جنهن ۾ 21 ملڪن جا فوجي شامل هئا. انهن مان گهڻا الزام آفريقي ملڪن جهڙوڪ [[ڪيمرون]]، [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]]، [[تنزانيا]]، [[بينن]]، [[برڪينا فاسو]]، [[برونڊي]]، [[گھانا]]، [[مڊگاسڪر]]، [[نائيجر]]، [[نائيجيريا]]، [[روانڊا]]، [[سينيگال]] ۽ [[ٽوگو]] سان تعلق رکندڙ امن قائم رکڻ وارن خلاف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.yahoo.com/news/probe-opens-un-troops-alleged-sex-abuse-dr-155023758.html|title=Probe Opens into UN Troops' Alleged Sex Abuse in DR Congo|date=2016|access-date=April 17, 2016|via=Yahoo News|archive-date=April 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425115025/https://www.yahoo.com/news/probe-opens-un-troops-alleged-sex-abuse-dr-155023758.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== امن قائم رکڻ وارا ۽ هيٽي ۾ ڪالرا جو بحران ===

پهرين [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]]،&lt;ref&gt;{{cite web|last=Katz |first=Jonathan M. |url=http://seattletimes.com/html/health/2013276274_apcbhaitidiseaseoutbreak.html |title=Nation &amp; World &amp;#124; UN probes base as source of Haiti cholera outbreak &amp;#124; Seattle Times Newspaper |publisher=Seattletimes.com |date=October 27, 2010 |access-date=July 28, 2013}}&lt;/ref&gt; ۽ پوءِ ''[[نيو يارڪ ٽائيمز]]''،&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2012/04/01/world/americas/haitis-cholera-outraced-the-experts-and-tainted-the-un.html?pagewanted=all In Haiti, Global Failures on a Cholera Epidemic; In-depth New York Times piece investigating UN role in introducing cholera] ''[[New York Times]]'', March 31, 2012, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt; ''[[الجزيره عربي]]''،&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/video/americas/2012/03/201237194798262.html UN likely to blame for Haiti Cholera Outbreak] ''[[الجزيره عربي]]'', March 7, 2012, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt; ۽ [[اي بي سي نيوز]]&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Blotter/scientists-soldiers-brought-deadly-superbug-americas/story?id=15341129 Scientists: UN Soldiers Brought Deadly Superbug to Americas] ''[[اي بي سي نيوز]]'', January 12, 2012, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt; پاران شايع ٿيل اهم سائنسي ثبوتن مان ظاهر ٿيو ته [[نيپال]] سان تعلق رکندڙ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا، جيڪي [[هيٽي]] جي [[ميريباليه]] واري علائقي ۾ هڪ ڏورانهين اڏي تي مقرر هئا، 2010ع جي آڪٽوبر کان ملڪ کي متاثر ڪندڙ خطرناڪ [[هيٽي ۾ ڪالرا جي وبا (2010ع واري ڏهاڪي)|ڪالرا جي وبا]] جو سبب بڻيا.

[[ڪالرا]] پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيماري آهي، جيڪا سخت دستن ۽ الٽين جو سبب بڻجي ٿي، ۽ جيڪڏهن مريض کي بروقت جسم ۾ پاڻي ۽ لوڻ جي کوٽ پوري ڪرڻ وارو علاج (rehydration) نه ملي ته ڪجهه ئي ڪلاڪن اندر موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي. جولاءِ 2012ع تائين هيٽي ۾ ڪالرا جي وبا دنيا جي سڀ کان وڏي وبا بڻجي چڪي هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,500 ماڻهو فوت ٿي چڪا هئا، جڏهن ته تقريباً 585,000 هيٽي وارا (يعني هر ويهن مان هڪ ماڻهو) هن بيماري ۾ مبتلا ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;[https://www.cdc.gov/haiticholera/haiti_cholera.htm Haiti Cholera: One Year Later], [[بيمارين جي ضابطي ۽ روڪٿام جا مرڪز]] October 25, 2011, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mspp.gouv.ht/site/downloads/Rapport%20journalier%20MSPP%20du%2022%20juillet%202012.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407031228/http://www.mspp.gouv.ht/site/downloads/Rapport%20journalier%20MSPP%20du%2022%20juillet%202012.pdf|url-status=dead|title=Haitian Ministry of Public Health and Population Cholera Report of July 22, 2012, 22 July 2011, accessed 30 July 2012|archive-date=April 7, 2015}}&lt;/ref&gt;

هيٽي ۾ ڪالرا جي وبا بابت گڏيل قومن پاران مقرر ڪيل آزاد ماهرن جي پينل موجب، امن قائم رکڻ واري فوج جي اڏي تي صفائي ۽ نيڪال جا انتظام غير محفوظ هئا، جنهن سبب گهٽ ۾ گهٽ ٻن طريقن سان هيٽي جي دريائي نظام ۾ آلودگي پکڙجي. رپورٽ موجب، &quot;مکيه غسل خاني ۽ ٽوائليٽن واري حصي ۾ پاڻيءَ جي پائيپن جي جوڙجڪ بي ترتيب هئي، جنهن سبب آلودگي ملڻ جو وڏو خطرو موجود هو، خاص طور تي اهي پائيپ جيڪي هڪ کليل نيڪال واري نالي جي مٿان گذرندا هئا، جيڪو سڄي ڪئمپ مان وهي سڌو [[ميئي ندي]] جي معاون نديءَ ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&quot;&lt;ref name=&quot;UNCholeraReport&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/News/dh/infocus/haiti/UN-cholera-report-final.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506001548/https://www.un.org/News/dh/infocus/haiti/UN-cholera-report-final.pdf|url-status=live|title=Final Report of the Independent Panel of Experts on the Cholera Outbreak in Haiti, pages 21-22, July 2011, accessed 30 July 2012|archive-date=May 6, 2011}}&lt;/ref&gt;

پينل اهو پڻ ٻڌايو ته ميريباليه واري اڏي ۽ ٻن ٻين اڏن مان نڪرندڙ گندو پاڻي باقاعدگي سان هڪ کليل، غير محفوظ سيپٽڪ کڏ ۾ وڌو ويندو هو، جيڪا ٻوڏ اچڻ وقت پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي هئي ۽ برساتن دوران ان جو گندو پاڻي ميئي نديءَ جي معاون وهڪري ۾ داخل ٿي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;UNCholeraReport&quot; /&gt;

نومبر 2011ع ۾ ڪالرا جي وبا کان متاثر ٿيل 5,000 کان وڌيڪ ماڻهن گڏيل قومن جي اندروني دعوائن واري نظام ۾ درخواست داخل ڪئي. هنن وبا تي ضابطو آڻڻ لاءِ صاف پاڻي ۽ صفائي جي بنيادي ڍانچي جي فراهمي، ذاتي نقصانن جو معاوضو ۽ گڏيل قومن کان باضابطه معافي جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-15648110|title=Haiti cholera demand against UN|date=November 9, 2011|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2012ع ۾ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي ڪانگريس]] جي 104 ميمبرن هڪ خط تي صحيون ڪيون، جنهن ۾ چيو ويو ته &quot;گڏيل قومن جي قدمن&quot; سبب هيٽي ۾ ڪالرا پکڙيو، ۽ گڏيل قومن کي گهر ڪئي وئي ته هو پنهنجي ذميواري قبول ڪري ۽ وبا جي خاتمي لاءِ عملي قدم کڻي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18928405|title=Haiti cholera 'UN responsibility'|first=Mark|last=Doyle|date=July 20, 2012|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ گڏيل قومن انهن دعوائن کي رد ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ متاثرن جي وڪيلن اعلان ڪيو ته هو گڏيل قومن خلاف عدالت ۾ مقدمو داخل ڪندا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ijdh.org/cholera-litigation/ |title=Institute for Justice and Democracy in Haiti: Cholera Litigation |publisher=Ijdh.org |date=October 21, 2010 |access-date=July 28, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== جديد امن قائم رکڻ واري ڪارروائين سان لاڳاپيل ثقافتي خدشا ===

امن قائم رکڻ واري ڪارروائين ۾ مختلف ثقافتن جو پاڻ ۾ گهرو ميل جول هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته امن قائم رکڻ واريون فوجون، پوليس ۽ ٻيو عملو دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن مان اچي گڏ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهي اڪثر انهن علائقن ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن، جتي نسلي ۽ ثقافتي تنوع تمام گهڻو هوندو آهي. اهڙي صورتحال ۾ مختلف ثقافتن جي وچ ۾ پيچيده لاڳاپا پيدا ٿيندا آهن، جيڪي نه رڳو مشن جي اثرائتي تي اثر انداز ٿيندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن مقامي ماڻهن سان به تڪرار جو سبب بڻجندا آهن، جن جي مدد لاءِ امن قائم رکڻ وارا موڪليا ويندا آهن.

1988ع کان اڳ اڪثر امن قائم رکڻ وارا هڪ محدود تعداد وارن ملڪن مان ايندا هئا. ان وقت تائين رڳو 26 ملڪن پنهنجو عملو امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون ۾ موڪليو هو، پر هاڻي اهو انگ 80 کان وڌيڪ ملڪن تائين پهچي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=146–147}} نتيجي طور، گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واريون فوجون انتهائي گهڻ ثقافتي بڻجي ويون آهن. اهڙي صورتحال ۾ انهن کي نه رڳو ٻولين جي فرق سان منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر سماجي ۽ ثقافتي اختلافن سان به، جيڪي اهڙيون عملي مشڪلاتون پيدا ڪن ٿا، جن تي ضابطو آڻڻ آسان نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Pendlebury |first1=Jarrod |last2=Stott |first2=Neil |last3=Tracey |first3=Paul |date=2025 |title=The peacekeeper's challenge: innovation in meta-organisations |journal=Peacebuiding |pages=1–15 |doi=10.1080/21647259.2025.2501873|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اهي اختلاف ذاتي يا اداري سطح جي رابطن، غلط فهمين، اڻڄاتل طور تي توهين جو سبب بڻجندڙ روين ۽ مخصوص ملڪن جي دستن بابت اڳواٽ قائم ٿيل تعصبن کي جنم ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=146–147}}

عملياتي لحاظ کان به مشن جي اثرائتي متاثر ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف ملڪن جي فوجي ۽ پوليس اهلڪار پنهنجا پنهنجا طريقا، حڪمت عمليون ۽ ضابطا استعمال ڪندا آهن. گڏيل قومن جون فوجون مختلف ذريعن مان گڏ ڪيون وينديون آهن، جنهن سبب انهن جي صلاحيت، تربيت، سامان، معيارن ۽ ڪارروائي جي طريقن ۾ نمايان فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt; ان کان علاوه، حصو وٺندڙ ملڪن جي ڪمان ۽ ڪنٽرول جي نظام ۾ به وڏا فرق هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt; ڪجهه ملڪ ٻين ملڪن جي ماتحت ڪم ڪرڻ کان به ڪيٻائيندا آهن، جنهن سبب [[ڪمان جي وحدت]] برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. اهڙي صورتحال گڏيل قومن جي مختلف دستن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن جو نتيجو ميدان ۾ هڪ ٻئي جي سهڪار جي کوٽ جي صورت ۾ نڪري سگهي ٿو. ان جو مثال [[اوڀر تيمور]] ۾ گڏيل قومن جي مشن دوران ڏٺو ويو، جتي آسٽريليا جي فوج [[اوڀر تيمور ۾ گڏيل قومن جو مشن]] تحت پنهنجي فوجين جي تحفظ تي زور ڏيندي سخت فوجي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جڏهن ته برطانيا جي [[گورکا]] فوجين مقامي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ واري پاليسي تي عمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=146–147}}

جديد امن قائم رکڻ واري ڪارروائين ۾ مقامي آبادي ۽ حڪومت جي رضامندي برقرار رکڻ بنيادي اهميت رکي ٿي. خاص طور تي [[بوسنيا ۾ گڏيل قومن جي تحفظ واري فوج]]، [[سوماليا ۾ گڏيل قومن جو ٻيون آپريشن]] ۽ [[روانڊا ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]] دوران انسانيت جي بنياد تي مداخلت جي نالي ۾ هن اصول کي نظرانداز ڪيو ويو، جيڪو گڏيل قومن جي منشور جي باب ستين هيٺ ٿيندڙ مداخلتن جي نوعيت کي ظاهر ڪري ٿو. بهرحال، اهڙين ڪارروائين جي قانوني حيثيت ۽ مقبوليت برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهي ته گڏيل قومن جون فوجون انهيءَ ملڪ جي عوام ۽ حڪومت جي رضامندي حاصل ڪن، جتي اهي مقرر ٿيل هجن. ان لاءِ ضروري آهي ته مقامي ماڻهن کي امن قائم رکڻ واري عمل جو حصو محسوس ڪرايو وڃي ۽ امن قائم رکڻ وارن کي مقامي ثقافت بابت مناسب ڄاڻ هجي، جيئن مقامي آبادي سان ڇڪتاڻ گهٽجي ۽ مشن ڪامياب بڻجي سگهي.

امن قائم رکڻ واري فوج ۽ مقامي آبادي جي ثقافتي لاڳاپن بابت اڃا تائين گهڻي تحقيق نه ٿي آهي. 1976ع ۾ [[يوهان گالٽونگ]] ۽ [[هيلگه هويم]] انهن نارويجي اهلڪارن جو مطالعو ڪيو، جيڪي [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج]] (غزه) ۽ [[ڪانگو ۾ گڏيل قومن جو آپريشن]] ۾ خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا. هنن جو نتيجو هو ته ڪنهن ملڪ جي ثقافت ۽ اتان جي ماڻهن بابت ڄاڻ صرف مفيد نه، پر مشن جي ڪاميابي لاءِ لازمي آهي. مطالعي موجب نارويجي اهلڪارن مقامي ثقافت ۽ تڪرار بابت وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي ۽ ٻين ملڪن جي اهلڪارن سان گڏ ڪم ڪرڻ بابت وڌيڪ تربيت به گهربل سمجهي. بهرحال، کين اهڙي تربيت تمام محدود ملي، ۽ تڪرار بابت گهڻي ڄاڻ کين خبرن، ڪتابن يا ٻين گڏيل قومن جي اهلڪارن کان ملي، نه ڪي گڏيل قومن جي ڪنهن منظم تربيتي پروگرام مان.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=150–151}}

لبنان ۾ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج]] (UNIFIL) ۽ مقامي آبادي جي لاڳاپن بابت هيبرگ ۽ هولسٽ جي مطالعي به ساڳيا نتيجا ظاهر ڪيا. هنن ڏٺو ته جيڪي ملڪ مقامي آباديءَ سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ ۽ مقامي ثقافت کي سمجهڻ ۾ ڪامياب ٿيا، انهن جا مشن وڌيڪ اثرائتا ثابت ٿيا؛ جڏهن ته جيڪي دستا مقامي سماج کان الڳ رهيا، اهي انهن ماڻهن کان به پري رهيا، جن سان کين ڪم ڪرڻو هو، ۽ ان جو اثر سندن ڪاميابي تي پيو.

{{Quote|
صرف اٽليءَ جو لڳ ڀڳ 2,200 اهلڪارن تي ٻڌل دستو مقامي سماج جو حصو بڻجي ويو ۽ معمول جي زندگي بحال ڪرڻ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. انهن جي فوجين کي مقامي ماڻهن جي ثقافتي، سياسي ۽ سماجي حالتن بابت مناسب تربيت ڏني وئي هئي. لڳ ڀڳ 600,000 آبادي واري علائقي، جنهن ۾ اڪثريت شيعن جي هئي، ۾ اٽليءَ جي فوجين عام ماڻهن ۽ سياسي اڳواڻن سان ويجها لاڳاپا قائم رکيا. ان جي ابتڙ آمريڪي فوجين اهو سمجهيو ته هو لبناني سياست ۾ شامل ٿي رهيا آهن، پر انهن وٽ لبناني ثقافت ۽ تاريخ بابت تمام محدود ڄاڻ هئي. گهڻن آمريڪن کي مختصر مدي وارن اتحادين، پراڻين دشمنيُن، عرب سماج ۾ خانداني لاڳاپن جي اهميت ۽ مذهبي اختلافن جي نزاڪتن جي صحيح سمجهه نه هئي.
|&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=150–151}}
}}

هي مثال ظاهر ڪري ٿو ته ڪامياب امن قائم رکڻ واري ڪارروائي لاءِ مقامي ثقافت جي ڄاڻ انتهائي اهم آهي. جيتوڻيڪ گڏيل قومن وٽ هڪ تربيتي رهنما موجود آهي، جيڪو امن قائم رکڻ وارن کي ضروري طريقن بابت هدايتون ڏئي ٿو، پر مختلف دستن لاءِ ڪو گڏيل نظريو يا معياري ڪارروائي جو طريقو موجود ناهي، جيڪو آخرڪار امن قائم رکڻ واري مشن جي ڪاميابيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي سگهي ٿو.

=== جديد مداخلت ۽ تڪرار جي حل جون حدون ===

[[سرد جنگ]] دوران گهرو تڪرارن ۾ ٻاهرين مداخلت ۽ ثالثي گهڻو ڪري رياست-مرڪز طريقي تي ٻڌل هئي، جنهن ۾ [[خودمختياري]] کي ناقابلِ ڀڃڪڙي سمجهيو ويندو هو. بين الاقوامي برادري رياست جي حڪومت ۽ ان جي مخالف گهريلو ويڙهاڪ ڌرين وچ ۾ ٿيندڙ اندروني تڪرارن ۾ تمام گهٽ مداخلت ڪندي هئي. پر سرد جنگ جي پڄاڻي کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. اڄڪلهه گهرو تڪرارن ۾ بين الاقوامي ڌرين جي ثالثي هڪ اهڙي معياري حل واري طريقي تي ٻڌل آهي، جيڪو تڪرار ۾ شامل سڀني ڌرين کي مجموعي طور برابر حيثيت ڏئي ٿو ۽ اهڙو ٺاهه حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪو سڀني لاءِ قبولڻ جوڳو هجي.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot;&gt;{{Cite journal|last=Clapham|first=Christopher|date=1998|title=Rwanda: The Perils of Peace|journal=Journal of Peace Research|volume=35|issue=2|pages=193–210|doi=10.1177/0022343398035002003|s2cid=110533606}}&lt;/ref&gt;

سرد جنگ جي خاتمي سان بين الاقوامي نظام کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جو موقعو پيدا ٿيو. اهو موقعو سرد جنگ جي فاتح ڌرين، يعني [[آمريڪا]] ۽ ٻين اولهه جي سرمائيدار رياستن، وٽ هو، جيڪي آزاد جمهوري قدرن تحت هلنديون هيون ۽ [[انساني حق]]ن ۽ [[جمهوريت سازي]] کي وڏي اهميت ڏينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt; ان کان اڳ وارن ڏهاڪن ۾ رياست ئي واحد اهڙي وحدت هئي، جنهن کي خاص قانوني ۽ سياسي حيثيت حاصل هئي. جيتوڻيڪ ڪجهه استثنا، جهڙوڪ نوآبادياتي طاقتن خلاف جدوجهد ڪندڙ تحريڪون، موجود هيون، پر حتمي قانوني جواز رياست وٽ ئي هوندو هو. ان ڪري بين الاقوامي برادري عام طور ڪنهن ملڪ جي اندروني معاملن ۾ مداخلت نه ڪندي هئي. خودمختياريءَ جي ڀڃڪڙي نه ڪرڻ وارو هي نظام ٻنهي سپر طاقتن، سندن اتحادين ۽ [[ٽين دنيا]] جي حڪومتن لاءِ فائديمند هو.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt;

پر هاڻي غير رياستي ڌرين کي به سياسي جواز ملڻ ۽ ڪنهن اقليتي گروهه کي موجود رياست کان ڌار ٿي نئون ملڪ قائم ڪرڻ جي امڪان سبب بين الاقوامي صورتحال ۾ وڏي تبديلي آئي آهي. ان کان علاوه، بين الاقوامي برادري جو تڪرار حل ڪرڻ وارو نمونو گهڻو ڪري اولهه جي ملڪن ۾ تيار ٿيل علمي سوچ کان متاثر آهي. هي نمونو سياسي تشدد روڪڻ ۽ ڳالهين ذريعي ٺاهه حاصل ڪرڻ لاءِ گهرو جنگين ۾ مداخلت جي همٿ افزائي ڪري ٿو، ۽ اهڙي ٺاهه ۾ اڪثر جمهوريت سازيءَ جا قدم به شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt;

[[ڪرسٽوفر ڪلافم]] ۽ [[ڊيوڊ شيئرر]] جهڙا نقاد دليل ڏين ٿا ته اهڙي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن عام شهرين جي نقصان تي تڪرار کي جاري رکڻ جا وسيلا فراهم ڪري سگهي ٿي. ڪلافم جو دليل بنيادي طور [[روانڊا]] ۾ [[روانڊا نسل ڪشي|نسل ڪشي]] کان اڳ واري صورتحال سان لاڳاپيل آهي،&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt; جڏهن ته شيئرر خاص طور [[سيرا ليون]] جي حوالي سان مداخلت جي منفي پهلوئن تي ڌيان ڏئي ٿو. سندس خيال موجب مداخلت ڪنهن هڪ ڌر جي مڪمل فتح کي روڪي سگهي ٿي ۽ ويڙهاڪ ڌرين جي وچ ۾ طاقت جو غيرمتوازن ڍانچو پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان وڌيڪ خونريزيءَ جو رستو کلي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shearer|first=David|date=1997|title=Exploring the Limits of Consent: Conflict Resolution in Sierra Leone|journal=Millennium: Journal of International Studies|volume=26|issue=3|pages=845–860|doi=10.1177/03058298970260030601|s2cid=144940982}}&lt;/ref&gt;

روانڊا ۾ [[هوتو]] ۽ [[توتسي]] ڌرين جي وچ ۾ ڳالهين وسيلي ٺاهه ڪرائڻ جي ٽئين ڌر واري ڪوشش هوتو انتهاپسندن کي اعتدال پسند هوتو ماڻهن جي قتل ۽ توتسين جي نسل ڪشيءَ جي تياري ڪرڻ جو موقعو ڏنو. [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي علائقائي رياستن جي اڳواڻيءَ ۾ بين الاقوامي برادري [[اروشا امن عمل]] وسيلي هوتو ۽ توتسي ڌرين جي وچ ۾ جاري نسلي تشدد جو ڳالهين سان حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. هي عمل هڪ سال کان ڪجهه وڌيڪ عرصي تائين هليو، جنهن ۾ وڏي بين الاقوامي شموليت ۽ [[تنزانيا]]، جيڪو ڳالهين جو ميزبان هو، [[برونڊي]]، [[يوگنڊا]] ۽ [[زائير]] سميت ڪيترن ئي علائقائي ڌرين حصو ورتو.

جيتوڻيڪ [[روانڊا محب وطن محاذ]] (RPF) [[اروشا معاهدا (روانڊا)|اروشا معاهدن]] مان سڀ کان وڌيڪ فائدو وٺندڙ ڌر هئي ۽ پنهنجون ڪيتريون شڪايتون حل ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر ڪلافم موجب انهن مان ڪيترائي فائدا فوجي ڪارروائيءَ وسيلي به حاصل ڪري سگهجن پيا. ڪلافم جو چوڻ آهي ته اروشا معاهدن شرڪت ڪندڙ ڌرين جي پاڻ ۾ طاقت کي ٻن طريقن سان متاثر ڪيو: پهريون، جنگبنديءَ تڪرار جي هڪ مخصوص مرحلي تي علائقائي قبضي جي ورڇ کي منجمد ڪري ڇڏيو؛ ٻيو، ڳالهين ۾ شامل ڌرين کي ثالثن طرفان مقرر ڪيل اهميت ڏني وئي.

ان جو مطلب اهو هو ته تڪرار منجمد ٿي ويو ۽ RPF کي وڌيڪ علائقائي ڪاميابيون حاصل ڪرڻ کان روڪيو ويو. ڳالهين ۾ ڪنهن ڌر جي اهميت ان جي عوامي مقبوليت يا فوجي طاقت جي بنياد تي نه، پر ثالثن طرفان مصنوعي طور ڏنل وزن موجب طئي ڪئي وئي. نتيجي طور، سڄي عمل RPF جي حيثيت کي ڪمزور ڪيو، ان جي اڳ تائين ڪامياب فوجي مهم کي روڪيو ۽ هوتو انتهاپسندن کي [[روانڊا نسل ڪشي]] جي تياريءَ لاءِ وقت ڏنو.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt;

شيئرر دليل ڏئي ٿو ته جديد حڪمت عمليون، جيڪي رڳو ڌرين جي رضامنديءَ تي ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙين ٿيون، تمام گهڻيون محدود آهن، ۽ فوجي فتح کي تڪرار جي حل جي امڪاني طريقي طور نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي. سندس چوڻ موجب جنگي ميدان ۾ طاقت جي توازن جي تبديلي اڪثر ڪنهن ويڙهاڪ ڌر کي ڳالهين جي ميز تائين آڻي سگهي ٿي ۽ ان جي مطالبن کي به نرم ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

ڳالهين ۽ ثالثيءَ ۾ رضامندي وڏي اهميت رکي ٿي. موجوده بين الاقوامي نظام ۽ سرد جنگ کان پوءِ بين الاقوامي برادريءَ طرفان گهڻو استعمال ٿيندڙ تڪرار حل ڪرڻ وارو نمونو رضامنديءَ کي بنيادي اهميت ڏئي ٿو. پر شيئرر سوال ڪري ٿو ته جيڪڏهن ڪا ويڙهاڪ ڌر ڳالهين ۽ جنگبنديءَ کي رڳو وقت حاصل ڪرڻ، پنهنجي فوج کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۽ پوءِ جنگ جاري رکڻ لاءِ استعمال ڪري ٿي، ته ڇا تڪرار کي ڊگهو ڪرڻ ۽ ان سان لاڳاپيل انساني نقصان جي خطري باوجود رضامنديءَ تي ٻڌل حڪمت عملي جاري رکڻ گهرجي؟&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

شيئرر پاران ڄاڻايل تجرباتي تجزيي موجب، ڳالهين وسيلي ختم ٿيل اڳوڻين گهرو جنگين جي ڪاميابي محدود رهي آهي. هو جان اسٽيڊمين جي هڪ مطالعي جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن مطابق 1900ع کان 1980ع تائين 85 سيڪڙو گهرو جنگيون ڪنهن هڪ ڌر جي مڪمل فتح سان ختم ٿيون، جڏهن ته نوآبادياتي جنگين کي ڇڏي رڳو 15 سيڪڙو جنگيون ڳالهين وسيلي پڄاڻيءَ تي پهتيون.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

رائي لِڪلائيڊر جو مطالعو پڻ انهن نتيجن جي حمايت ڪري ٿو:

&lt;blockquote&gt;
1945ع کان 1989ع تائين سندس درجابندي موجب 93 گهرو تڪرارن مان 58 ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ختم ٿيا، جڏهن ته باقي جاري رهيا. پر ختم ٿيل تڪرارن مان رڳو 14، يعني 24 سيڪڙو، ڳالهين وسيلي حل ٿيا. باقي 76 سيڪڙو فوجي فتحن سان ختم ٿيا. ان کان علاوه، ڳالهين وسيلي ختم ڪيل 14 تڪرارن مان 7 ۾ ويڙهه ٻيهر شروع ٿي وئي. تنهنڪري ختم ٿيل گهرو جنگين جي لحاظ کان ڳالهين وسيلي ٿيل ٺاهن جي مجموعي ڪاميابيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;
&lt;/blockquote&gt;

سيرا ليون ۾ [[انقلابي گڏيل محاذ]] (RUF)، جنهن جي اڳواڻي [[فوڊي سنڪوه]] ڪري رهيو هو، 1991ع کان 1996ع تائين حڪومت خلاف [[سيرا ليون گهرو جنگ|رتوڇاڻ واري گهرو جنگ]] وڙهي. هن تڪرار ڏانهن بين الاقوامي ڌيان تمام گهٽ ويو، پر جنگ ملڪ کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ ان جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو. ڳالهين وسيلي ٺاهه لاءِ ڪيترين ئي ڪوششن باوجود ڪنهن به ڌر پنهنجن مطالبن تان هٿ کڻڻ يا سمجهوتو ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي.

سنڪوه [[نجي فوجي ڪمپني]] [[ايگزيڪيوٽو آئوٽڪمز]] جي مداخلت ۽ جنگي ميدان ۾ RUF جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ ڳالهين جي ميز تي آيو. ان کان پوءِ RUF جو خطرو گهڻو گهٽجي ويو، عام ماڻهو پناهگير ڪئمپن مان واپس اچڻ ۽ پنهنجي زندگي نئين سر جوڙڻ لڳا. پر امن ڪمزور هو ۽ ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. RUF هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي فوج ۽ شهري مليشيا ٻنهي کان انتقامي ڪاررواين جو خدشو هو.

انهن خدشن کي گهٽائڻ ۽ امن ڏانهن منتقليءَ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا دستا موڪلڻ جو منصوبو هو، پر پوءِ صورتحال خراب ٿيڻ لڳي. بين الاقوامي ڌريون وڌيڪ امن قائم رکڻ وارين ڪوششن کان پوئتي هٽڻ لڳيون، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان گهٽ اهم ملڪ ۾ هڪ مهانگو ۽ اڻڄاتل مدي وارو مشن شروع ڪرڻ ۾ سندن دلچسپي نه هئي. نتيجي طور گڏيل قومن جي مداخلتي فوج جي جوڙجڪ سست ٿي وئي ۽ پوءِ مڪمل طور رڪجي وئي، جڏهن سنڪوه دليل ڏنو ته گڏيل قومن جي 740 امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جو دستو تمام وڏو هو.

گڏيل قومن ٻنهي ڌرين جي مڪمل رضامندي کان سواءِ ڪارروائي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب امن قائم رکڻ واري فوج جي مقرري نه ٿي سگهي. شيئرر موجب رضامنديءَ تي ٻڌل هي طريقو ڏيکاري ٿو ته گهرو جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ واري غير مستحڪم ۽ نازڪ صورتحال ۾ گڏيل قومن جو ڪردار ڪيترو محدود ٿي سگهي ٿو. سندس لفظن ۾، سيرا ليون ۾ ان جو مطلب اهو هو ته امن تعمير واري عمل کي مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ اهم جزو موجود نه رهيو، ۽ سنڪوه پاڻ شرطون مقرر ڪرڻ لڳو. اهڙي طريقي سان هڪ ظالم باغي گروهه جي قيادت کي امن جا امڪان روڪڻ جي طاقت ملي وئي.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

صورتحال وڌيڪ خراب ٿي، جڏهن سيرا ليون جي نئين چونڊيل صدر [[احمد تيجان ڪباه]] ايگزيڪيوٽو آئوٽڪمز سان ٿيل معاهدو ختم ڪري ڇڏيو ۽ اهڙي طرح پنهنجي [[سخت طاقت]] واري فوجي برتري ڪمزور ڪري ڇڏي. 1997ع ۾ [[سيرا ليون جمهوريه جون هٿياربند فوجون|فوج]] جي ناراض آفيسرن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو، جنهن سان تڪرار ٻيهر تيز ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

سلامتيءَ جي صورتحال جي نگراني لاءِ گڏيل قومن جو هڪ ننڍو مبصر دستو موڪليو ويو. [[سيرا ليون ۾ گڏيل قومن جو مبصر مشن|UNOMSIL]] نالي هي مشن جولاءِ 1998ع کان آڪٽوبر 1999ع تائين موجود رهيو، پر RUF طرفان ملڪ جي گاديءَ واري شهر [[فري ٽائون]] تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ ان کي واپس وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Fortna2008123–124&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=123–124}}&lt;/ref&gt;

نيٺ 1999ع ۾ [[سيرا ليون ۾ گڏيل قومن جو مشن|UNAMSIL]] قائم ڪري موڪليو ويو. هن مشن کي گڏيل قومن جي منشور جي ستين باب تحت اختيار حاصل هو ۽ ان جو مقصد لومه معاهدن تي عمل ڪرائڻ هو، پر تشدد جاري رهيو. شروعات کان ئي RUF تعاون ڪرڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري جو نگراني گروهه|ECOMOG]] جي دستي جي واپسيءَ کان پوءِ RUF گڏيل قومن جي فوجين تي حملو ڪيو ۽ سوين اهلڪارن کي يرغمال بڻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Fortna2008123–124&quot; /&gt;

ان واقعي تي بين الاقوامي برادريءَ جو اهڙو سخت ردعمل سامهون آيو، جنهن جي RUF قيادت کي توقع نه هئي. ان جو خيال هو ته بين الاقوامي برادري صوماليا وانگر يا فري ٽائون مان UNOMSIL جي واپسيءَ وقت وانگر ٻيهر پوئتي هٽي ويندي. پر ان جي ابتڙ، برطانيه جي مدد سان RUF خلاف سخت [[سيرا ليون گهرو جنگ ۾ برطانوي فوجي مداخلت|فوجي مهم]] هلائي وئي. UNAMSIL جا اختيار وڌايا ويا ۽ ان جي اهلڪارن جو تعداد به وڌايو ويو. 2000ع جي پڇاڙيءَ ۽ 2001ع جي شروعات تائين RUF جي فوجي طاقت تمام گهڻي ڪمزور ٿي چڪي هئي. پوءِ [[ابوجا معاهدو|ابوجا معاهدا]] ڪيا ويا ۽ UNAMSIL ڊسمبر 2005ع ۾ پنهنجو مشن مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamsil/|title=UNAMSIL: United Nations Mission in Sierra Leone|website=www.un.org|access-date=May 5, 2016}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ سيرا ليون ۾ امن قائم آهي ۽ گڏيل قومن جي مشن کي ڪامياب سمجهي سگهجي ٿو، پر صورتحال جي ارتقا شيئرر جي ان دليل کي واضح ڪري ٿي ته رڳو رضامنديءَ تي ٻڌل، سڀني ويڙهاڪ ڌرين جي مفادن کي شامل ڪندڙ ڳالهين وارو طريقو لازمي طور ڪاميابيءَ تائين نٿو پهچي. UNOMSIL جي موجودگيءَ باوجود جنگ جاري رهي. حقيقت ۾، ستين باب تحت وڌيڪ مضبوط UNAMSIL اچڻ کان پوءِ به تشدد ختم نه ٿيو. جڏهن برطانيا فوجي مداخلت ڪري RUF جي تڪرار جاري رکڻ واري صلاحيت کي سخت نقصان پهچايو، جيئن ان کان اڳ ايگزيڪيوٽو آئوٽڪمز ڪيو هو، تڏهن RUF آخرڪار ڳالهين جي ميز تي آيو ۽ امن قائم ٿيڻ ممڪن ٿيو.

ڪجهه ليکڪ اصولي طور بين الاقوامي مداخلت جي خيال تي ئي سوال اٿارين ٿا. 2005ع ۾ [[عالمي ترقي مرڪز]] لاءِ تيار ڪيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي [[جيريمي وائينسٽين]] ”خودمختيار بحالي“ جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب رياستون بين الاقوامي مداخلت کان سواءِ به پائيدار امن حاصل ڪري سگهن ٿيون. [[يوگنڊا]]، [[ايريٽريا]] ۽ [[صوماليا]] جي ڪيس مطالعي ذريعي وائينسٽين ڏيکاريو ته رياستون جنگ مان به اثرائتا ادارا پيدا ڪري سگهن ٿيون.

هن طريقي جا فائدا ۽ نقصان آهن، جن کي بين الاقوامي مداخلت جي امڪاني نتيجن سان ڀيٽڻ گهرجي. ٻاهرين مداخلت وڏي پيماني تي ٿيندڙ ظلمن کي روڪي سگهي ٿي، پر اها ادارتي تبديليءَ کي به روڪي سگهي ٿي. خودمختيار بحالي سڀ کان طاقتور اڳواڻ کي مٿانهون ڪري ٿي، پر گڏوگڏ سڀ کان طاقتور ويڙهاڪن کي به انعام ڏئي ٿي، جيڪي اقتدار ورهائڻ لاءِ گهٽ تيار ٿي سگهن ٿا. ان کان علاوه، مداخلت ٻاهرين اثر تي ڀاڙي ٿي، جڏهن ته خودمختيار بحالي اندروني عنصرن تي ٻڌل هوندي آهي.

وائينسٽين جي دليل مان اهو نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو ته مداخلت هميشه بهترين پاليسي ناهي. تنهن هوندي به سندس چوڻ آهي ته بين الاقوامي برادريءَ جي [[تحفظ جي ذميواري]] واري اصول کي اخلاقي اهميت حاصل آهي، جڏهن ته خودمختيار بحاليءَ لاءِ گهربل حالتون تمام گهٽ ملن ٿيون. سندس نظر ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي ته سٺي حڪمرانيءَ کي ڪيئن همٿايو وڃي ۽ باغي گروهن جي مدد اهڙي نموني ڪيئن ڪئي وڃي، جو آمدني گڏ ڪرڻ ۽ حڪمرانن کي جوابده بڻائڻ واري شهرين ۽ حڪمرانن جي لاڳاپي کي نقصان نه پهچي.&lt;ref&gt;Weinstein, Jeremy M. 2005. &quot;Autonomous Recovery and International Intervention in Comparative Perspective.&quot; Center for Global Development Working Paper 57. https://www.cgdev.org/files/2731_file_WP57.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528160735/http://cgdev.org/files/2731_file_WP57.pdf |date=2012-05-28 }}.&lt;/ref&gt;

=== مشن جي دائري جو وڌڻ ===

جيتوڻيڪ [[جيمس فيئرون]] ۽ [[ڊيوڊ ليٽن]] امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين لاءِ ڪيترن ئي عملي ۽ اخلاقي سببن کي تسليم ڪن ٿا، پر سندن خيال آهي ته ڪجهه حالتن ۾ اهي ڪارروايون آهستي آهستي [[رياست سازي]] جي ڪوششن سان ڳنڍجي وڃن ٿيون. ڪمزور رياستن ۾، جتي باغي گروهه ڪامياب گوريلا مهمون هلائي رهيا هجن، امن قائم رکڻ وارن دستن تي اهو دٻاءُ وڌي وڃي ٿو ته هو پائيدار امن قائم ڪرڻ لاءِ رياستي ادارن ۽ انتظامي صلاحيتن کي به مضبوط ڪن. اهڙو دٻاءُ اصل امن قائم رکڻ واري مشن جي دائري کان ٻاهر نڪري وڃي ٿو، جنهن کي &quot;مشن جي دائري جو وڌڻ&quot; (Mission creep) چيو وڃي ٿو.

جيڪڏهن امن قائم رکڻ واريون فوجون رياست سازي جي عمل ۾ حصو نه وٺن، ته انهن جي واپسي کان پوءِ لاڳاپيل ملڪ ۾ ٻيهر تشدد ڀڙڪڻ جو خطرو وڌي سگهي ٿو. تنهن ڪري فيئرون ۽ ليٽن امن قائم رکڻ جي ڪوششن ۾ رياست سازي کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ جي حمايت ڪن ٿا. هو ان مقصد لاءِ &quot;نيو ٽرسٽيشپ&quot; (''Neotrusteeship'') نالي هڪ نئين فريم ورڪ جي تجويز پيش ڪن ٿا، جنهن تحت پرڏيهي طاقتون ڪمزور رياست جي گهرو معاملن تي نمايان حد تائين نگراني ۽ اختيار رکن، جيئن مستقبل ۾ تشدد جي ٻيهر اُڀار کي روڪي سگهجي.&lt;ref name=&quot;FearonLaitin2004&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fearon|first1=James D.|last2=Laitin|first2=David D.|date=2004|title=Neotrusteeship and the Problem of Weak States|journal=International Security|volume=28|issue=4|pages=5–43|doi=10.1162/0162288041588296|s2cid=57559356}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي آبادي سان لاڳاپي جي کوٽ ===

امن قائم رکڻ بابت وڌندڙ تنقيدن مان هڪ اهم تنقيد اها آهي ته امن قائم رکڻ وارن عملدارن ۽ مقامي آبادي جي وچ ۾ اثرائتي رابطي ۽ شموليت جي کوٽ هوندي آهي. [[سيورين اوٽيسر]] 2015ع ۾ ''فارين پاليسي'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي مقالي ۾ وضاحت ڪري ٿي ته اهڙي صورتحال سبب امن قائم رکڻ وارا عملدار امن برقرار رکڻ جا منصوبا ته تيار ڪن ٿا، پر اهي زميني حقيقتن کان ڪٽيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ عملي طور انهن منصوبن جا اثر اڪثر ابتا نڪرندا آهن.&lt;ref name=&quot;trouble&quot;&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/10/06/trouble-in-peaceland-united-nations-congo-development/|title=Trouble in Peaceland|last=Autesserre|first=Severine|website=Foreign Policy|date=October 6, 2015 }}&lt;/ref&gt;

اوٽيسر موجب، اهڙي طريقي سان هڪ اهڙو خودتقويت ڏيندڙ نظام به وجود ۾ اچي ٿو، جنهن ۾ ميدان تي ڪم ڪندڙ عملدار پنهنجي منصوبن کي ڪامياب قرار ڏئي رپورٽون موڪلين ٿا، جڏهن ته حقيقت ۾ انهن جا نتيجا مقامي سطح تي نقصانڪار ثابت ٿيندا آهن. جيڪڏهن بعد ۾ صورتحال ٻيهر تشدد ۾ تبديل ٿي وڃي، ته ان جو ذميوار مقامي آبادي کي ٺهرايو ويندو آهي، نه ته انهن پاليسين يا منصوبن کي، جيڪي حقيقت کان ڪٽيل هجن.&lt;ref name=&quot;trouble&quot; /&gt;

هي تنقيد گهڻي حد تائين اُن تنقيد سان ملي ٿي، جيڪا ترقي پذير ملڪن ۾ ترقياتي منصوبن بابت [[جيمس سي. اسڪاٽ]]، [[جيمس فرگوسن]] ۽ [[ايل. لوهمان]] جهڙن ليکڪن پيش ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Scott1998&quot;&gt;{{Cite book|title=Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed|url=https://archive.org/details/seeinglikestateh00scot|url-access=limited|last=Scott|first=James C.|publisher=Yale University Press|year=1998|location=New Haven|pages=[https://archive.org/details/seeinglikestateh00scot/page/n17 1]–10|isbn=9780300078152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ferguson|last2=Lohman|first1=James|first2=L.|date=1994|title=The anti-politics machine: 'development' and bureaucratic power in Lesotho.|journal=The Ecologist|volume=24}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ امن قائم رکڻ ۽ ترقياتي سرگرميون ٻه الڳ شعبا آهن، پر هن تنقيد جي بنيادي منطق ساڳي آهي. ٽئين ڌر جا عملدار—چاهي اهي امن قائم رکڻ وارا هجن يا ترقياتي ادارن جا نمائندا—عام ماڻهن کان پري رهندا آهن. هو اهو سمجهندا آهن ته کين بهتر خبر آهي ته مقامي ماڻهن لاءِ ڇا مناسب آهي، ۽ ان ڪري هو زميني سطح تي رهندڙ ماڻهن کان معلومات يا راءِ حاصل ڪرڻ کي ضروري نه سمجهندا آهن. ليکڪن موجب، اها روش عام طور بدنِيتي يا سامراجيت جي نتيجي ۾ نه هوندي آهي، پر ان يقين مان پيدا ٿيندي آهي ته اعليٰ تعليم يافته عملدار، جيڪي ٻين ماهرن تائين رسائي رکن ٿا ۽ امن قائم رکڻ ۽ ترقي بابت علمي ادب کان واقف آهن، مقامي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر فيصلا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Scott1998&quot; /&gt;

=== ميٽا-تنظيمي چئلينج ===

تنقيد جو هڪ ٻيو اهم رخ انهن رڪاوٽن تي ڌيان ڏئي ٿو، جيڪي گڏيل قومن جي پنهنجي تنظيمي ڍانچي مان پيدا ٿين ٿيون ۽ امن قائم رکڻ جي اثرائتي صلاحيت کي محدود ڪن ٿيون. [[جيروڊ پينڊلبري]]، [[نيل اسٽاٽ]] ۽ [[پال ٽريسي]] دليل ڏين ٿا ته گڏيل قومن جي [[ميٽا-تنظيم]] (ميٽا-آرگنائيزيشن) هجڻ—يعني اهڙي تنظيم جيڪا پاڻ به ڪيترين ئي خودمختيار تنظيمن تي مشتمل هجي—امن قائم رکڻ جي ڪارڪردگيءَ کي خاص طور ٻن اهم شعبن ۾ متاثر ڪري ٿي: فيصلا سازي ۽ نواڻ (Innovation).&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt;

انهن ليکڪن موجب، پيچيده تنظيمي لاڳاپا، ادارتي سڃاڻپ جا ٽڪراءُ، حڪم ۽ ڪنٽرول جون ورهايل زنجيرون، مختلف ادارن جي وچ ۾ محدود افقي هم آهنگي، مالي وسيلا فراهم ڪرڻ جا پيچيده طريقا ۽ اداري جي اندر موجود جمود (سسٽميٽڪ انرشيا) گڏيل قومن لاءِ امن قائم رکڻ وارن مشنن جي منصوبابندي، فوج ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي، ۽ مشنن جي مؤثر عملدرآمد کي وڌيڪ ڏکيو بڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt;

== سڌارن جون تجويزون ==

=== برهيمي تجزيو ===

خاص طور امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن تي لڳندڙ جنسي استحصال جي الزامن سميت مختلف تنقيدن جي جواب ۾، گڏيل قومن پنهنجي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين ۾ سڌارا آڻڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا. [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ بابت پينل جي رپورٽ|برهيمي رپورٽ]] انهن قدمن مان پهرين اهم ڪوشش هئي، جنهن جو مقصد اڳوڻين امن قائم رکڻ وارين مشنن جو جائزو وٺڻ، انهن جي خامين جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ مستقبل جي مشنن کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ لاءِ ضروري سڌارا تجويز ڪرڻ هو. گڏيل قومن اهو عزم ظاهر ڪيو ته مستقبل ۾ امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين دوران انهن سڌارن تي عمل جاري رکيو ويندو.

سڌارن جي هن فني عمل کي [[گڏيل قومن جو امن قائم رکڻ وارو کاتو]] (DPKO) پنهنجي **&quot;امن ڪارروايون 2010&quot;** (''Peace Operations 2010'') واري سڌاري جي ايجنڊا ذريعي اڳتي وڌايو ۽ وڌيڪ مضبوط بڻايو. ان ۾ عملي جي تعداد ۾ واڌ، ميداني ۽ هيڊڪوارٽر عملي جي خدمتن جي شرطن ۾ هم آهنگي، رهنما اصولن ۽ معياري عملي طريقن (اسٽينڊرڊ آپريٽنگ پروسيجر) جي تياري، ۽ DPKO، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (UNDP)، [[آفريقي اتحاد]] ۽ [[يورپي اتحاد]] جي وچ ۾ شراڪتداري کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ شامل هو. 2008ع ۾ جاري ڪيل بنيادي دستاويز **&quot;گڏيل قومن جون امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون: اصول ۽ رهنما هدايتون&quot;** انهن ئي برهيمي تجزين کي وڌيڪ وسيع ۽ مضبوط بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf|title=Peacekeeping Resource Hub|website=pbpu.unlb.org|access-date=July 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf|archive-date=August 19, 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برهيمي رپورٽ جن بنيادي مسئلن جي نشاندهي ڪئي، انهن مان هڪ امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين جي منصوبابندي ۽ هم آهنگيءَ جي کوٽ هئي. رپورٽ اهو پڻ واضح ڪيو ته ڪيترن ئي مشنن جا مقرر ڪيل مقصد انهن لاءِ مهيا ڪيل وسيلن ۽ مالي امداد سان هم آهنگ نه هئا. ان ڪري رپورٽ سفارش ڪئي ته [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] هر مشن جا مقصد، اختيار ۽ انهن جي عملدرآمد لاءِ گهربل وسيلا واضح نموني طئي ڪري.

[[جيمس فيئرون]] ۽ [[ڊيوڊ ليٽن]] جي خيال موجب، برهيمي رپورٽ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل لاءِ هڪ اهم سياسي اوزار فراهم ڪيو، جنهن ذريعي هو سلامتي ڪائونسل سان امن قائم رکڻ وارين مشنن جي مقصدن، گهربل فوجين ۽ مالي وسيلن بابت وڌيڪ مؤثر نموني ڳالهين ڪري سگهي ٿو. هن اوزار جو مقصد انهن حالتن کان بچڻ هو، جتي [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]]، [[صوماليا]] ۽ [[سيرا ليون]] جهڙن مشنن کي ناڪافي مالي ۽ انساني وسيلا فراهم ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;FearonLaitin2004&quot;/&gt;

[[ڪرسٽين گري]] برهيمي رپورٽ جي سفارشن تي عملدرآمد سان لاڳاپيل مسئلن جو جائزو وٺندي بيان ڪري ٿي ته انهن تجويزن کي عملي جامو پارائڻ آسان نه هو. خاص طور تي، [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] طرفان جاري ڪيل وسيع اختيارن (مينڊيٽ) ۽ انهن تي عملدرآمد لاءِ حقيقت ۾ مهيا ڪيل محدود وسيلن جي وچ ۾ موجود فرق کي گهٽائڻ هڪ وڏو چئلينج ثابت ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Gray | first1 = Christine | year = 2001 | title = Peacekeeping After the ''Brahimi Report'': Is There a Crisis of Credibility for the UN?. | journal = J Conflict Security Law | volume = 6 | issue = 2| pages = 267–288 | doi=10.1093/jcsl/6.2.267}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|سياست}}
{{Commons category|امن قائم رکڻ}}
* [[بنگلاديش گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري فوج]]
* [[ڪينيڊا جي امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون]]
* [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مشنن جي فهرست]]
* [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جي تعداد موجب ملڪن جي فهرست]]
* [[اهي ملڪ جتي هن وقت گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا دستا مقرر آهن]]
* [[غير گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مشنن جي فهرست]]
* [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]]
* [[جنگ کان سواءِ فوجي ڪارروايون]]
* [[هيبرون ۾ عارضي بين الاقوامي موجودگي]]
* [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مشنن جي وقتوار فهرست]]

==حوالا==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعي لاءِ ==
* Aoi, Chiyuki؛ Coning, Cedric de؛ Thakur, Ramesh (ايڊيٽر). ''Unintended Consequences of Peacekeeping Operations''. گڏيل قومن جي يونيورسٽي، 2007ع.
* [[سيورين اوٽيسر]]، 2014ع. ''Peaceland: Conflict Resolution and the Everyday Politics of International Intervention''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. {{ISBN|9781107632042}}
* Barnett, Michael. 2002ع. ''Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda''. ڪارنيل يونيورسٽي پريس.
* Bastaki, Basil؛ Staniland, Paul؛ Popoola, Bryan (2024). &quot;[[doi:10.1162/isec_a_00489|Peacekeeping کان سواءِ گهرو جنگين کي مستحڪم بڻائڻ: ڏکڻ ايشيا مان ثبوت]]&quot;. ''International Security''. '''49''' (1): 133–170.
* {{cite journal
 | last = Bureš
 | first = Oldřich
 |date= June 2006
 | title = Regional Peacekeeping Operations: Complementing or Undermining the United Nations Security Council?
 | journal = Global Change, Peace &amp; Security
 | volume = 18
 | issue = 2
 | pages = 83–99
 | doi = 10.1080/14781150600687775
 | s2cid = 154982851
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Dandeker
 | first1 = Christopher
 | last2 = Gow
 | first2 = James
 | year = 1997
 | title = The Future of Peace Support Operations: Strategic Peacekeeping and Success
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 23
 | issue = 3
 | pages = 327–347
 | doi = 10.1177/0095327X9702300302
 | s2cid = 145191919
 }}
* Doyle, Michael W.؛ Sambanis, Nicholas. 2006ع. ''Making War and Building Peace''. پرنسٽن يونيورسٽي پريس.
* Evelegh, Robin. 1978ع. ''Peace Keeping in a Democratic Society: The Lessons of Northern Ireland''. McGill-Queen's University Press.
* {{cite journal
 | last = Fortna
 | first = Virginia Page
 | year = 2004
 | title = Does Peacekeeping Keep Peace? International Intervention and the Duration of Peace After Civil War
 | journal = International Studies Quarterly
 | volume = 48
 | issue = 2
 | pages = 269–292
 | doi = 10.1111/j.0020-8833.2004.00301.x
 | url = http://www.columbia.edu/~vpf4/ISQ%20offprint.PDF
 | citeseerx = 10.1.1.489.1831
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Fortna
 | first1 = Virginia Page
 | last2 = Howard
 | first2 = Lise Morjé
 | year = 2008
 | title = Pitfalls and Prospects in the Peacekeeping Future
 | journal = Annual Review of Political Science
 | volume = 11
 | pages = 283–301
 | doi = 10.1146/annurev.polisci.9.041205.103022
 | s2cid = 15740415
 | doi-access = free
 }}
* {{cite journal
 | last = Goulding
 | first = Marrack
 | author-link = Marrack Goulding
 | date = July 1993
 | title = The Evolution of United Nations Peacekeeping
 | journal = International Affairs
 | volume = 69
 | issue = 3
 | pages = 451–464
 | doi = 10.2307/2622309
 | jstor = 2622309
 | s2cid = 156682195
 }}
* Anja Jetschke؛ Bernd Schlipphak. 2019ع. ''MILINDA: گڏيل قومن جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ ان کان ٻاهر ٿيندڙ امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين بابت نئون ڊيٽا سيٽ''. ''Conflict Management and Peace Science''.
* Howard, Lise Morjé. 2008ع. ''UN Peacekeeping in Civil Wars''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.
* [[ڪمبرلي مارٽن]]، 2004ع. ''Enforcing the Peace: Learning from the Imperial Past''. ڪولمبيا يونيورسٽي پريس.
* Paris, Roland. 2010ع. ''At War's End''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.
* {{cite journal
 | last = Pushkina
 | first = Darya
 | date = June 2006
 | title = A Recipe for Success? Ingredients of a Successful Peacekeeping Mission
 | journal = International Peacekeeping
 | volume = 13
 | issue = 2
 | pages = 133–149
 | doi = 10.1080/13533310500436508
 | s2cid = 144299591
 }}
* Tudor, Margot. 2023ع. ''Blue Helmet Bureaucrats: United Nations Peacekeeping and the Reinvention of Colonialism, 1945–1971''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.
* {{cite journal
 | last1 = Worboys
 | first1 = Katherine
 | year = 2007
 | title = The Traumatic Journey from Dictatorship to Democracy: Peacekeeping Operations and Civil-Military Relations in Argentina, 1989–1999
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 33
 | issue = 2
 | pages = 149–168
 | doi = 10.1177/0095327X05283843
 | s2cid = 144147291
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Reed
 | first1 = Brian
 | last2 = Segal
 | first2 = David
 | year = 2000
 | title = The Impact of Multiple Deployments on Soldiers' Peacekeeping Attitudes, Morale and Retention
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 27
 | issue = 1
 | pages = 57–78
 | doi = 10.1177/0095327X0002700105
 | s2cid = 143556366
 }}
* {{cite journal
 | year = 2006
 | title = 'Too Sweet and Innocent for War'?: Dutch Peacekeepers and the Use of Violence
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 32
 | issue = 3
 | pages = 454–474
 | doi = 10.1177/0095327X05281453
 | last1 = Sion
 | first1 = Liora
 | s2cid = 145272144
 | url = https://zenodo.org/record/896301
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Blocq
 | first1 = Daniel
 | year = 2010
 | title = Western Soldiers and the Protection of Local Civilians in UN Peacekeeping Operations: Is a Nationalist Orientation in the Armed Forces Hindering Our Preparedness to Fight?
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 36
 | issue = 2
 | pages = 290–309
 | doi = 10.1177/0095327X08330816
 | s2cid = 146797513
 }}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline}}
{{گڏيل قومون}}
{{Authority control}}
[[زمرو:گڏيل قومون جي امن فوج]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:امن فوج]]
[[زمرو:امن قائم رکڻ وارا ادارا]]
[[زمرو:جنگ کان سواءِ فوجي ڪارروايون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>e9c3p135fhwg4mupuoq7r2fimopi4js</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400449</id>
      <parentid>400443</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>400449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154558" sha1="l80ulerfi1ea9uygqx12yrswp86yugc" xml:space="preserve">{{Short description|دائمي امن لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪرڻ خاطر ڪيل سرگرميون}}


[[File:Italian Soldier UNIFIL 2 Lebanon 2007.jpg|thumb|[[اطالوي فوج]] جو هڪ [[سپاهي]] لبنان ۾ [[يونيفل]] مشن دوران پهرو ڏئي رهيو آهي.]]

'''امن قائم رکندڙ فوج''' (Peacekeeping Force) انهن سرگرمين، خاص طور فوجي سرگرمين،&lt;ref&gt;&quot;Peacekeeping&quot;. Oxford Languages. 2023.&lt;/ref&gt; تي مشتمل هوندو آهي، جن جو مقصد اهڙيون حالتون پيدا ڪرڻ هوندو آهي جيڪي پائيدار [[امن]] جي قيام لاءِ سازگار هجن.&lt;ref name=&quot;dpko&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/|title=United Nations Peacekeeping|access-date=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt; تحقيق مان عام طور اهو ظاهر ٿيو آهي ته امن قائم رکڻ جون ڪارروايون [[شهري جاني نقصان|شهري]] ۽ جنگي ميدان ۾ ٿيندڙ جاني نقصان کي گهٽائين ٿيون ۽ ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جي خطري کي پڻ گهٽائين ٿيون.

[[گڏيل قومون]] (UN) ۽ ان سان لاڳاپيل [[قومي رياست]]ن جي حڪومتن ۽ [[تنظيم]]ن جي وچ ۾ عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته عالمي سطح تي امن قائم ڪندڙ دستا جنگ کان پوءِ وارن علائقن ۾ امن جي عمل جي نگراني ۽ مشاهدو ڪندا آهن، ۽ اڳوڻن ويڙهاڪن کي انهن امن معاهدن تي عمل ڪرائڻ ۾ مدد ڏيندا آهن، جن جا هو پابند بڻيل هوندا آهن. اهڙي مدد ڪيترين ئي صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ اعتماد سازي جا قدم، اقتدار جي ورهاست جا انتظام، چونڊن ۾ مدد، [[قانون جي حڪمراني]] کي مضبوط بڻائڻ، ۽ معاشي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ. ان ڪري [[گڏيل قومن جا امن قائم ڪندڙ دستا]] (جن کي سندن هلڪي نيري [[بيريٽ]] يا هيلمٽ سبب اڪثر '''نيري بيريٽ''' يا '''نيرا هيلمٽ''' چيو ويندو آهي) ۾ فوجي، [[گڏيل قومن جي پوليس|پوليس آفيسر]] ۽ شهري عملي جا ميمبر شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;dpko&quot;&gt;{{cite web|author=United Nations Peacekeeping |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/about/dpko/ |title=Department of Peacekeeping Operations (DPKO) |publisher=United Nations Peacekeeping |access-date=October 3, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=United Nations Peacekeeping |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/about/dfs/ |title=Department of Field Support (DFS) |publisher=United Nations Peacekeeping |access-date=October 3, 2012}}&lt;/ref&gt;

امن قائم رکڻ جا مشن هلائيندڙ واحد تنظيم گڏيل قومون نه آهن. گڏيل قومن کان ٻاهر امن قائم ڪندڙ قوتن ۾ [[ڪوسوو فورس]] جي [[نيٽو]] مشن (گڏيل قومن جي اجازت سان)، [[سينا ٻيٽ نما]] ۾ [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]]، ۽ [[يورپي يونين]] (جهڙوڪ [[EUFOR RCA]]، گڏيل قومن جي اجازت سان) ۽ [[آفريقي يونين]] (جهڙوڪ [[سوڊان ۾ آفريقي يونين مشن]]) پاران منظم ڪيل امن مشن شامل آهن.{{Citation needed|date=August 2023}}

[[بين الاقوامي قانون]] موجب، امن قائم ڪندڙ پنهنجي غيرجانبدار حيثيت سبب [[غير جنگجو]] (non-combatants) شمار ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻن يا وڌيڪ [[جنگ ڪندڙ ڌر]]ن جي وچ ۾ تڪرار ۾ غيرجانبدار هوندا آهن (بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن امن قائم رکڻ جي ذميوارين کان ٻاهر موجود غيرجانبدار ماڻهو ۽ ملڪيت). تنهنڪري انهن کي هر حال ۾ حملن کان تحفظ حاصل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule33 |title=Rule 33. Personnel and Objects Involved in a Peacekeeping Mission|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|access-date=April 7, 2019}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:UN Soldiers in Eritrea.jpeg|thumb|right|upright=1.00|نيدرلينڊز جا ڊچ فوجي اقوام متحده جي امن جي قيام جي فورس ۾ ايٿوپيا ۽ ايريٽيريا جي سرحد تي گڏيل قومن پاران چوڪسي ڪندي]]

'''امن جي بحالي واري فوج'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Peace Keeping Force}}
ٻن ملڪن ياڌرين جي وچ ۾ ڪو به تڪرار ايترو زور وٺي وڃي، جو ٽين ڌر جي مداخلت کانسواءِ اهو ٽري نه سگهي، ته ٽين ڌر امن قائم ڪرڻ (Peace Keeping) لاءِ مُختلف اُپاءُ وٺندي آهي. ڪنهن به تڪرار جي حل لاءِ ٽين ڌر جي مداخلت جو مقصد ٻن ڌُرين ۾ رڳو صُلح ڪرائڻ هوندو آهي، جنهن لاءِ فوجي ۽ سُفارتي طريقا ڪتب آندا ويندا آهن. ان کان سواءِ گھُرج پوڻ تي ٽين ڌر (يا وچين ڌر) جهيڙو ڪندڙ ڌرين تي مُختلف قسمن جو دٻاءُ رکندي آهي، جيڪڏهن ڌريون پوءِ به جهيڙي کي نه ٿيون ختم ڪن، ته مٿانئن فوجي قدم کڻڻ لاءِ به اڳڀرائي ڪئي ويندي آهي. جڏهن [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو ادارو قائم ڪيو ويو هيو ته ان وقت ٻي عالمي جنگ ختم ٿي هئي، پر ملڪن جا پاڻ ۾ تڪرار پوءِ به هلي رهيا هئا ۽ ”سرد جنگ“ به شروع ٿي چڪي هئي، دُنيا جي امن کي گهڻن قسمن جا خطرا پيدا ٿي چڪا هئا. 1950ع ۾ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل بين الاقوامي جهيڙن کي پاسيرو ڪرڻ ۽ امن قائم ڪرڻ لاءِ ”احتياطي سفارتڪاري“ (Preventive Diplomacy) جو اصطلاح اڳيان آندو هو. انهيءَ قسم جي حڪمت عملي ۾ ڪنهن به تڪرار کي رڳو ٺارڻ جو حل ڏنل هيو، پر جهيڙي کي مستقل طور ختم ڪرڻ لاءِ ڪجهه واڌو قدم به گهربل هئا. انهيءَ ڪري اهڙي صورتحال ۾ اڳتي هلي ”مشن ڪريپ“ (Mission Creep) جو اصطلاح ڪتب آندو ويو، جنهن ۾ جهيڙي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. انهيءَ حوالي سان 1956ع ۾ ڪئناڊا جي پرڏيهي معاملن جي وزير ۽ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل ”ڊگ هئمرشولڊ“ گڏيل قومن جي اداري جي پلئٽفارم تان ”امن قائم ڪرڻ واري فوج“ (Peace Keeping Force) قائم ڪئي، جنهن جي شعبا بندي ڪرڻ کان پوءِ ان جي ورديءَ کانسواءِ خاص قسم جي ٽوپي به تيار ڪرائي وئي ۽ ان خاص ٽوپيءَ جو رنگ ”نيرو“ مقرر ڪيو ويو. ٽوپيءَ کي ٻين فوجي ٽوپين کان الڳ رنگ ڏيڻ جو مقصد، بين الاقوامي امن فوج جي انفراديت کي ظاهر ڪرڻ آهي. ان هوندي به ”امن فوج“ جي طريقيڪار ۽ اختيارن کي اڃا تائين چڱيءَ ريت گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان نه ڪيو ويو آهي. گڏيل قومن جي چارٽر جي 6 ۽ 7 باب ۾، امن جي ڪوشش وٺڻ لاءِ جيڪي تفصيل بيان ڪيا ويا آهن، انهن سان امن جي بحاليءَ واري عمل کي به جوڙيو ويو آهي. جيتوڻيڪ امن جي بحاليءَ لاءِ گڏيل قومن جي پڌرنامي جي روح مطابق جوڙجڪ ضروري آهي. انهن کوٽن جي باوجود، گڏيل قومن جي امن بحال ڪرائيندڙ فوج، دُنيا ۾ امن ۽ صلح جي لاءِ گھڻن هنڌن مثال طور؛ ڪمبوڊيا، نميبيا، انگولا، لبنان، ايراني نار ۽ [[سوماليا|صوماليا]] وغيره ۾ ڪاميابيءَ سان پنهنجون ذميواريون پوريون ڪري چڪي آهي. امن فوج جي اهڙي اهميت کي محسوس ڪندي، گڏيل قومن جي اداري ڪيترن مُتاثر ملڪن جي داخلي معاملن ۾ به هن فوج جو استعمال مُناسب ۽ بهتر سمجهيو. منڍ ۾ اها فوج ٻن تڪراري ڌُر جي وچ ۾ هلندڙ جهيِڙو ٽارڻ لاءِ ڪتب آندي ويندي هئي، پر 1988ع کان پوءِ گڏيل قومن جي اداري اهڙن ملڪن ۾ به کيس ذميواري سونپيون، جتي گهرو ويڙھ ۾ اَڙيل مُختلف ڌرين ۾ جنگ جاري هُئي ۽ اُتي انتظامي معاملا هيٺ مٿي لڳا پيا هُئا. اهڙن مُلڪن ۾ امن فوج کي گڏيل قومن طرفان چونڊون ڪرائڻ، انتظامي معاملن کي سُڌارڻ، عوام کي تحفظ ڏيڻ ۽ جهيڙن کان تنگ اچي ملڪ ڇڏي ويل ماڻهن کي واپس پنهنجي اباڻي وطن ۾ ٻيهر آباد ڪرائڻ جا اختيار به ڏنا ويا. ٻئي طرف اها به حقيقت آهي ته گڏيل قومن جي امن بحال ڪرائيندڙ فوج کي گھڻن معاملن ۽ هنڌن تي ڪن ملڪن پنهنجن خاص مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. ان کانسواءِ گھڻن علائقن (جهڙوڪ ڪشمير) ۾ گڏيل قومن جي امن فوج پنهنجي مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام وئي آهي. سندس مُقابلي ۾ اولھ جي مُلڪن جي فوجي اتحاد نيٽو امن فوج جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ متحرڪ ۽ اثرائتي رهي آهي. 1992ع ۾ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل ”بترس غالي“، امن جي آڻڻ لاءِ خاص علائقي ۽ خاص حالتن آهر مداخلت ڪرڻ ۽ نون اختيار ڏيڻ لاءِ اداري آڏو تجويزون پيش ڪيون، پر ان ڏس ۾ مڪمل سوڀاري ٿيڻ لاءِ ”پيس ڪيپگ“ جو عمل نون ضابطن، اختيارن ۽ قانونن جي انتظار ۾ آهي. 
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Peace%20Keeping%20Force.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

== وصفون ۽ امن قائم رکڻ جي عمل جا قسم ==

=== گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا مشن ===
{{Main|گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا مشن}}

==== ڇهون باب ۽ ستون باب وارا مشن ====

امن قائم رکڻ جي عملن جا ڪيترائي مختلف قسم آهن. مثال طور، پيج فورٽنا پنهنجي ڪتاب ''Does Peacekeeping Work?'' ۾ امن قائم رکڻ جي عملن کي چئن مختلف قسمن ۾ ورهايو آهي.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 6–7&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work?: Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Page|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=Chapter 7}}&lt;/ref&gt; انهن مشنن جو قسم ۽ انهن تي عملدرآمد جو طريقو گهڻي حد تائين ان اختيارنامي (mandate) تي دارومدار رکي ٿو، جنهن تحت انهن کي اختيار ڏنو ويندو آهي.

فورٽنا جي بيان ڪيل چئن قسمن مان ٽي اهڙا آهن، جيڪي ڌرين جي رضامنديءَ تي ٻڌل هوندا آهن ۽ انهن کي عام طور ''[[گڏيل قومن جي منشور جو ڇهون باب|ڇهين باب]]'' وارا مشن چيو ويندو آهي، جڏهن ته چوٿون قسم ''[[گڏيل قومن جي منشور جو ستون باب|ستين باب]]'' وارو مشن هوندو آهي.

ڇهين باب هيٺ هلندڙ مشنن لاءِ جنگ ڪندڙ ڌرين جي رضامندي لازمي هوندي آهي؛ جيڪڏهن اها رضامندي ختم ٿي وڃي ته امن قائم ڪندڙ دستن کي علائقو ڇڏڻو پوندو. ان جي ابتڙ، ستين باب وارن مشنن کي قانوني طور رضامندي جي ضرورت نه هوندي آهي، جيتوڻيڪ عملي طور اها موجود ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن رضامندي بعد ۾ ختم به ٿي وڃي ته به اهڙن مشنن کي واپس وڃڻ ضروري نه هوندو.

# '''مشاهدي وارا مشن''' (Observation Missions): انهن ۾ فوجي يا شهري مبصرن جا ننڍا دستا شامل هوندا آهن، جيڪي جنگبندي، فوجن جي واپسي يا جنگبندي واري معاهدي ۾ ڄاڻايل ٻين شرطن جي نگراني ڪندا آهن. اهي عام طور بنا هٿيارن جي هوندا آهن ۽ سندن بنيادي ذميواري رڳو مشاهدو ڪرڻ ۽ رپورٽون تيار ڪرڻ هوندي آهي؛ تنهن ڪري جيڪڏهن ڪا ڌر معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪري ته اهي مداخلت ڪرڻ جا مجاز نه هوندا آهن. مثال طور [[انگولا]] ۾ 1991ع وارو [[گڏيل قومن جو انگولا تصديقي مشن II]] (UNAVEM II) ۽ [[اولهه صحارا]] ۾ [[اولهه صحارا بابت راءِ شماري لاءِ گڏيل قومن جو مشن]] (MINURSO).

# '''وچٿري مشن''' (Interpositional Missions)، جن کي روايتي امن قائم رکڻ وارا مشن پڻ چيو ويندو آهي، نسبتاً وڏن ۽ هلڪي هٿياربند فوجي دستن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي تڪرار کان پوءِ ٻن جنگ ڪندڙ ڌرين جي وچ ۾ حفاظتي رڪاوٽ طور مقرر ڪيا ويندا آهن. اهي ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ بفر زون جو ڪم ڪندا آهن ۽ جنگبندي جي شرطن تي عملدرآمد جي نگراني ڪندا آهن. مثال طور 1994ع ۾ [[انگولا]] ۾ [[گڏيل قومن جو انگولا تصديقي مشن III]] (UNAVEM III) ۽ 1996ع ۾ [[گوئٽي مالا]] ۾ [[MINUGUA]].

# '''گهڻ رخا مشن''' (Multidimensional Missions): انهن ۾ فوجي ۽ [[گڏيل قومن جي پوليس|پوليس]] عملو شامل هوندو آهي، جيڪو جامع امن معاهدن تي عمل ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. اهي رڳو مشاهدو يا ڌرين جي وچ ۾ رڪاوٽ بڻجڻ تائين محدود نه هوندا آهن، پر چونڊن جي نگراني، پوليس ۽ سلامتي ادارن جي سڌارن، ادارن جي تعمير، معاشي ترقي ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ پڻ حصو وٺندا آهن. مثال طور [[نيميبيا]] ۾ [[گڏيل قومن جو عبوري امدادي گروهه]] (UNTAG)، [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ONUSAL]] ۽ [[موزمبيق]] ۾ [[گڏيل قومن جو آپريشن]] (ONUMOZ).

# '''[[امن لاڳو ڪندڙ]] مشن''' (Peace Enforcement Missions): اهي ستين باب هيٺ هلندڙ مشن هوندا آهن ۽ اڳين ٽن قسمن جي ابتڙ، جنگ ڪندڙ ڌرين جي رضامنديءَ جا پابند نه هوندا آهن. اهي شهري ۽ فوجي ٻنهي قسمن جي عملي تي مشتمل گهڻ رخا مشن هوندا آهن. انهن وٽ نسبتاً وڏي ۽ بهتر هٿياربند فوج هوندي آهي ۽ انهن کي صرف پنهنجي بچاءَ کان وڌيڪ مقصدن لاءِ به طاقت استعمال ڪرڻ جو اختيار حاصل هوندو آهي. مثال طور [[اولهه آفريڪا]] ۾ [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري جو نگراني گروهه]] (ECOMOG)، 1999ع ۾ [[سيرا ليون]] ۾ [[گڏيل قومن جو سيرا ليون مشن]] (UNAMSIL)، ۽ [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ [[نيٽو]] جا [[IFOR]] ۽ [[SFOR]] آپريشن.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 6–7&quot;/&gt;

==== سرد جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ گڏيل قومن جا مشن ====

[[سرد جنگ]] جي دور ۾ امن قائم رکڻ جا اڪثر مشن روايتي نوعيت جا هئا، جن ۾ امن قائم ڪندڙ دستا ملڪن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگن کان پوءِ مقرر ڪيا ويندا هئا ته جيئن جنگ ڪندڙ ڌرين جي وچ ۾ حفاظتي رڪاوٽ بڻجن ۽ امن معاهدن تي عملدرآمد کي يقيني بڻائين. اهي مشن رضامنديءَ تي ٻڌل هوندا هئا ۽ گهڻو ڪري مبصر بنا هٿيارن جي هوندا هئا، جيئن [[وچ اوڀر]] ۾ [[گڏيل قومن جي جنگبندي نگراني تنظيم]] (UNTSO) ۽ [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] بابت [[ڪشمير بابت گڏيل قومن جو ڪميشن]] (UNCIP). ڪجهه مشن هٿياربند به هئا، جهڙوڪ [[سوئيز بحران]] دوران قائم ڪيل [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج]] (UNEF-I). مجموعي طور اهي مشن پنهنجي مقرر ڪيل ڪردار ۾ ڪامياب رهيا.

[[سرد جنگ کان پوءِ وارو دور|سرد جنگ کان پوءِ]] گڏيل قومن امن قائم رکڻ لاءِ وڌيڪ جامع ۽ گهڻ رخي طريقيڪار اختيار ڪيو. 1992ع ۾ ان وقت جي [[گڏيل قومن جو سيڪريٽري جنرل|سيڪريٽري جنرل]] [[بوتروس بوتروس غالي]] هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن ۾ گڏيل قومن ۽ امن قائم رکڻ بابت پنهنجو جامع تصور پيش ڪيو. ''[[امن لاءِ ايجنڊا]]'' (An Agenda for Peace) نالي هن رپورٽ ۾ هن احتياطي سفارتڪاري، امن لاڳو ڪرڻ، امن ڪرائڻ، امن قائم رکڻ ۽ تڪرار کان پوءِ بحاليءَ کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل قدمن طور بيان ڪيو، جن جي ذريعي سرد جنگ کان پوءِ واري عالمي سياست ۾ گڏيل قومن جو ڪردار وڌيڪ اثرائتو بڻجي سگهي.

==== گڏيل قومن جي مشنن جا وسيع مقصد ====

[[مائيڪل ڊوئل]] ۽ نڪولس سامبانس پنهنجي ڪتاب ''The UN Record on Peacekeeping Operations'' ۾ بوتروس غالي جي رپورٽ جو خلاصو پيش ڪندي احتياطي سفارتڪاري، اعتماد سازي جي قدمن (جهڙوڪ حقيقت معلوم ڪرڻ وارا مشن)، مبصر مشن، ۽ تشدد جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ گڏيل قومن جي اختيار هيٺ فوج مقرر ڪرڻ کي پائيدار امن لاءِ اهم ذريعا قرار ڏين ٿا. سندن بيان موجب:

# '''امن لاڳو ڪرڻ''' (Peace Enforcement): گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي منظور ڪيل جنگبندي يا معاهدي تي عمل ڪرائڻ لاءِ، ضرورت پوڻ تي ڌرين جي رضامندي کان سواءِ به فوجي طاقت استعمال ڪرڻ. اهڙا مشن عام طور [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون باب|ستين باب]] تحت هلندا آهن ۽ انهن ۾ مقرر فوجون نسبتاً وڌيڪ هٿياربند هونديون آهن.

# '''امن ڪرائڻ''' (Peacemaking): گڏيل قومن جي سرپرستي هيٺ ثالثي ۽ ڳالهين ذريعي جنگ ڪندڙ ڌرين کي پرامن حل تي راضي ڪرڻ. هي عمل عام طور [[گڏيل قومن جي منشور]] جي ڇهين باب تحت ڪيو ويندو آهي.

# '''امن قائم رکڻ''' (Peacekeeping): جنگ ڪندڙ ڌرين جي رضامندي سان هلڪي هٿياربند گڏيل قومن جي موجودگي قائم ڪرڻ، اعتماد پيدا ڪرڻ ۽ ڌرين جي وچ ۾ ٿيل معاهدن جي نگراني ڪرڻ. ان سان گڏ سفارتي ڪوششون پڻ جاري رهنديون آهن ته جيئن جامع ۽ پائيدار امن حاصل ڪري سگهجي.

# '''تڪرار کان پوءِ بحالي''' (Post-Conflict Reconstruction): معاشي ۽ سماجي سهڪار ذريعي جنگ ڪندڙ ڌرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي بحال ڪرڻ، سياسي، سماجي ۽ معاشي ادارن کي مضبوط ڪرڻ، مستقبل ۾ تشدد جي امڪان کي گهٽائڻ ۽ پائيدار امن کي هٿي ڏيڻ.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Doyle|first1=Michael W.|last2=Sambanis|first2=Nicholas|date=2007|title=The UN Record On Peacekeeping Operations|journal=International Journal|volume=63|issue=3}}&lt;/ref&gt;

امن قائم رکڻ ۾ غير سرڪاري تنظيمن (NGOs) سان گڏجي [[ثقافتي ورثو|ثقافتي ورثي]] جي تحفظ لاءِ ڪم ڪرڻ پڻ شامل آهي. ثقافتي ورثي جي حفاظت بابت گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري وابستگي 2012ع کان جاري آهي ۽ ان کي آهستي آهستي وڌايو پيو وڃي. ان سلسلي ۾ 2019ع ۾ [[يونيفل]] ۽ [[بلو شيلڊ انٽرنيشنل]] جو لبنان ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو]] جي تحفظ لاءِ گڏيل مشن نمايان مثال آهي. فوجي ۽ شهري ماهرن پاران مقامي آباديءَ سان گڏجي ثقافتي ورثي جو تحفظ ڪيترن ئي تڪراري علائقن ۾ مستقبل جي پرامن ۽ معاشي ترقيءَ جو بنياد بڻجي ٿو. بلو شيلڊ انٽرنيشنل جي صدر [[ڪارل فون هيبسبرگ]]، اپريل 2019ع ۾ لبنان ۾ گڏيل قومن ۽ [[يونيسڪو]] جي مشن دوران چيو: ''&quot;ثقافتي ورثو ڪنهن به علائقي ۾ رهندڙ ماڻهن جي سڃاڻپ جو حصو هوندو آهي. جيڪڏهن توهان انهن جي ثقافت تباهه ڪريو ٿا ته سندن سڃاڻپ به ختم ٿي وڃي ٿي. نتيجي ۾ ڪيترائي ماڻهو بي گهر ٿي وڃن ٿا، سندن مستقبل بابت اميدون ختم ٿي وڃن ٿيون ۽ هو آخرڪار پنهنجو وطن ڇڏڻ تي مجبور ٿين ٿا.&quot;''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Karl von Habsburg auf Mission im Libanon|date=April 28, 2019 |url=https://www.krone.at/1911689|language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jyot Hosagrahar: ''Culture: at the heart of SDGs.'' UNESCO-Kurier, April-Juni 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rick Szostak: ''The Causes of Economic Growth: Interdisciplinary Perspectives.'' Springer Science &amp; Business Media, 2009, {{ISBN|9783540922827}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bundesheer.at/cms/artikel.php?ID=10118 &quot;Blue Helmet Forum 2019 - Protection of Cultural Heritage in Peace Operations&quot;, Austrian Armed Forces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230502104122/https://www.bundesheer.at/cms/artikel.php?ID=10118 |date=2023-05-02 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.unesco.org/courier/2017nian-di-3qi/historic-resolution-protect-cultural-heritage|title=A historic resolution to protect cultural heritage, The UNESCO Courier}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/action-plan-to-preserve-heritage-sites-during-conflict|title=Action plan to preserve heritage sites during conflict|website=United Nations Peacekeeping}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''UNESCO Director-General calls for stronger cooperation for heritage protection at the Blue Shield International General Assembly.'' UNESCO, September 13, 2017.&lt;/ref&gt;

=== گڏيل قومن کان ٻاهر امن قائم رکڻ ===
{{See also|غير گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن جي فهرست|نيٽو امن قائم رکڻ|يورپي يونين جي فوجي ۽ شهري مشنن جي فهرست|آفريقي يونين جي فوجي مداخلتن جي فهرست}}

[[File:En-MFO1.JPG|thumb|right|1989ع ۾ [[مصر]] جي [[سنائي اپٻيٽ|سنائي]] واري علائقي جي [[ايل گوراح]] ۾ [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]] (ملٽي نيشنل فورس اينڊ آبزرورز) جي غير گڏيل قومن واري امن قائم رکڻ واري مشن سان مقرر ڪيل ڪينيڊا جا [[CH135 ٽوئن هيوئي]] هيليڪاپٽر.]]

[[File:75Parad 04.jpg|thumb|[[آذربائيجان]] جي امن قائم رکڻ واري فوج جا ميمبر، [[2020 ماسڪو فتح پريڊ]] دوران مڪمل فوجي ورديءَ ۾.]]

سڀئي بين الاقوامي امن قائم رکڻ وارا دستا سڌي طرح گڏيل قومن جي ڪنٽرول هيٺ ڪم نٿا ڪن. 1981ع ۾ [[اسرائيل]] ۽ [[مصر]] جي وچ ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]] (ملٽي نيشنل فورس اينڊ آبزرورز) قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين [[سنائي اپٻيٽ]] ۾ امن معاهدي تي عملدرآمد جي نگراني ڪري رهي آهي.&lt;ref name=&quot;10TAGpgA-1&quot;&gt;10 Tactical Air Group: ''Canadian Contingent Multinational Force and Observers Handbook'' (unclassified), page A-1. DND, Ottawa, 1986.&lt;/ref&gt;

[[آفريقي يونين]] (AU) آفريقي امن ۽ سلامتي جو اهڙو ڍانچو (آفريڪن پيس اينڊ سڪيورٽي آرڪيٽيڪچر) قائم ڪرڻ تي ڪم ڪري رهي آهي، جيڪو براعظم ۾ امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ جي ذميواري نڀائي سگهي. جيڪڏهن ڪنهن ملڪ ۾ [[نسل ڪشي]] يا انساني حقن جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿين، ته آفريقي يونين جي جنرل اسيمبلي جي منظوري سان، ان ملڪ جي حڪومت جي رضامندي کان سواءِ به امن قائم رکڻ وارو مشن موڪلي سگهجي ٿو. هن نظام، جنهن ۾ [[آفريقي اسٽينڊ بائي فورس]] (ASF) پڻ شامل آهي، جي قيام جو منصوبو 2015ع کان اڳ نه هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dandc.eu/en/article/african-peace-and-security-architecture-already-proving-useful-even-though-it-still-work |title=The African Peace and Security Architecture is already proving useful even though it is still work in progress |publisher=dandc.eu |date=August 27, 2013 |access-date=November 14, 2013}}&lt;/ref&gt;

علائقائي سطح تي [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري]] (ECOWAS) پنهنجي ڪجهه ميمبر ملڪن ۾ ڪيترائي امن قائم رکڻ وارا مشن شروع ڪيا آهن، ۽ ان کي &quot;آفريڪا جو سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته علائقائي امن ۽ سلامتي وارو نظام&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Oni|first1=Cyril I.|date=2009|journal=African Security|volume=2|pages=119–135|doi=10.1080/19362200903361945|title=Economic Community of West African States on the Ground: Comparing Peacekeeping in Liberia, Sierra Leone, Guinea Bissau, and Côte D'Ivoire|issue=2–3|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

'''غير هٿياربند شهري امن قائم رکڻ''' (ان آرمڊ سويلين پيس ڪيپنگ، UCP) ۾ شهري عملو شامل هوندو آهي، جيڪو تڪراري علائقن ۾ شهرين کي تشدد کان بچائڻ ۽ پائيدار امن جي قيام جي ڪوششن جي سهائتا لاءِ غير تشدد، غير مداخلت ۽ غير جانبداريءَ تي ٻڌل حڪمت عمليون اختيار ڪندو آهي. جيتوڻيڪ UCP جو اصطلاح سڀني غير سرڪاري تنظيمن (NGOs) ۾ هڪجهڙو عام نه آهي، پر ڪيترائي ادارا ساڳين طريقن سان ڪم ڪندا آهن ۽ امن بابت هڪجهڙا مقصد رکندا آهن. انهن طريقن ۾ متاثر ماڻهن سان گڏ رهڻ، مستقل موجودگي، افواهن تي ضابطو آڻڻ، برادريءَ جي سلامتي بابت گڏجاڻيون، محفوظ لنگهن جو بندوبست ڪرڻ ۽ نگراني ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rachel|first1=Julian|last2=Schweitzer|first2=Christine|date=2015|title=The Origins And Development of Unarmed Civilian Peacekeeping|url=http://eprints.leedsbeckett.ac.uk/1764/5/Origins%20and%20Development%20of%20UCP%20Submitted.pdf|journal=Peace Review|volume=27|issue=1|pages=1–8|doi=10.1080/10402659.2015.1000181|s2cid=144911738|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719124249/http://eprints.leedsbeckett.ac.uk/1764/5/Origins%20and%20Development%20of%20UCP%20Submitted.pdf|archive-date=July 19, 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== مختصر تاريخ ==
{{Main|گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ جي تاريخ}}

=== قيام ۽ شروعاتي سال ===

گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري نظام جي شروعات 1948ع ۾ ٿي، جڏهن [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] [[1948ع جي عرب-اسرائيل جنگ]] کان پوءِ [[اسرائيل]] ۽ ان جي عرب پاڙيسري ملڪن وچ ۾ ٿيل جنگبندي واري معاهدي جي نگراني لاءِ وچ اوڀر ۾ گڏيل قومن جي غير هٿياربند فوجي مبصرن کي مقرر ڪرڻ جي منظوري ڏني. هن مشن کي [[گڏيل قومن جي جنگبندي نگراني تنظيم]] (UNTSO) سڏيو ويو، جيڪو اڄ تائين جاري آهي.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/operations/history.shtml|title=History of Peacekeeping|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 1949ع ۾ سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 73 (1949ع) منظور ٿيڻ کان پوءِ، UNTSO کي اسرائيل ۽ انهن عرب رياستن جي وچ ۾ ٿيل چئن جنگبندي معاهدن تي عملدرآمد جي نگراني جي ذميواري ڏني وئي، جيڪي ان جنگ ۾ شامل هيون. نتيجي طور، UNTSO جون سرگرميون علائقي جي پنجن رياستن، يعني [[اسرائيل]]، [[مصر]]، [[اردن]]، [[لبنان]] ۽ [[شام]] تائين ڦهلجي ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/untso/background.shtml|title=UNTSO Background|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

=== سرد جنگ دوران امن قائم رکڻ ===

آگسٽ 1947ع ۾ [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جي آزادي ۽ ان کان پوءِ ٿيل وڏي پيماني تي خونريزيءَ کان پوءِ، سلامتي ڪائونسل جنوري 1948ع ۾ قرارداد 39 (1948ع) منظور ڪري [[ڀارت ۽ پاڪستان لاءِ گڏيل قومن جو ڪميشن]] (UNCIP) قائم ڪيو، جنهن جو مقصد [[ڪشمير]] بابت ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ پيدا ٿيل تڪرار ۽ ان سان لاڳاپيل ويڙهه ۾ ثالثي ڪرڻ هو.

هي مشن غير مداخلتي نوعيت جو هو ۽ ان کي [[ڄمون ۽ ڪشمير]] ۾ ڀارت ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ٿيل جنگبندي جي نگراني جي ذميواري پڻ ڏني وئي. جولاءِ 1949ع ۾ [[ڪراچي معاهدو]] ٿيڻ کان پوءِ، UNCIP جنگبندي واري لڪير جي نگراني شروع ڪئي، جيڪا گڏيل قومن جي غير هٿياربند فوجي مبصرن ۽ ٻنهي ڌرين جي مقامي فوجي ڪمانڊرن جي گڏيل نگراني هيٺ هئي. هن مشن جو تسلسل اڄ به [[ڀارت ۽ پاڪستان ۾ گڏيل قومن جو فوجي مبصر گروپ]] (UNMOGIP) جي نالي سان جاري آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmogip/background.shtml|title=UNMOGIP Background|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ گڏيل قومن دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ڪُل 69 امن قائم رکڻ وارن مشنن جي منظوري ڏني.&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; انهن مان گهڻا مشن سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ قائم ٿيا. 1988ع کان 1998ع جي وچ ۾ گڏيل قومن 35 نوان امن قائم رکڻ وارا مشن شروع ڪيا، جڏهن ته 1948ع کان 1978ع تائين صرف 13 مشن قائم ٿيا هئا، ۽ 1978ع کان 1988ع جي وچ واري ڏهاڪي دوران ڪو به نئون مشن قائم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot;&gt;{{Cite journal|last=Duffey|first=Tamara|date=2000|title=Cultural Issues in Contemporary Peacekeeping|journal=International Peacekeeping|volume=7|issue=1|pages=142–168|doi=10.1080/13533310008413823|s2cid=145210823}}&lt;/ref&gt;{{rp|142–168}}

گڏيل قومن جي پهرين هٿياربند مداخلت 1956ع جي [[سوئيز بحران]] کان پوءِ ٿي، جڏهن [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج]] (UNEF-I) قائم ڪئي وئي. هي فوج نومبر 1956ع کان جون 1967ع تائين موجود رهي ۽ ان کي [[مصر]]، [[برطانيه]]، [[فرانس]] ۽ [[اسرائيل]] جي وچ ۾ جنگبندي برقرار رکڻ، مصري علائقي مان برطانوي، فرينچ ۽ اسرائيلي فوجن جي واپسي جي نگراني ڪرڻ، ۽ پوءِ مصر ۽ اسرائيل جي فوجن جي وچ ۾ بفر فورس طور ڪم ڪندي جنگبندي جي شرطن تي عملدرآمد ۽ پائيدار امن کي هٿي ڏيڻ جو مينڊيٽ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unef1mandate.html|title=UNEF Mandate|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

ان کان ٿوري ئي عرصي بعد 1960ع ۾ [[ڪانگو ۾ گڏيل قومن جو آپريشن]] (ONUC) شروع ڪيو ويو. پنهنجي عروج تي هن مشن ۾ ويهه هزار کان وڌيڪ فوجي اهلڪار شامل هئا، ۽ ان دوران 250 گڏيل قومن جا اهلڪار مارجي ويا، جن ۾ ان وقت جو سيڪريٽري جنرل [[ڊيگ هيملشولڊ]] پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;early&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/operations/early.shtml|title=The Early Years of UN Peacekeeping|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

ONUC جو مقصد [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] مان بيلجيم جي فوجن جي واپسي کي يقيني بڻائڻ هو، جيڪي [[فورس پبليڪ]] جي بغاوت کان پوءِ بيلجيم جي شهرين ۽ اقتصادي مفادن جي تحفظ لاءِ ٻيهر داخل ٿي ويون هيون. هن مشن کي قانون ۽ امن امان بحال ڪرڻ، بغاوت ۽ نسلي تشدد کي ختم ڪرڻ، ڪانگولي سلامتي فورسن کي فني مدد ۽ تربيت ڏيڻ، ۽ ملڪ جي علائقائي سالميت ۽ سياسي خودمختياري کي برقرار رکڻ جي ذميواري پڻ ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/onuc.htm|title=ONUC|publisher=United Nations|access-date=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

هي ذميواري خاص طور تي [[ڪتانگا]] ۽ [[ڏکڻ ڪاسائي]] جهڙن معدني وسيلن سان مالامال صوبن جي علحدگيءَ واري تحريڪ جي پسمنظر ۾ شامل ڪئي وئي. ان دور ۾ گڏيل قومن جون فوجون، ڪجهه تڪراري انداز ۾، ڪانگو جي حڪومت جي مدد ڪندي ٻنهي صوبن جي علحدگي ختم ڪرائڻ ۾ به ڪردار ادا ڪيو.{{Citation needed|date=August 2023}}

1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪن دوران گڏيل قومن دنيا جي مختلف علائقن ۾ ڪيترائي مختصر مدي وارا امن قائم رکڻ وارا مشن قائم ڪيا، جن ۾ [[ڊومينيڪن جمهوريه ۾ سيڪريٽري جنرل جي نمائندي جو مشن]] (DOMREP)، [[اولهه نيو گني ۾ گڏيل قومن جي سلامتي فورس]] (UNSF) ۽ [[يمن ۾ گڏيل قومن جو مبصر مشن]] (UNYOM) شامل هئا. ساڳئي وقت ڪجهه ڊگهي مدي وارا مشن پڻ جاري رهيا، جهڙوڪ [[قبرص ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري فوج]] (UNFICYP)، [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج II]] (UNEF II)، [[گڏيل قومن جي ڌرين جي الڳ ٿيڻ جي نگراني ڪندڙ فوج]] (UNDOF)، ۽ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج]] (UNIFIL).&lt;ref name=&quot;early&quot;/&gt;

=== 1991ع کان پوءِ ===

[[File:Evstafiev-bosnia-sarajevo-un-holds-head.jpg|thumb|[[سراييوو جو گهيرو|سراييوو جي گهيري]] (1992ع–1993ع) دوران هڪ [[ناروي]] جو امن قائم رکڻ وارو اهلڪار؛ تصوير: [[ميخائل اِوستافيئف]].]]

[[يوگوسلاو جنگين]] دوران امن قائم رکڻ جي تجربن، خاص طور تي [[سربرينيتسا قتلِ عام]] جهڙين ناڪامين، جزوي طور [[گڏيل قومن جي امن تعمير ڪميشن]] (يونائيٽيڊ نيشنز پيس بلڊنگ ڪميشن) جي قيام جو سبب بڻيا. هي ڪميشن چونڊن ۽ ٻين شهري ادارن جي مضبوطي جهڙين سرگرمين وسيلي پائيدار امن قائم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿي، جيڪي امن قائم رکڻ وارا مشن پڻ انجام ڏيندا آهن. هن وقت اها ڪميشن آفريڪا جي ڇهن ملڪن سان ڪم ڪري رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pulitzercenter.org/projects/africa/beyond-peace-deals-united-nations-experiment-peacebuilding |title=Beyond Peace Deals: The United Nations Experiment in &quot;Peacebuilding&quot;|date=June 22, 2010}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] متفقه طور قرارداد 2122 منظور ڪئي، جنهن ۾ ٻين ڳالهين سان گڏ تڪرارن ۽ تڪرار کان پوءِ جي مرحلن، جهڙوڪ امن ڳالهين، ۾ عورتن جي وڌيڪ مؤثر شرڪت، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ صنفي ماهرن جي مقرري، هٿياربند تڪرارن جا عورتن تي پوندڙ اثرن بابت وڌيڪ معلومات، ۽ انهن معاملن بابت سلامتي ڪائونسل کي سڌي ريت آگاهه ڪرڻ تي زور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AWID&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.awid.org/Library/UN-Security-Council-Takes-a-Historic-Stand-Supporting-Abortion-Access-for-Women-Raped-in-War |title=UN Security Council Takes a Historic Stand Supporting Abortion Access for Women Raped in War / Library / Homepage |publisher=AWID |access-date=October 28, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203101025/http://www.awid.org/Library/UN-Security-Council-Takes-a-Historic-Stand-Supporting-Abortion-Access-for-Women-Raped-in-War |archive-date=December 3, 2013 }}&lt;/ref&gt;

ساڳئي سال [[عورتن سان امتيازي سلوڪ جي خاتمي بابت ڪميٽي]] (CEDAW)، جيڪا گڏيل قومن جي عورتن جي حقن بابت ڪميٽي آهي، هڪ عام سفارش جاري ڪئي، جنهن موجب اهي رياستون، جيڪي گڏيل قومن جي عورتن جي حقن واري ڪنوينشن جون ڌريون آهن، پابند آهن ته هو تڪرار کان اڳ، دوران ۽ پوءِ عورتن جي حقن جو تحفظ ڪن، خاص طور تي جڏهن اهي جنگي ڪاررواين ۾ سڌيءَ طرح شامل هجن يا امن قائم رکڻ لاءِ فوجون موڪلين، يا تڪرارن جي روڪٿام، انساني امداد يا تڪرار کان پوءِ جي بحاليءَ لاءِ مالي يا ٻئي قسم جي مدد فراهم ڪن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=13885&amp;LangID=E|title=OHCHR -|website=www.ohchr.org}}&lt;/ref&gt;

ڪميٽي اهو پڻ واضح ڪيو ته اهڙين رياستن کي مناسب احتياط اختيار ڪرڻ گهرجي ته جيئن [[غير رياستي ڌريون]]، جهڙوڪ هٿياربند گروهه ۽ نجي سلامتي ڪمپنيون، عورتن خلاف ٿيندڙ ڏوهن بابت جوابده بڻايون وڃن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;/&gt;

[[پيج فورٽنا]] پنهنجي تحقيق ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن جي مقرري بابت اهو نتيجو ڪڍيو ته ''&quot;امن قائم رکڻ رسد ۽ طلب جو معاملو آهي.&quot;'' رسد جي لحاظ کان سندس مشاهدو آهي ته سلامتي ڪائونسل جي مستقل ميمبرن مان ڪنهن هڪ جي ويجهن ملڪن ۾ هلندڙ گهرو ويڙهن ۾ امن قائم رکڻ وارو مشن مقرر ٿيڻ جا امڪان گهٽ هوندا آهن. جڏهن ته طلب جي لحاظ کان مختلف تحقيقون ظاهر ڪن ٿيون ته امن قائم رکڻ وارا مشن گهڻو ڪري انهن ملڪن ۾ موڪليا ويندا آهن، جتي انهن جي ضرورت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي، يعني جتي جنگ ٻيهر شروع ٿيڻ جو خطرو تمام گهڻو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 6–7&quot; /&gt;

== امن قائم رکڻ وارين فوجن جي جوڙجڪ ==

=== اهي ملڪ جيڪي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ حصو وٺن ٿا ===
{{See also|گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جي تعداد موجب ملڪن جي فهرست}}

[[File:Irish troops UNMIL.jpg|thumb|upright=0.9|جولاءِ 2006ع ۾ [[لائبيريا]] ۾ [[گڏيل قومن جو مشن لائبيريا]] (UNMIL) سان مقرر آئرش فوجي گشت ڪندي.]]

[[گڏيل قومن جي منشور]] موجب، دنيا ۾ امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ گڏيل قومن جا سڀئي ميمبر ملڪ سلامتي ڪائونسل کي ضرورت موجب فوجي دستا ۽ ٻيون سهولتون فراهم ڪندا. 1948ع کان وٺي لڳ ڀڳ 130 ملڪن امن قائم رکڻ وارن آپريشنن لاءِ فوجي اهلڪار، شهري پوليس ۽ ٻيو عملو فراهم ڪيو آهي. جيتوڻيڪ 1948ع کان وٺي سڀني امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ خدمتون سرانجام ڏيندڙ اهلڪارن جو مڪمل رڪارڊ موجود ناهي، پر اندازو آهي ته گڏيل قومن جي 71 مشنن ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک فوجين، پوليس اهلڪارن ۽ شهرين گڏيل قومن جي جهنڊي هيٺ خدمتون انجام ڏنيون آهن. سيپٽمبر 2021ع تائين 122 ملڪ گڏيل طور لڳ ڀڳ 76,000 فوجي مبصر، پوليس اهلڪار ۽ فوجي مهيا ڪري رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;troop-and-police-contributors&quot;&gt;{{Cite web|title=Troop and police contributors|url=https://peacekeeping.un.org/en/troop-and-police-contributors|access-date=October 31, 2021|website=United Nations Peacekeeping|language=en}}&lt;/ref&gt;

شرڪت ڪندڙ ملڪن جو تعداد گهڻو هجڻ باوجود، امن قائم رکڻ جو وڏو بار اڃا تائين [[ترقي پذير ملڪ|ترقي پذير ملڪن]] جي هڪ بنيادي گروهه تي آهي. آڪٽوبر 2021ع تائين گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ سڀ کان وڌيڪ فوجي، پوليس ۽ فوجي ماهر موڪليندڙ ڏهه ملڪ [[بنگلاديش]] (6,447)، [[نيپال]] (5,536)، [[ڀارت]] (5,481)، [[روانڊا]] (5,263)، [[ايٿوپيا]] (4,856)، [[پاڪستان]] (3,949)، [[مصر]] (2,818)، [[انڊونيشيا]] (2,818)، [[گهانا]] (2,296) ۽ [[چين]] (2,248) هئا.&lt;ref name=&quot;troop-and-police-contributors&quot; /&gt;

آڪٽوبر 2021ع تائين 14,000 کان وڌيڪ شهري اهلڪار به امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ قانوني يا طبي ماهرن، استادن، مواصلاتي ٽيڪنالاجي جي ماهرن ۽ انتظامي عملي طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/civilians|title=Civilians|publisher=UN Peacekeeping|access-date=October 30, 2021}}&lt;/ref&gt;

30 سيپٽمبر 2021ع تائين، امن قائم رکڻ وارن مشنن دوران 100 کان وڌيڪ ملڪن سان تعلق رکندڙ 4,147 ماڻهو پنهنجون حياتيون وڃائي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;fatalities&quot;&gt;{{cite web|url=https://peacekeeping.un.org/en/fatalities|title=Fatalities|publisher=UN Peacekeeping|access-date=October 30, 2021}}&lt;/ref&gt; سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان [[ڀارت]] جو ٿيو، جنهن جا 174 امن اهلڪار مارجي ويا، ان کان پوءِ [[بنگلاديش]] (159)، [[پاڪستان]] (159)، [[نائيجيريا]] (157)، [[گهانا]] (145)، [[ايٿوپيا]] (138)، [[ڪينيڊا]] (123)، [[فرانس]] (115) ۽ [[برطانيه]] (106) شامل آهن. 1948ع کان وٺي سراسري طور هر سال 56 امن اهلڪار ماريا ويا، پر 2001ع کان پوءِ هي انگ لڳ ڀڳ ٻيڻو ٿي هر سال 110 تائين پهچي ويو. گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ جي پهرين 55 سالن دوران ٿيل ڪل جاني نقصان جو 30 سيڪڙو حصو صرف 1993ع کان 1995ع جي وچ واري عرصي ۾ ٿيو.&lt;ref name=&quot;fatalities&quot; /&gt;

امن قائم رکڻ جي شعبي ۾ عالمي اتر ۽ عالمي ڏکڻ (Global North ۽ Global South) جي وچ ۾ واضح فرق موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جي وڏي اڪثريت [[عالمي ڏکڻ]] جي ترقي پذير ملڪن مان ايندي آهي. [[ٿامس جي. وائيس]] ۽ جيووانا ڪيولي موجب، ان جا ٽي اهم سبب علائقائي مفاد، بين الاقوامي وقار ۽ مالي فائدا آهن.&lt;ref name=&quot;globalsouth&quot;&gt;{{Cite web|date=February 3, 2019|title=The Global South and UN Peace Operations|url=https://www.e-ir.info/2019/02/03/the-global-south-and-un-peace-operations/|access-date=October 31, 2021|website=E-International Relations|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

آفريقي ملڪ امن قائم رکڻ وارا سڀ کان وڌيڪ اهلڪار فراهم ڪن ٿا، پر ساڳئي وقت آفريڪا ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن جو تعداد به سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ گهڻا آفريقي امن اهلڪار آفريڪا جي اندر ئي مقرر ٿيندا آهن. مثال طور، ايٿوپيا جا لڳ ڀڳ سڀئي 4,800 امن اهلڪار پاڙيسري ملڪن [[سوڊان]] ۽ [[ڏکڻ سوڊان]] ۾ مقرر هئا.&lt;ref name=&quot;globalsouth&quot; /&gt;

امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ حصو وٺڻ سان ترقي پذير ملڪن کي بين الاقوامي وقار پڻ حاصل ٿيندو آهي، ۽ اهو [[عظيم طاقت]] طور پنهنجون دعوائون مضبوط ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، جيئن [[برازيل]] ۽ [[ڀارت]] جي صورت ۾ ڏٺو ويو آهي. ان کان علاوه، غريب ملڪن لاءِ امن قائم رکڻ وارن فوجين کي موڪلڻ مالي لحاظ کان به فائديمند هوندو آهي. هر امن اهلڪار لاءِ ماهوار واپسيءَ جي رقم ۾ پگهار ۽ الائونس لاءِ 1,028 آمريڪي ڊالر، ماهرن لاءِ اضافي 303 آمريڪي ڊالر، ذاتي لباس، سامان ۽ اوزارن لاءِ 68 آمريڪي ڊالر، ۽ ذاتي هٿيار لاءِ 5 آمريڪي ڊالر شامل هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Depts/dpko/dpko/faq/q10.htm|title=United Nations Peacekeepers - How are peacekeepers compensated?|access-date=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن طرفان فراهم ڪيل اهي ادائيگيون، تربيت ۽ سامان، انفرادي فوجين سان گڏ ترقي پذير ملڪن لاءِ به مالي طور پرڪشش هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;globalsouth&quot; /&gt;

گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ مقرر ڪيل فوجي ۽ شهري پوليس اهلڪارن مان لڳ ڀڳ 4.5 سيڪڙو [[يورپي يونين]] مان ايندا آهن، جڏهن ته [[آمريڪا]] جو حصو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;factsheet&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/overview.shtml |title=Peacekeeping Fact Sheet |publisher=United Nations|access-date=December 20, 2010}}&lt;/ref&gt;

مشنن جي قيادت بابت عام طور تي فوجي ڪمانڊر انهن ملڪن مان چونڊيا ويندا آهن، جيڪي سڀ کان وڌيڪ فوجي دستا فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته سيڪريٽري جنرل جا خاص نمائندا گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن مان مقرر ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1= Oksamytna |first1= Kseniya|last2= Bove |first2= Vincenzo|last3= Lundgren |first3= Magnus|date= 2021 |title=Leadership selection in United Nations peacekeeping |journal= International Studies Quarterly|volume= 65|pages= 16–28|doi= 10.1093/isq/sqaa023 |doi-access= free }}&lt;/ref&gt;

=== امن قائم رکڻ ۾ عورتن جي شرڪت ===
{{See also|امن قائم رکڻ ۾ عورتون}}

[[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 1325]] عورتن کي تڪرارن جي روڪٿام ۽ حل، امن ڳالهين، امن جي تعمير، امن قائم رکڻ، انساني امداد ۽ تڪرار کان پوءِ جي بحاليءَ ۾ سرگرم ۽ برابر ڌر طور شامل ڪرڻ لاءِ گڏيل قومن جو پهريون اهم قدم هو. هن قرارداد ۾ زور ڏنو ويو ته امن ۽ سلامتي جي قيام ۽ واڌاري لاءِ ٿيندڙ سڀني ڪوششن ۾ عورتن جي برابر شرڪت ۽ مڪمل شموليت کي يقيني بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;Office of the Special Adviser on Gender Issues and the Advancement of Women. &quot;[http://www.un.org/womenwatch/osagi/wps/#resolution Landmark resolution on Women, Peace and Security]&quot;, United Nations.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United Nations Security Council (October 31, 2000) &quot;Resolution 1325&quot;, S/RES/1325, United Nations.&lt;/ref&gt;

هن قرارداد تي هڪ تنقيد اها به ڪئي وئي آهي ته ان ۾ صنفي مرڪزي ڌارا (جينڊر مين اسٽريمنگ) کي لاڳو ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي، پر عملي طور گهڻو ڌيان صرف عورتن جي شموليت وڌائڻ تي ڏنو ويو، جڏهن ته مردن ۽ عورتن ٻنهي تي پاليسين جي اثرن جو مناسب جائزو نه ورتو ويو. 2010ع ۾ هن قرارداد جي ڏهن سالن جي اثرن بابت هڪ جامع جائزو ورتو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ان تي عملدرآمد محدود حد تائين ڪامياب رهيو، خاص طور تي امن ڳالهين ۽ امن معاهدن ۾ عورتن جي شرڪت وڌائڻ جي حوالي سان، جڏهن ته جنسي ۽ صنفي بنياد تي تشدد گهٽائڻ جي ڪوششن باوجود اهو مسئلو برقرار رهيو.&lt;ref&gt;United Nations Department of Peacekeeping Operations and Department of Field Support (2010). &quot;Ten-year Impact Study on Implementation of UN Security Council Resolution 1325 (2000) on Women, Peace and Security in Peacekeeping&quot;, United Nations, p. 9-10. https://www.un.org/en/peacekeeping/documents/10year_impact_study_1325.pdf.&lt;/ref&gt;

[[File:Ghana IntPeaceCorps 2016-05-29 B002a.jpg|thumb|گھانا جون عورتون گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن طور خدمتون سرانجام ڏينديون.]]

2013ع ۾ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] متفقه طور قرارداد 2122 منظور ڪئي، جنهن ۾ تڪرارن ۽ تڪرار کان پوءِ جي مرحلن، جهڙوڪ امن ڳالهين، امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ صنفي ماهريت، هٿياربند تڪرارن جي عورتن تي اثرن بابت بهتر ڄاڻ، ۽ انهن معاملن بابت سلامتي ڪائونسل کي وڌيڪ سڌي ريت آگاهه ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مؤثر قدمن تي زور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AWID&quot;/&gt;

ساڳئي سال [[عورتن خلاف امتيازي سلوڪ جي خاتمي بابت ڪميٽي]] (CEDAW) پڻ پنهنجي هڪ عام سفارش ۾ چيو ته جن رياستن گڏيل قومن جي عورتن جي حقن واري ڪنوينشن جي توثيق ڪئي آهي، انهن تي لازم آهي ته هو تڪرار کان اڳ، دوران ۽ پوءِ عورتن جي حقن جو تحفظ ڪن، خاص طور تي جڏهن اهي جنگي ڪاررواين ۾ سڌي طرح شامل هجن يا امن قائم رکڻ وارا دستا، تڪرار جي روڪٿام، انساني امداد يا تڪرار کان پوءِ جي بحاليءَ لاءِ مدد فراهم ڪري رهيون هجن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;/&gt;

ڪميٽي وڌيڪ چيو ته توثيق ڪندڙ رياستن کي مناسب احتياط سان اهو به يقيني بڻائڻ گهرجي ته غير رياستي ڌريون، جهڙوڪ هٿياربند گروهه ۽ نجي حفاظتي ڪمپنيون، عورتن خلاف ڏوهن بابت جوابده بڻايون وڃن.&lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;/&gt;

جولاءِ 2016ع تائين عورتون گڏيل قومن جي هر امن قائم رکڻ واري مشن ۾ فوجي، پوليس يا شهري عملي جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏئي رهيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/resources/statistics/gender.shtml|title=Gender statistics. United Nations Peacekeeping|website=www.un.org|access-date=September 6, 2016}}&lt;/ref&gt;

1993ع ۾ مقرر ٿيل يونيفارم پائيندڙ اهلڪارن مان رڳو 1 سيڪڙو عورتون هيون. 2020ع تائين لڳ ڀڳ 95,000 امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن مان عورتون فوجي عملي جو 4.8 سيڪڙو، پوليس عملي جو 10.9 سيڪڙو، ۽ انصاف ۽ اصلاحي خدمتن جي عملي جو 34 سيڪڙو هيون.&lt;ref name=&quot;women&quot;&gt;{{Cite web|title=Women in peacekeeping|url=https://peacekeeping.un.org/en/women-peacekeeping|access-date=October 31, 2021|website=United Nations Peacekeeping|language=en}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 2021ع تائين اهڙو ڪو به ملڪ، جيڪو گڏيل قومن لاءِ 100 کان وڌيڪ امن قائم رکڻ وارا اهلڪار موڪلي ٿو، پنهنجي دستي ۾ 25 سيڪڙو کان وڌيڪ عورتون نامزد نه ڪندو هو. حقيقي انگن اکرن موجب سڀ کان وڏا عورتن جا دستا [[ايٿوپيا]] (578 عورتون، يعني ان جي ڪل دستي جو 12 سيڪڙو)، [[روانڊا]] (500، يعني 10 سيڪڙو) ۽ [[گهانا]] (389، يعني 17 سيڪڙو) طرفان فراهم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;troop-and-police-contributors&quot; /&gt;

جيتوڻيڪ فوجي عملي ۾ عورتن جي مقرر تناسب بابت گڏيل قومن ڪو لازمي هدف مقرر نه ڪيو آهي، پر ميمبر رياستن کان درخواست ڪئي وئي آهي ته اهي پوليس آفيسرن جي عهدن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 20 سيڪڙو ۽ انصاف ۽ اصلاحي خدمتن جي عهدن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو عورتون نامزد ڪن.&lt;ref name=&quot;women&quot; /&gt;

2024ع ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن فوجي دستن ۾ عورتن جو ڪل انگ گهٽجي ويو، پر انهن جو تناسب وڌيو. يونيفارم پائيندڙ اهلڪارن ۾ صنفي برابري واري حڪمت عملي (يونيفارمڊ جينڊر پئرٽي اسٽريٽجي) شروع ٿيڻ کان پوءِ عورتن جو تناسب مسلسل وڌندو رهيو آهي. عورتن جي ڪل تعداد ۾ گهٽتائي جو وڏو سبب [[گڏيل قومن جو مالي ۾ ڪثيرالجہتي مربوط استحڪامي مشن]] (MINUSMA) جو خاتمو هو. جون 2024ع تائين گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن آپريشنن ۾ مقرر فوجي عملي مان عورتن جو تناسب 8.6 سيڪڙو هو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 1.3 سيڪڙو وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pfeifer Cruz |first=Claudia |title=Women in Multilateral Peace Operations in 2024: What is the State of Play? |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-10/women_in_multilateral_peace_operations_in_2024-what_is_the_state_of_play.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241031064944/https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-10/women_in_multilateral_peace_operations_in_2024-what_is_the_state_of_play.pdf |archive-date=October 31, 2024 |date=October 2024 |doi=10.55163/VYHM5282 |doi-access=free |location=Stockholm |publisher=SIPRI}}&lt;/ref&gt;

== امن قائم رکڻ جو نظرياتي بنياد ==


جيتوڻيڪ امن قائم رکڻ ۽ امن قائم رکڻ وارن جي ڪردار بابت گهڻو ڪجهه لکيو ويو آهي، پر اهڙي تجرباتي تحقيق نسبتاً گهٽ ٿي آهي، جيڪا اهو واضح ڪري سگهي ته امن قائم رکڻ وارا تڪرار کان پوءِ واري ماحول ۾ ڪهڙي نموني اثرانداز ٿين ٿا. [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] جي پروفيسر [[ورجينيا پيج فورٽنا]] چار اهڙن سببن (ڪيئيوئل ميڪينزم) جي سڃاڻپ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جن جي ذريعي امن قائم رکڻ وارا پائيدار امن لاءِ بنياد فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices After Civil War|last=Fortna|first=Virginia Page|publisher=Princeton University Press|year=2008|location=Princeton|pages=175}}&lt;/ref&gt;

فورٽنا موجب اهي چار بنيادي طريقا هي آهن:

# تازن ويڙهاڪن جي ترغيبي عنصرن ۾ تبديلي آڻڻ، جيئن امن وڌيڪ فائديمند ۽ جنگ وڌيڪ مهانگي محسوس ٿئي.
# غير يقيني صورتحال ۽ خوف کي گهٽائڻ، جيڪي سلامتي جي مخمصي (سڪيورٽي ڊليما) کي وڌائين ٿا.
# حادثاتي واقعن يا بي ضابطه هٿياربند گروهن جي ڪاررواين کي روڪڻ يا ضابطي ۾ آڻڻ، جيڪي ٻيهر جنگ جو سبب بڻجي سگهن.
# ڪنهن هڪ ڌر (خاص طور حڪومت) طرفان سياسي زيادتين کي روڪڻ، جيڪي امن کان محروم ڌرين کي ٻيهر هٿيار کڻڻ تي مجبور ڪري سگهن.

فورٽنا جو دليل آهي ته امن قائم رکڻ وارا امن جي عمل تي مثبت اثر ڇڏين ٿا، جيتوڻيڪ انهن کي اڪثر اهڙن هنڌن تي موڪليو ويندو آهي، جتي امن قائم رکڻ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي. امن قائم رکڻ تي تنقيد ڪندڙ اڪثر چوندا آهن ته اهي مشن غير مؤثر يا غير ضروري آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن ويڙهاڪ ڌريون پاڻ امن برقرار رکڻ ۾ دلچسپي رکن ٿيون ته امن قائم رهندو. تنهن هوندي به، فورٽنا جو خيال آهي ته مٿي بيان ڪيل سبب ڏيکارين ٿا ته امن قائم رکڻ وارا پائيدار امن کي يقيني بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، خاص طور تي انهن حالتن جي ڀيٽ ۾ جتي ويڙهاڪ ڌريون مڪمل طور پنهنجي حال تي ڇڏيل هجن. اهي سبب اهو به واضح ڪن ٿا ته امن قائم رکڻ جي ضرورت ڇو آهي ۽ اهو تڪرار کان پوءِ واري ماحول تي ڪيئن اثرانداز ٿي سگهي ٿو.

جنگ جي ترغيبن کي گهٽائڻ ۽ امن کي وڌيڪ پرڪشش بڻائڻ لاءِ گڏيل قومون نفاذي اختيارن (انفورسمينٽ مينڊيٽ) تحت فوجي قوت مقرر ڪري سگهي ٿي، جيڪا امن خراب ڪندڙ ڌرين لاءِ روڪ جو سبب بڻجي. اهڙا دستا حالتن جي نگراني ڪري سگهن ٿا، جنهن سان ڪنهن هڪ ڌر جي اوچتي حملي جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو يا اهڙو حملو ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي وڃي ٿو. هلڪي هٿيارن سان ليس مشاهدي وارو مشن پڻ ابتدائي خبرداري واري قوت (ارلي-وارننگ فورس) يا &quot;ٽرپ وائر&quot; طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بين الاقوامي برادري طرفان ڏني ويندڙ امداد ۽ سياسي سڃاڻپ کي به ان ڳالهه سان مشروط ڪيو وڃي ته ڌريون ڳالهين دوران طئي ٿيل شرطن تي عمل ڪن. ان سان گڏ، روزگار، عوامي ترقياتي منصوبن ۽ ٻين فائدن جي صورت ۾ &quot;امن جا فائدا&quot; (پيس ڊويڊينڊس) پڻ فراهم ڪيا وڃن.

غير يقيني صورتحال ۽ خوف کي گهٽائڻ لاءِ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا معاهدن تي عملدرآمد جي نگراني ڪري سگهن ٿا، ويڙهاڪ ڌرين جي وچ ۾ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا ته جيئن سلامتي بابت خدشا گهٽجن، ۽ هر ڌر کي اها خاطري ملي ته ٻي ڌر پنهنجن واعدن کان نه ڦرندي. اهڙي طرح اهي ٻنهي ڌرين کي پنهنجي امن پسند ارادن کي واضح ۽ قابل اعتماد نموني ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ مؤثر ذريعو مهيا ڪن ٿا.

امن جي عمل کي پٽڙي تان لاهي ڇڏيندڙ حادثن يا بي ضابطه گروهن جي ڪاررواين کي روڪڻ لاءِ امن قائم رکڻ وارا اهڙن گروهن کي روڪي سگهن ٿا. ويڙهاڪ قوتون اڪثر مضبوط قيادت ۽ [[حڪم ۽ ضابطي]] (ڪمانڊ اينڊ ڪنٽرول) کان محروم هونديون آهن، تنهنڪري امن ڳالهين دوران ڪنهن بي ضابطه گروهه جي معاهدي کان انڪار ڪرڻ يا امن جي عمل کي ناڪام بڻائڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. گڏيل قومن جا دستا اهڙين حالتن کي روڪڻ سان گڏ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ثالثي ۽ رابطي کي پڻ آسان بڻائي سگهن ٿا ۽ سياسي اعتدال پسند قوتن کي اڳتي آڻي سگهن ٿا. قانون ۽ امن امان برقرار رکندي اهي عارضي طور رياستي حفاظتي ادارن جي ذميواري سنڀالي سگهن ٿا، جنهن سان ڪنهن هڪ ڌر جي مبينا ڀڃڪڙي تي غيرجانبدار رويو اختيار ڪيو وڃي ۽ تشدد جي ٻيهر شروعات کان بچي سگهجي.

سياسي زيادتين جي روڪٿام لاءِ حڪومت سان لاڳاپيل ادارن ۾ سڌارا آندا وڃن ٿا. فوج ۽ پوليس جهڙن حفاظتي ادارن کي تربيت ڏيڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ سان کين حڪمرانن جي دٻاءَ جو اوزار بڻجڻ بدران عوام جا غيرجانبدار محافظ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. اهڙي تربيت عوام جو اعتماد وڌائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي. گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا آزاد ۽ منصفاڻي چونڊون ڪرائڻ ۽ انهن جي نگراني پڻ ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حالتن ۾ گڏيل قومون عبوري دور دوران غيرجانبدار عبوري حڪومت پڻ قائم ڪري سگهي ٿي، جيڪا ملڪ جو انتظام سنڀالي، جڏهن ته سرڪاري ادارن کي ٻيهر منظم، سڌاريو يا وڌيڪ مضبوط ڪيو وڃي. ان کان سواءِ هٿياربند باغي گروهن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ، انهن کي سياسي تنظيمن ۾ تبديل ٿيڻ ۽ پرامن جمهوري عمل وسيلي پنهنجا مطالبا پيش ڪرڻ لاءِ همٿايو وڃي ٿو. اهو خاص طور اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي باغي گروهه حڪومت جي اهم مخالف قوت هوندا آهن، پر سياسي تنظيم طور مؤثر نموني ڪم ڪرڻ جي صلاحيت کان محروم هوندا آهن.

مختلف امن قائم رکڻ وارا مشن مختلف سببن ۽ ضرورتن جي بنياد تي قائم ڪيا ويندا آهن. [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VII]] تحت هلندڙ مشنن ۾ فوجي روڪ ۽ نفاذ تي وڌيڪ زور هوندو آهي، جڏهن ته [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VI]] تحت مشن بنيادي طور نگراني ۽ ڌرين جي وچ ۾ غيرجانبدار موجودگي برقرار رکڻ لاءِ هوندا آهن. سياسي زيادتين جي روڪٿام لاءِ قائم ڪيل مشن گهڻ رخي نوعيت جا هوندا آهن ۽ تڪرار کان پوءِ واري سياسي عمل ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work?: Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia Page|publisher=Princeton University Press|year=2008|chapter=4}}&lt;/ref&gt;

== امن قائم رکڻ وارن مشنن جي اثرائتي ==

علمي تحقيق جي جائزي مان مضبوط ثبوت مليا آهن ته امن قائم رکڻ وارا مشن امن جي استحڪام ۾ واڌارو آڻين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Walter|first1=Barbara F.|last2=Howard|first2=Lise Morje|last3=Fortna|first3=V. Page|date=2020|title=The Extraordinary Relationship between Peacekeeping and Peace|journal=British Journal of Political Science|volume=51|issue=4|language=en|pages=1705–1722|doi=10.1017/S000712342000023X|s2cid=229469021 |issn=0007-1234|doi-access=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hoeffler|first=Anke|date=March 11, 2014|title=Can international interventions secure the peace?|journal=International Area Studies Review|language=en|volume=17|issue=1|pages=75–94|doi=10.1177/2233865914525380|s2cid=16303210|url=http://www.econrsa.org/node/700|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[ورجينيا پيج فورٽنا]] موجب مضبوط ثبوت موجود آهن ته امن قائم رکڻ وارن جي موجودگي ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جي خطري کي نمايان طور گهٽائي ٿي. امن قائم رکڻ وارن فوجين جو تعداد جيترو وڌيڪ هوندو، اوترا ئي جنگي محاذ تي مارجي ويل ماڻهن جو انگ گهٽ ٿيندو، ۽ عام شهرين جي جاني نقصان ۾ به گهٽتائي ايندي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://politicalviolenceataglance.org/2015/09/24/enough-with-the-pessimism-about-peacekeeping/|title=Enough with the Pessimism about Peacekeeping|date=September 24, 2015|website=Political Violence at a Glance|access-date=January 26, 2017}}&lt;/ref&gt;

[[اپسالا يونيورسٽي]] ۽ [[اوسلو امن تحقيقاتي اداري]] جي سياسي سائنسدانن جي هڪ مطالعي موجب، جيڪڏهن گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري پاليسي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو وڃي، امن قائم رکڻ وارن دستن جو تعداد ٻيڻو ڪيو وڃي ۽ انهن کي وڌيڪ وسيع اختيار ڏنا وڃن، ته هٿياربند تڪرارن جي عالمي شرح، امن قائم رکڻ وارن مشنن جي غير موجودگي واري صورتحال جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو گهٽجي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hegre|first1=Håvard|last2=Hultman|first2=Lisa|last3=Nygård|first3=Håvard Mokleiv|date=November 28, 2018|title=Evaluating the Conflict-Reducing Effect of UN Peacekeeping Operations|journal=The Journal of Politics|volume=81|language=en|pages=215–232|doi=10.1086/700203|s2cid=13894244|issn=0022-3816|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[فورڊهم يونيورسٽي]] جي سياسي سائنسدان [[انجلي ديال]] موجب، تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي ته امن قائم رکڻ وارا مشن جنگ کي سرحدن کان ٻاهر پکڙجڻ کان روڪين ٿا. زمين تي وڌيڪ امن قائم رکڻ وارا اهلڪار هجڻ سان عام شهرين خلاف تشدد جا واقعا پڻ گهٽ ٿيندا آهن، ۽ ڪيترين حالتن ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن ڪاميابي سان عبوري انتظاميا جو ڪردار ادا ڪندي اقتدار ٻيهر مقامي اختيارين حوالي ڪيو آهي، جيتوڻيڪ هاڻي اهڙو عمل اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/02/01/is-u-n-peacekeeping-under-fire-heres-what-you-need-to-know/|title=Is U.N. peacekeeping under fire? Here's what you need to know.|newspaper=Washington Post|access-date=February 1, 2017}}&lt;/ref&gt;

2018ع جي هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته امن قائم رکڻ وارا مشن پنهنجي سر به گهرو ويڙهه جي شدت کي گهٽائين ٿا، پر جڏهن انهن کي ثالثي سان گڏ استعمال ڪيو وڃي ٿو ته انهن جو اثر وڌيڪ نمايان ٿي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Mediation, Peacekeeping, and the Severity of Civil War|journal=Journal of Conflict Resolution|volume=63|issue=7|pages=1682–1709|language=en|doi=10.1177/0022002718817092|year=2018|last1=Beardsley|first1=Kyle|last2=Cunningham|first2=David E.|last3=White|first3=Peter B.|s2cid=202164361}}&lt;/ref&gt; اهڙا به ثبوت موجود آهن ته امن قائم رکڻ وارا دستا موڪلڻ جو واعدو ئي ويڙهاڪ ڌرين کي ڳالهين جي ميز تي آڻڻ ۽ جنگبندي تي راضي ٿيڻ جا امڪان وڌائي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lundgren|first=Magnus|year=2016|title=Which international organizations can settle civil wars?|journal=Review of International Organizations|volume=DOI 10.1007/s11558-016-9253-0|issue=4|pages=613–641|doi=10.1007/s11558-016-9253-0|s2cid=152898046}}&lt;/ref&gt;

ورجينيا پيج فورٽنا پنهنجي شمارياتي تحقيق ۾ انهن عنصرن کي به نظر ۾ رکيو، جيڪي اهو طئي ڪن ٿا ته امن قائم رکڻ وارا مشن ڪٿي مقرر ڪيا وڃن ۽ ڪٿي امن قائم ٿيڻ جا امڪان ڪيترا آهن. هن جي نتيجن موجب، امن قائم رکڻ وارن جي موجودگي ۽ پائيدار امن جي وچ ۾ شمارياتي طور اهم لاڳاپو موجود آهي. جيتوڻيڪ امن قائم رکڻ وارا مشن عام طور تي انهن علائقن ۾ موڪليا ويندا آهن جتي امن قائم ٿيڻ جا امڪان گهٽ هوندا آهن، فورٽنا جو اندازو آهي ته گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن جي موجودگي ٻيهر تشدد شروع ٿيڻ جو خطرو گهٽ ۾ گهٽ 55 کان 60 سيڪڙو تائين گهٽائي ٿي، جڏهن ته ڪجهه وڌيڪ پراميد اندازن موجب اها گهٽتائي 75 کان 85 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 116&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=116}}&lt;/ref&gt;

فورٽنا جي تجزيي موجب [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VI]] تحت رضامنديءَ تي ٻڌل مشنن ۽ [[گڏيل قومن جي منشور جو ستون VII]] تحت نفاذي مشنن جي اثرائتي ۾ گهڻو فرق نظر نٿو اچي. البته نفاذي مشن تڏهن ئي اثرائتا ثابت ٿين ٿا، جڏهن امن قائم رکڻ واري قوت طاقت جي استعمال بابت پنهنجي اعتبار ۽ صلاحيت برقرار رکي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=109, 116, 125}}&lt;/ref&gt; اهو ان ڳالهه جي اهميت کي اجاگر ڪري ٿو ته گڏيل قومن جا مشن مقامي ڌرين جي رضامندي برقرار رکن. مجموعي طور فورٽنا جو نتيجو آهي ته جيڪڏهن ويڙهاڪ ڌريون مڪمل طور پنهنجي حال تي نه ڇڏيون وڃن، ته امن قائم رکڻ پائيدار امن کي يقيني بڻائڻ جو هڪ مؤثر اوزار آهي. هن اڳ بيان ڪيل سببن جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو ته گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا مشن تڪرار کان پوءِ واري ماحول ۾ امن جي استحڪام تي نمايان اثر وجهي سگهن ٿا. فورٽنا ۽ [[ليز مورجي هاورڊ]] جو چوڻ آهي ته هاڻي تحقيق جو ڌيان امن قائم رکڻ جي بنيادي اثرائتي کان اڳتي وڌي، مختلف قسمن جي امن قائم رکڻ وارن، عبوري انتظاميائن، امن قائم رکڻ ۽ جمهوريت جي وچ ۾ لاڳاپن، ۽ انهن ماڻهن جي نظرين ڏانهن منتقل ٿي رهيو آهي، جن جي لاءِ امن قائم رکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Pitfalls and Prospects in the Peacekeeping Literature*|journal=Annual Review of Political Science|volume=11|pages=283–301|last1=Fortna|first1=Virginia Page|last2=Howard|first2=Lise Morjé|date=May 20, 2008|language=en|doi=10.1146/annurev.polisci.9.041205.103022|s2cid=15740415|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل ڊبليو ڊائل]] ۽ [[نيڪولس سامبانس]] جي تجزيي موجب، انهن ملڪن ۾، جتي نسلي بنيادن تي جنگ نه هجي، معاشي ترقي جو سطح نسبتاً بهتر هجي ۽ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا دستا ۽ مالي امداد موجود هجن، اتي پائيدار امن قائم رهڻ جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن. انهن جو نتيجو آهي ته مختصر مدي ۾ پائيدار امن جو دارومدار گڏيل قومن جي مضبوط موجودگي ۽ ويڙهاڪ ڌرين جي وچ ۾ گهٽ دشمني تي هوندو آهي، جڏهن ته ڊگهي مدي ۾ معاشي صلاحيت وڌيڪ اهم عنصر بڻجي ويندي آهي ۽ ڌرين جي وچ ۾ دشمني جي شدت نسبتاً گهٽ اهم رهندي آهي. سندن خيال ۾، جيتوڻيڪ گڏيل قومن جا مشن ڪافي حد تائين ڪامياب رهيا آهن، پر اهي مداخلت هيٺ آيل ملڪن ۾ خودمختيار معاشي ترقي کي ڪافي حد تائين هٿي نه ڏئي سگهيا آهن. تنهنڪري گڏيل قومون امن برقرار رکڻ ۾ هڪ مضبوط پر اڻ سڌو ڪردار ادا ڪن ٿيون، جڏهن ته پائيدار امن جو اصل دارومدار اهڙن ادارن جي قيام تي هوندو آهي، جيڪي امن کي ڊگهي عرصي تائين برقرار رکي سگهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making War and Building Peace : United Nations Peace Operations|last1=Doyle|first1=Michael W.|last2=Sambanis|first2=Nicholas|publisher=Princeton University Press|year=2010|pages=336–337}}&lt;/ref&gt;

ٻين علمي تحقيقن ۾ امن قائم رکڻ وارن مشنن جي ڪاميابيءَ بابت مختلف نتيجا سامهون آيا آهن، جن موجب انهن جي ڪاميابيءَ جي شرح تقريباً 31 سيڪڙو کان 85 سيڪڙو تائين رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Autesserre|first1=Severine|title=Peaceland: Conflict Resolution and the Everyday Politics of International Intervention|date=2014|publisher=Cambridge University Press|page=22}}&lt;/ref&gt;

2020ع جي هڪ مطالعي موجب، گڏيل قومن کان ٻاهر هلندڙ امن قائم رکڻ وارا مشن به اثرائتي جي لحاظ کان گڏيل قومن جي مشنن جيترا ئي مؤثر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bara|first1=Corinne|last2=Hultman|first2=Lisa|date=March 20, 2020|title=Just Different Hats? Comparing UN and Non-UN Peacekeeping|journal=International Peacekeeping|volume=27|issue=3|pages=341–368|doi=10.1080/13533312.2020.1737023|issn=1353-3312|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ساڳئي سال شايع ٿيل هڪ ٻي تحقيق مان معلوم ٿيو ته امن قائم رکڻ وارا مشن عام شهرين جي تحفظ ۾ به ڪامياب رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Carnegie|first1=Allison|last2=Mikulaschek|first2=Christoph|date=2020|title=The Promise of Peacekeeping: Protecting Civilians in Civil Wars|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/promise-of-peacekeeping-protecting-civilians-in-civil-wars/2BA3A91C26CF29480409B1FFB64F7E40|journal=International Organization|volume=74|issue=4|language=en|pages=810–832|doi=10.1017/S0020818320000442|s2cid=232253107|issn=0020-8183|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

2021ع ۾ ''[[آمريڪن جرنل آف پوليٽيڪل سائنس]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته [[ڏکڻ سوڊان]] ۾ گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري مشن مقامي معيشت تي مثبت اثر وڌو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bove|first1=Vincenzo|last2=Salvatore|first2=Jessica Di|last3=Elia|first3=Leandro|date=2021|title=UN Peacekeeping and Households' Well-Being in Civil Wars|journal=American Journal of Political Science|volume=66|issue=2|pages=402–417|language=en|doi=10.1111/ajps.12644|issn=1540-5907|doi-access=free|hdl=10281/458537|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== پائيدار امن تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر ===

ڪيترائي عنصر پائيدار امن تي منفي اثر وجهي سگهن ٿا. انهن ۾ ويڙهاڪ ڌرين جي حقيقي فوجي طاقت بابت لڪل معلومات، باغي گروهن جي هيرن، ٻين معدنيات يا غيرقانوني واپار وسيلي مالي وسيلا حاصل ڪرڻ، منشيات، هٿيارن ۽ انساني اسمگلنگ ۾ سندن شموليت، ڪنهن هڪ ڌر جي فوجي فتح يا شڪست، جنگ جو عرصو ۽ ان جي قيمت، ٻنهي ڌرين کي درپيش واعدن تي عملدرآمد جا مسئلا (ڪمٽمينٽ پرابلم) ۽ سلامتي جو مخمصو (سڪيورٽي ڊليما)، جنگبندي يا امن معاهدي جي موجودگي، تڪرار ختم ٿيڻ کان پوءِ ڌرين جي ارادن ۽ ڪاررواين بابت شفافيت جي کوٽ، امن کي نقصان پهچائيندڙ انتهاپسند گروهه، اهڙا ڌر يا فرد جيڪي جنگ جاري رهڻ مان فائدو حاصل ڪن، ۽ اهڙا تڪراري مسئلا جيڪي ورهائي يا سمجهوتي ذريعي حل نٿا ٿي سگهن شامل آهن.

فورٽنا جي تحقيق موجب، پائيدار امن جو سڀ کان اهم شمارياتي عنصر اهو آهي ته ڇا جنگ ڪنهن هڪ ڌر جي فوجي فتح تي ختم ٿي آهي يا نه. جيڪڏهن گهرو ويڙهه ۾ هڪ ڌر واضح فوجي فتح حاصل ڪري ۽ ان کان پوءِ جنگبندي يا صلح جو معاهدو ٿئي، ته ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جو خطرو تقريباً 85 کان 90 سيڪڙو تائين گهٽجي ويندو آهي. ان کان علاوه، رسمي امن معاهدا ٻيهر تڪرار جي خطري کي لڳ ڀڳ 60 کان 70 سيڪڙو تائين گهٽائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Fortna 2008 116&quot;/&gt;

جيڪڏهن ڪو هٿياربند گروهه منشيات، هيرن يا ٻين غيرقانوني واپاري ذريعن مان مالي مدد حاصل ڪري ٿو، ته ٻيهر تشدد شروع ٿيڻ جا امڪان نمايان طور وڌي وڃن ٿا. فورٽنا موجب اهڙين حالتن ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿيڻ جو خطرو 100 کان 250 سيڪڙو تائين وڌي سگهي ٿو، يعني اهڙي جنگ ٻيهر شروع ٿيڻ جا امڪان عام حالتن جي ڀيٽ ۾ ٻه کان ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choice after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=117}}&lt;/ref&gt;

فورٽنا جو خيال آهي ته جن جنگين ۾ ڪيترائي ڌر شامل هجن، اهي ٻيهر شروع ٿيڻ جا امڪان نسبتاً گهٽ رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ان جي ابتڙ، [[مائيڪل ڊبليو ڊائل]] ۽ [[نيڪولس سامبانس]] پنهنجي تحقيق ۾ نتيجو ڪڍيو ته گهڻ ڌرين وارا تڪرار ٻيهر شروع ٿيڻ جا امڪان وڌيڪ رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Making War and Building Peace : United Nations Peace Operations|last1=Doyle|first1=Michael W.|last2=Sambanis|first2=Nicholas|publisher=Princeton University Press|year=2010|pages=336}}&lt;/ref&gt;

ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگين ۽ سڃاڻپ يا قومي/نسلي بنيادن تي وڙهيل جنگين ۾ ٻيهر تشدد شروع ٿيڻ جا امڪان مختلف ٿي سگهن ٿا. بهرحال، ڊگهيون جنگيون ۽ اهي امن معاهدا جيڪي فوجي فتح کان پوءِ وجود ۾ اچن، عام طور تي مستقبل ۾ ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جا امڪان گهٽائين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' Choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=117–119}}&lt;/ref&gt;

== امن قائم رکڻ واريون ڪاررواين جا حصو وٺندڙ فوجن تي اثر ==

=== فوجي معمول تي آڻڻ ===

ڪجهه محققن جو خيال آهي ته امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون فوج جي &quot;معمول تي آڻڻ&quot; (مليٽري نارملائيزيشن) کي اڳتي وڌائڻ جو هڪ ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. مائيڪل ايڊورڊ والش ۽ جيريمي ٽيلر دليل ڏين ٿا ته [[ڏکڻ سوڊان]] ۾ [[جاپان]] جي امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون انهن حلقن لاءِ هڪ منفرد موقعو فراهم ڪن ٿيون، جيڪي جاپان جي فوجي ڪردار کي عام ۽ معمول مطابق بڻائڻ چاهين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي عمل سان ملڪ جي امن پسند آئين کي تدريجي طور ڪمزور ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;nbr.org&quot;&gt;Jeremy Taylor and Michael Edward Walsh (January 7, 2014), ''[http://www.nbr.org/downloads/pdfs/psa/taylor-walsh_commentary_010714.pdf UN Operations in Africa Provide a Mechanism for Japan’s Military Normalization Agenda]'', {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140303010649/http://www.nbr.org/downloads/pdfs/psa/taylor-walsh_commentary_010714.pdf |date=March 3, 2014 }}, retrieved February 7, 2014.&lt;/ref&gt;

سندن خيال موجب، بنيادي سياسي، قانوني ۽ سماجي سڌارن کان سواءِ جاپان جون امن قائم رکڻ واريون فوجون اهڙين سنگين حالتن کي منهن ڏيڻ لاءِ مڪمل طور تي تيار ناهن، جتي جان ليوا طاقت استعمال ڪرڻ ضروري بڻجي وڃي.&lt;ref&gt;Michael Edward Walsh and Jeremy Taylor (December 23, 2013), ''[http://africanarguments.org/2013/12/23/time-to-reconsider-the-japanese-peacekeeping-mission-in-south-sudan-by-michael-edward-walsh-jeremy-taylor/ Time to Reconsider the Japanese Peacekeeping Mission in South Sudan]'', retrieved February 7, 2014.&lt;/ref&gt; تنهن ڪري، اهي دليل ڏين ٿا ته گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين ۾ جاپان جي مسلسل شرڪت آخرڪار اهڙين پاليسي تبديلين جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جن کان پوءِ جاپان جي فوج کي معمول مطابق فوجي حيثيت ڏيڻ ئي واحد ممڪن نتيجو رهجي وڃي.&lt;ref name=&quot;nbr.org&quot;/&gt;

=== فوج موڪليندڙ ملڪن تي سياسي اثر ===

[[ڊيانا ميور ايپل بام]] خدشو ظاهر ڪيو آهي ته [[فجي]] ۾ عالمي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين لاءِ فوج تيار ڪرڻ جي نتيجي ۾ فوج ايتري طاقتور بڻجي وئي، جو هن 1987ع، 1999–2000ع، 2006ع ۽ 2009ع ۾ چار فوجي بغاوتون ڪيون ۽ ويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين فجي تي فوجي آمريت قائم رکي.&lt;ref&gt;Appelbaum, Diana Muir (August 27, 2012), ''[http://www.jewishideasdaily.com/4867/features/how-the-sinai-peacekeeping-force-staged-a-military-coup-in-fiji/ How the Sinai Peacekeeping Force Staged a Military Coup in Fiji]'', retrieved September 7, 2012.&lt;/ref&gt;

بهرحال، ''جرنل آف پيس ريسرچ'' ۾ 2018ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب، اهي ملڪ جن جون فوجون گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين مان حاصل ٿيندڙ مالي وسيلن تي وڌيڪ ڀاڙين ٿيون، انهن ۾ فوجي بغاوتن جا امڪان انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندا آهن، جيڪي اهڙن مالي وسيلن تي گهٽ ڀاڙين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lundgren|first=Magnus|date=2018|title=Backdoor peacekeeping: Does participation in UN peacekeeping reduce coups at home?|journal=Journal of Peace Research|volume=55|issue=4|pages=508–523|doi=10.1177/0022343317747668|s2cid=116168984}}&lt;/ref&gt;

=== امن قائم رکڻ وارن فردن تي اثر ===

[[File:UNAMIR Blue Berets memorial Kigali (4).jpg|thumb|[[روانڊا]] جي شهر [[ڪيگالي]] ۾ [[يو اين اي ايم آء آر]] (UNAMIR) جي ڏهن بيلجيمي امن قائم رکڻ وارن جي يادگار، جيڪي 1994ع ۾ هوتو نيم فوجي گروهن هٿان مارجي ويا.]]

امن قائم رکڻ وارن فوجين بابت ٿيل تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته انهن تي مثبت ۽ منفي، ٻئي قسم جا اثر پون ٿا. بوسنيا ۾ مقرر آمريڪي فوج جي 951 سپاهين تي ٿيل هڪ مطالعي مطابق، 77 سيڪڙو فوجين مثبت اثرن جي نشاندهي ڪئي، 63 سيڪڙو منفي اثرن جو ذڪر ڪيو، جڏهن ته 47 سيڪڙو ٻنهي قسمن جي تجربن بابت ٻڌايو.&lt;ref&gt;Newby, John H., et al. &quot;Positive and negative consequences of a military deployment.&quot; ''Military Medicine'' (2005) 170#10 pp: 815-819.&lt;/ref&gt;

امن قائم رکڻ وارا اهلڪار گهڻو ڪري ويڙهاڪ ڌرين جي حملن جي خطري ۽ اڻڄاتل موسمي حالتن کي منهن ڏيندا آهن. انهن سببن ڪري ذهني صحت جا مسئلا، خودڪشي جا واقعا ۽ منشيات جي استعمال جا خطرا وڌي سگهن ٿا. ڊگهي عرصي تائين ٻاهرين ملڪن ۾ مقرر رهڻ امن قائم رکڻ وارن جي خاندانن، خاص طور تي سندن ٻارن ۽ گهروارن، لاءِ پڻ ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fernandes Souza | first1 = Wanderson |display-authors=etal  | year = 2011 | title = Posttraumatic stress disorder in peacekeepers: a meta-analysis | journal = The Journal of Nervous and Mental Disease | volume = 199 | issue = 5| pages = 309–312 | doi=10.1097/nmd.0b013e3182175180| pmid = 21543949 | s2cid = 28713512 }}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻيو نقطه نظر اهو به آهي ته امن قائم رکڻ واريون ذميواريون فوجين جي جنگي صلاحيتن کي ڪمزور ڪري سگهن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ امن قائم رکڻ واري دستي جون ذميواريون مڪمل جنگ وڙهندڙ فوجي يونٽ کان ڪافي مختلف هونديون آهن.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070926001502/http://www.usafa.af.mil/jscope/ISME2007/Papers/Prof%20Paulin%20Kaurin%20War%20Stories.doc Kaurin, P. M. (2007) War Stories: Narrative, Identity and (Recasting) Military Ethics Pedagogy. Pacific Lutheran University. ISME 2007. Retrieved 9-3-2007].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Liu, H. C. K., The war that could destroy both armies, ''Asia Times'', October 23, 2003. Retrieved March 9, 2007.&lt;/ref&gt;

== تنقيد ==

=== امن قائم رکڻ، انساني اسمگلنگ ۽ جبري جسم فروشي ===
{{Main|امن قائم رکڻ وارن پاران ٻارن سان جنسي زيادتي جو اسڪينڊل}}

1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن تي مختلف قسمن جي زيادتين جا ڪيترائي الزام لڳندا رهيا آهن، جن ۾ [[زنا بالجبر]]، [[جنسي زيادتي]]، [[ٻارن سان جنسي زيادتي]] ۽ [[انساني اسمگلنگ]] شامل آهن. اهڙيون شڪايتون [[ڪمبوڊيا]]، [[اوڀر تيمور]] ۽ [[اولهه آفريڪا]] سميت ڪيترن ئي علائقن مان سامهون آيون آهن.

[[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ اسمگل ٿيل عورتن سان لاڳاپيل جسم فروشي ۾ تيزي سان واڌ آئي، ۽ ڪيترائي اهڙا اڏا گڏيل قومن جي ڪئمپن جي ويجهو قائم ٿيا. بوسنيا ۾ 2000ع کان 2001ع تائين علائقائي انساني حقن جي آفيسر ڊيوڊ ليمب جو چوڻ هو ته، &quot;بوسنيا ۾ جنسي غلاميءَ جي واپار جو وڏو سبب گڏيل قومن جون امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون آهن. جيڪڏهن اهي فوجون نه هجن ها ته بوسنيا ۾ جبري جسم فروشي تمام گهٽ يا بلڪل نه هجي ها.&quot; ان کان علاوه، 2002ع ۾ [[آمريڪا جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ ٿيل ٻڌڻي دوران اهو به سامهون آيو ته SFOR جا ڪجهه اهلڪار بوسنيا جي جسم فروشي جي مرڪزن تي ويندا هئا ۽ اسمگل ٿيل عورتن ۽ نابالغ ڇوڪرين سان جنسي لاڳاپا رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Allred2006&quot;&gt;{{Cite journal|last=Allred|first=KJ|date=2006|title=Peacekeepers And Prostitutes: How Deployed Forces Fuel the Demand for Trafficked Women and New Hope for Stopping It|journal=Armed Forces &amp; Society|volume=33|issue=1|page=7|doi=10.1177/0095327X06288803|s2cid=71430076}}&lt;/ref&gt;

صحافين پڻ رپورٽ ڪيو ته گڏيل قومن يا، بوسنيا ۽ [[ڪوسوو]] جي صورت ۾، [[نيٽو]] جي امن قائم رکڻ وارين فوجن جي اچڻ کان پوءِ [[ڪمبوڊيا]]، [[موزمبيق]]، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۽ [[ڪوسوو]] ۾ جسم فروشي ۾ تيزي سان اضافو ٿيو. 1996ع ۾ گڏيل قومن جي رپورٽ ''دي امپيڪٽ آف آرمڊ ڪنفلڪٽ آن چلڊرين'' ۾ موزمبيق جي اڳوڻي خاتون اول [[گراسا ماچيل]] لکيو ته هن رپورٽ لاءِ تيار ڪيل 12 ملڪن مان 6 مطالعي ۾ هٿياربند تڪرارن دوران ٻارن جي جنسي استحصال ۾ امن قائم رکڻ وارين فوجن جي اچڻ کان پوءِ [[ٻارن جي جسم فروشي]] ۾ تيز واڌ ڏٺي وئي.&lt;ref name=&quot;unicef.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20030316210918/http://www.unicef.org/graca/a51-306_en.pdf|url-status=dead|title=The Impact of Armed Conflict on Children|archive-date=March 16, 2003}}&lt;/ref&gt;

[[گيتا سهگل]] 2004ع ۾ چيو ته جتي به [[انساني همدرديءَ واري مداخلت]] يا امن قائم رکڻ جون ڪارروايون ٿين ٿيون، اتي جسم فروشي ۽ [[جنسي استحصال]] جا مسئلا به ظاهر ٿين ٿا. سندس خيال هو ته گڏيل قومن بابت بنيادي مسئلو اهو آهي ته امن قائم رکڻ واريون فوجون به ٻين فوجن وانگر ساڳين مسئلن ۾ ملوث ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري &quot;نگهبانن جي به نگراني ڪرڻي پوي ٿي&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.csmonitor.com/2004/1126/p06s02-wogi.html Sex charges haunt UN forces; In places like Congo and Kosovo, peacekeepers have been accused of abusing the people they're protecting,&quot;] ''[[Christian Science Monitor]]'', November 26, 2004, accessed February 16, 2010.&lt;/ref&gt;

2006ع ۾ گڏيل قومن ۾ [[اردن]] جي مستقل نمائندي [[شهزادو زيد رعد زيد الحسين]] جي سربراهيءَ ۾ ٿيل جاچ جي نتيجي ۾ هڪ تفصيلي رپورٽ جاري ٿي، جنهن ۾ خاص طور تي [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] ۾ ٿيل جنسي استحصال جي ڪيترن ئي واقعن کي بيان ڪيو ويو. رپورٽ موجب، جنسي استحصال گهڻو ڪري جسم فروشي جي صورت ۾ ٿيندو هو، جتي جنسي لاڳاپن جي بدلي اوسطاً هڪ کان ٽي آمريڪي ڊالر ادا ڪيا ويندا هئا. ڪن حالتن ۾ عورتن کي کاڌي يا روزگار جو لالچ ڏئي جنسي لاڳاپن تي مجبور ڪيو ويندو هو، جڏهن ته ڪجهه نوجوان عورتن ٻڌايو ته کين زبردستي جنسي زيادتي ڪرڻ کان پوءِ ڪجهه رقم يا کاڌو ڏنو ويندو هو ته جيئن اهو عمل رضامنديءَ وارو لڳي.&lt;ref&gt;al-Hussein, Prince Zeid Ra'ad Zeid. (2005) &quot;A Comprehensive Strategy to Eliminate Future Sexual Exploitation and Abuse in United Nations Peacekeeping Operations.&quot; Report to the UN Special Committee on Peacekeeping Operations: 8.&lt;/ref&gt;

مئي کان سيپٽمبر 2004ع تائين جنسي استحصال جا 72 الزام سامهون آيا، جن مان 68 فوجي اهلڪارن ۽ 4 شهري عملي خلاف هئا. سال جي آخر تائين اهڙن الزامن جو انگ 105 تائين پهچي ويو. انهن مان 45 سيڪڙو الزام 18 سالن کان گهٽ عمر وارن سان جنسي لاڳاپن بابت هئا، جڏهن ته 31 سيڪڙو بالغ جسم فروش عورتن سان لاڳاپيل هئا. زنا بالجبر تقريباً 13 سيڪڙو ۽ جنسي زيادتي 5 سيڪڙو الزامن تي مشتمل هئي، جڏهن ته باقي 6 سيڪڙو ٻئي قسم جي جنسي استحصال سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref&gt;al-Hussein, Prince Zeid Ra'ad Zeid. (2005) &quot;A Comprehensive Strategy to Eliminate Future Sexual Exploitation and Abuse in United Nations Peacekeeping Operations.&quot; Report to the UN Special Committee on Peacekeeping Operations: 8-9.&lt;/ref&gt; گهڻا الزام [[پاڪستان]]، [[يوراگوئي]]، [[مراڪش]]، [[تيونس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۽ [[نيپال]] سان تعلق رکندڙ امن قائم رکڻ وارن خلاف هئا.&lt;ref name=&quot;Allred2006&quot;/&gt;

[[يوراگوئي]] جي صدر [[خوسي موخيڪا]]، گڏيل قومن جي يوراگوئي فوجين تي 18 سالن جي هڪ هيٽي نوجوان سان مبينا زنا بالجبر جي واقعي تي [[هيٽي]] جي صدر [[ميشيل مارٽيلي]] کان معافي ورتي. مارٽيلي چيو ته &quot;هڪ نوجوان هيٽي شهري سان ٿيل اجتماعي زنا بالجبر کي بنا سزا نه ڇڏيو ويندو.&quot; واقعي ۾ ملوث هجڻ جي شڪ ۾ چار فوجين کي حراست ۾ ورتو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-haiti-uruguay-un-idUSTRE78603I20110907|title=Uruguay apologises over alleged rape by U.N. peacekeepers|newspaper=Reuters|access-date=October 23, 2014|date=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=236953|title=Uruguay to apologise over alleged rape by UN peacekeepers|date=September 21, 2010 |access-date=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2007ع ۾ گڏيل قومن جي [[امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون کاتو]] (DPKO) [[آئيوري ڪوسٽ]] ۾ مقرر 734 مراڪشي فوجين جي پوري دستي کي الزام سامهون اچڻ کان پوءِ ڪئمپن تائين محدود ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪجهه تي نابالغ ڇوڪرين سان جنسي زيادتي جا الزام هئا. ايندڙ سالن دوران گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي اندروني نگراني جون خدمتون کاتو]] (OIOS) اهڙن 80 ڪيسن جي جاچ ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Simic|first=Olivera|title=Regulation of Sexual Conduct in UN Peacekeeping Operations |chapter=UN Peacekeeping Operations: The Emerging Problem of Sexual Exploitation |date=2012|pages=13–38|doi=10.1007/978-3-642-28484-7_2|isbn=978-3-642-28483-0}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ [[مرڪزي آفريقي جمهوريه]] ۾ ڪم ڪندڙ [[فرانس]]، [[گيبون]] ۽ [[برونڊي]] جي امن قائم رکڻ وارن خلاف پڻ الزام لڳا. انهن ۾ [[ڪيمو صوبو|ڪيمو صوبي]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ 108 ماڻهن سان جنسي استحصال ۽ جنسي زيادتي جا الزام شامل هئا، جن مان اڪثريت نابالغ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/04/01/world/africa/un-peacekeeping-hit-by-new-allegations-of-sickening-sex-abuse.html?_r=0|title=U.N. Peacekeeping Hit By New Allegations of 'Sickening' Sex Abuse|last=Gladstone|first=Rick|date=2016|access-date=April 17, 2016|newspaper=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

2016ع ۾ [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] جي اوڀر واري [[اتر ڪيئو]] صوبي ۾ مقرر امن قائم رکڻ وارن خلاف به نوان الزام لڳا. [[تنزانيا]] ۽ گڏيل قومن گڏيل جاچ شروع ڪئي، جنهن ۾ تنزاني فوجين تي جنسي استحصال جا 18 الزام شامل هئا، جن مان اٺ نابالغن سان لاڳاپيل هئا. انهن الزامن ۾ 16 تنزاني، هڪ [[ملاوي]] ۽ هڪ ڏکڻ آفريقي فوجي جو نالو آيو. گڏيل قومن مارچ 2016ع ۾ ٻڌايو ته جنسي استحصال بابت الزامن ۾ نمايان واڌ ٿي آهي، جنهن ۾ 21 ملڪن جا فوجي شامل هئا. انهن مان گهڻا الزام آفريقي ملڪن جهڙوڪ [[ڪيمرون]]، [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]]، [[تنزانيا]]، [[بينن]]، [[برڪينا فاسو]]، [[برونڊي]]، [[گھانا]]، [[مڊگاسڪر]]، [[نائيجر]]، [[نائيجيريا]]، [[روانڊا]]، [[سينيگال]] ۽ [[ٽوگو]] سان تعلق رکندڙ امن قائم رکڻ وارن خلاف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.yahoo.com/news/probe-opens-un-troops-alleged-sex-abuse-dr-155023758.html|title=Probe Opens into UN Troops' Alleged Sex Abuse in DR Congo|date=2016|access-date=April 17, 2016|via=Yahoo News|archive-date=April 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425115025/https://www.yahoo.com/news/probe-opens-un-troops-alleged-sex-abuse-dr-155023758.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== امن قائم رکڻ وارا ۽ هيٽي ۾ ڪالرا جو بحران ===

پهرين [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]]،&lt;ref&gt;{{cite web|last=Katz |first=Jonathan M. |url=http://seattletimes.com/html/health/2013276274_apcbhaitidiseaseoutbreak.html |title=Nation &amp; World &amp;#124; UN probes base as source of Haiti cholera outbreak &amp;#124; Seattle Times Newspaper |publisher=Seattletimes.com |date=October 27, 2010 |access-date=July 28, 2013}}&lt;/ref&gt; ۽ پوءِ ''[[نيو يارڪ ٽائيمز]]''،&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2012/04/01/world/americas/haitis-cholera-outraced-the-experts-and-tainted-the-un.html?pagewanted=all In Haiti, Global Failures on a Cholera Epidemic; In-depth New York Times piece investigating UN role in introducing cholera] ''[[New York Times]]'', March 31, 2012, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt; ''[[الجزيره عربي]]''،&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/video/americas/2012/03/201237194798262.html UN likely to blame for Haiti Cholera Outbreak] ''[[الجزيره عربي]]'', March 7, 2012, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt; ۽ [[اي بي سي نيوز]]&lt;ref&gt;[https://abcnews.go.com/Blotter/scientists-soldiers-brought-deadly-superbug-americas/story?id=15341129 Scientists: UN Soldiers Brought Deadly Superbug to Americas] ''[[اي بي سي نيوز]]'', January 12, 2012, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt; پاران شايع ٿيل اهم سائنسي ثبوتن مان ظاهر ٿيو ته [[نيپال]] سان تعلق رکندڙ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا، جيڪي [[هيٽي]] جي [[ميريباليه]] واري علائقي ۾ هڪ ڏورانهين اڏي تي مقرر هئا، 2010ع جي آڪٽوبر کان ملڪ کي متاثر ڪندڙ خطرناڪ [[هيٽي ۾ ڪالرا جي وبا (2010ع واري ڏهاڪي)|ڪالرا جي وبا]] جو سبب بڻيا.

[[ڪالرا]] پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيماري آهي، جيڪا سخت دستن ۽ الٽين جو سبب بڻجي ٿي، ۽ جيڪڏهن مريض کي بروقت جسم ۾ پاڻي ۽ لوڻ جي کوٽ پوري ڪرڻ وارو علاج (rehydration) نه ملي ته ڪجهه ئي ڪلاڪن اندر موت جو سبب بڻجي سگهي ٿي. جولاءِ 2012ع تائين هيٽي ۾ ڪالرا جي وبا دنيا جي سڀ کان وڏي وبا بڻجي چڪي هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 7,500 ماڻهو فوت ٿي چڪا هئا، جڏهن ته تقريباً 585,000 هيٽي وارا (يعني هر ويهن مان هڪ ماڻهو) هن بيماري ۾ مبتلا ٿي چڪا هئا.&lt;ref&gt;[https://www.cdc.gov/haiticholera/haiti_cholera.htm Haiti Cholera: One Year Later], [[بيمارين جي ضابطي ۽ روڪٿام جا مرڪز]] October 25, 2011, accessed July 30, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mspp.gouv.ht/site/downloads/Rapport%20journalier%20MSPP%20du%2022%20juillet%202012.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407031228/http://www.mspp.gouv.ht/site/downloads/Rapport%20journalier%20MSPP%20du%2022%20juillet%202012.pdf|url-status=dead|title=Haitian Ministry of Public Health and Population Cholera Report of July 22, 2012, 22 July 2011, accessed 30 July 2012|archive-date=April 7, 2015}}&lt;/ref&gt;

هيٽي ۾ ڪالرا جي وبا بابت گڏيل قومن پاران مقرر ڪيل آزاد ماهرن جي پينل موجب، امن قائم رکڻ واري فوج جي اڏي تي صفائي ۽ نيڪال جا انتظام غير محفوظ هئا، جنهن سبب گهٽ ۾ گهٽ ٻن طريقن سان هيٽي جي دريائي نظام ۾ آلودگي پکڙجي. رپورٽ موجب، &quot;مکيه غسل خاني ۽ ٽوائليٽن واري حصي ۾ پاڻيءَ جي پائيپن جي جوڙجڪ بي ترتيب هئي، جنهن سبب آلودگي ملڻ جو وڏو خطرو موجود هو، خاص طور تي اهي پائيپ جيڪي هڪ کليل نيڪال واري نالي جي مٿان گذرندا هئا، جيڪو سڄي ڪئمپ مان وهي سڌو [[ميئي ندي]] جي معاون نديءَ ۾ ڇوڙ ڪندو هو.&quot;&lt;ref name=&quot;UNCholeraReport&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/News/dh/infocus/haiti/UN-cholera-report-final.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506001548/https://www.un.org/News/dh/infocus/haiti/UN-cholera-report-final.pdf|url-status=live|title=Final Report of the Independent Panel of Experts on the Cholera Outbreak in Haiti, pages 21-22, July 2011, accessed 30 July 2012|archive-date=May 6, 2011}}&lt;/ref&gt;

پينل اهو پڻ ٻڌايو ته ميريباليه واري اڏي ۽ ٻن ٻين اڏن مان نڪرندڙ گندو پاڻي باقاعدگي سان هڪ کليل، غير محفوظ سيپٽڪ کڏ ۾ وڌو ويندو هو، جيڪا ٻوڏ اچڻ وقت پاڻيءَ سان ڀرجي ويندي هئي ۽ برساتن دوران ان جو گندو پاڻي ميئي نديءَ جي معاون وهڪري ۾ داخل ٿي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;UNCholeraReport&quot; /&gt;

نومبر 2011ع ۾ ڪالرا جي وبا کان متاثر ٿيل 5,000 کان وڌيڪ ماڻهن گڏيل قومن جي اندروني دعوائن واري نظام ۾ درخواست داخل ڪئي. هنن وبا تي ضابطو آڻڻ لاءِ صاف پاڻي ۽ صفائي جي بنيادي ڍانچي جي فراهمي، ذاتي نقصانن جو معاوضو ۽ گڏيل قومن کان باضابطه معافي جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-15648110|title=Haiti cholera demand against UN|date=November 9, 2011|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2012ع ۾ [[آمريڪا جي گڏيل رياستن جي ڪانگريس]] جي 104 ميمبرن هڪ خط تي صحيون ڪيون، جنهن ۾ چيو ويو ته &quot;گڏيل قومن جي قدمن&quot; سبب هيٽي ۾ ڪالرا پکڙيو، ۽ گڏيل قومن کي گهر ڪئي وئي ته هو پنهنجي ذميواري قبول ڪري ۽ وبا جي خاتمي لاءِ عملي قدم کڻي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-18928405|title=Haiti cholera 'UN responsibility'|first=Mark|last=Doyle|date=July 20, 2012|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ گڏيل قومن انهن دعوائن کي رد ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ متاثرن جي وڪيلن اعلان ڪيو ته هو گڏيل قومن خلاف عدالت ۾ مقدمو داخل ڪندا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ijdh.org/cholera-litigation/ |title=Institute for Justice and Democracy in Haiti: Cholera Litigation |publisher=Ijdh.org |date=October 21, 2010 |access-date=July 28, 2013}}&lt;/ref&gt;

=== جديد امن قائم رکڻ واري ڪارروائين سان لاڳاپيل ثقافتي خدشا ===

امن قائم رکڻ واري ڪارروائين ۾ مختلف ثقافتن جو پاڻ ۾ گهرو ميل جول هوندو آهي. ان جو سبب اهو آهي ته امن قائم رکڻ واريون فوجون، پوليس ۽ ٻيو عملو دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن مان اچي گڏ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهي اڪثر انهن علائقن ۾ مقرر ڪيا ويندا آهن، جتي نسلي ۽ ثقافتي تنوع تمام گهڻو هوندو آهي. اهڙي صورتحال ۾ مختلف ثقافتن جي وچ ۾ پيچيده لاڳاپا پيدا ٿيندا آهن، جيڪي نه رڳو مشن جي اثرائتي تي اثر انداز ٿيندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن انهن مقامي ماڻهن سان به تڪرار جو سبب بڻجندا آهن، جن جي مدد لاءِ امن قائم رکڻ وارا موڪليا ويندا آهن.

1988ع کان اڳ اڪثر امن قائم رکڻ وارا هڪ محدود تعداد وارن ملڪن مان ايندا هئا. ان وقت تائين رڳو 26 ملڪن پنهنجو عملو امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون ۾ موڪليو هو، پر هاڻي اهو انگ 80 کان وڌيڪ ملڪن تائين پهچي ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=146–147}} نتيجي طور، گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واريون فوجون انتهائي گهڻ ثقافتي بڻجي ويون آهن. اهڙي صورتحال ۾ انهن کي نه رڳو ٻولين جي فرق سان منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر سماجي ۽ ثقافتي اختلافن سان به، جيڪي اهڙيون عملي مشڪلاتون پيدا ڪن ٿا، جن تي ضابطو آڻڻ آسان نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Pendlebury |first1=Jarrod |last2=Stott |first2=Neil |last3=Tracey |first3=Paul |date=2025 |title=The peacekeeper's challenge: innovation in meta-organisations |journal=Peacebuiding |pages=1–15 |doi=10.1080/21647259.2025.2501873|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اهي اختلاف ذاتي يا اداري سطح جي رابطن، غلط فهمين، اڻڄاتل طور تي توهين جو سبب بڻجندڙ روين ۽ مخصوص ملڪن جي دستن بابت اڳواٽ قائم ٿيل تعصبن کي جنم ڏئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=146–147}}

عملياتي لحاظ کان به مشن جي اثرائتي متاثر ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف ملڪن جي فوجي ۽ پوليس اهلڪار پنهنجا پنهنجا طريقا، حڪمت عمليون ۽ ضابطا استعمال ڪندا آهن. گڏيل قومن جون فوجون مختلف ذريعن مان گڏ ڪيون وينديون آهن، جنهن سبب انهن جي صلاحيت، تربيت، سامان، معيارن ۽ ڪارروائي جي طريقن ۾ نمايان فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt; ان کان علاوه، حصو وٺندڙ ملڪن جي ڪمان ۽ ڪنٽرول جي نظام ۾ به وڏا فرق هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt; ڪجهه ملڪ ٻين ملڪن جي ماتحت ڪم ڪرڻ کان به ڪيٻائيندا آهن، جنهن سبب [[ڪمان جي وحدت]] برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. اهڙي صورتحال گڏيل قومن جي مختلف دستن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن جو نتيجو ميدان ۾ هڪ ٻئي جي سهڪار جي کوٽ جي صورت ۾ نڪري سگهي ٿو. ان جو مثال [[اوڀر تيمور]] ۾ گڏيل قومن جي مشن دوران ڏٺو ويو، جتي آسٽريليا جي فوج [[اوڀر تيمور ۾ گڏيل قومن جو مشن]] تحت پنهنجي فوجين جي تحفظ تي زور ڏيندي سخت فوجي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جڏهن ته برطانيا جي [[گورکا]] فوجين مقامي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ واري پاليسي تي عمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=146–147}}

جديد امن قائم رکڻ واري ڪارروائين ۾ مقامي آبادي ۽ حڪومت جي رضامندي برقرار رکڻ بنيادي اهميت رکي ٿي. خاص طور تي [[بوسنيا ۾ گڏيل قومن جي تحفظ واري فوج]]، [[سوماليا ۾ گڏيل قومن جو ٻيون آپريشن]] ۽ [[روانڊا ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]] دوران انسانيت جي بنياد تي مداخلت جي نالي ۾ هن اصول کي نظرانداز ڪيو ويو، جيڪو گڏيل قومن جي منشور جي باب ستين هيٺ ٿيندڙ مداخلتن جي نوعيت کي ظاهر ڪري ٿو. بهرحال، اهڙين ڪارروائين جي قانوني حيثيت ۽ مقبوليت برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهي ته گڏيل قومن جون فوجون انهيءَ ملڪ جي عوام ۽ حڪومت جي رضامندي حاصل ڪن، جتي اهي مقرر ٿيل هجن. ان لاءِ ضروري آهي ته مقامي ماڻهن کي امن قائم رکڻ واري عمل جو حصو محسوس ڪرايو وڃي ۽ امن قائم رکڻ وارن کي مقامي ثقافت بابت مناسب ڄاڻ هجي، جيئن مقامي آبادي سان ڇڪتاڻ گهٽجي ۽ مشن ڪامياب بڻجي سگهي.

امن قائم رکڻ واري فوج ۽ مقامي آبادي جي ثقافتي لاڳاپن بابت اڃا تائين گهڻي تحقيق نه ٿي آهي. 1976ع ۾ [[يوهان گالٽونگ]] ۽ [[هيلگه هويم]] انهن نارويجي اهلڪارن جو مطالعو ڪيو، جيڪي [[گڏيل قومن جي هنگامي فوج]] (غزه) ۽ [[ڪانگو ۾ گڏيل قومن جو آپريشن]] ۾ خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا. هنن جو نتيجو هو ته ڪنهن ملڪ جي ثقافت ۽ اتان جي ماڻهن بابت ڄاڻ صرف مفيد نه، پر مشن جي ڪاميابي لاءِ لازمي آهي. مطالعي موجب نارويجي اهلڪارن مقامي ثقافت ۽ تڪرار بابت وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي ۽ ٻين ملڪن جي اهلڪارن سان گڏ ڪم ڪرڻ بابت وڌيڪ تربيت به گهربل سمجهي. بهرحال، کين اهڙي تربيت تمام محدود ملي، ۽ تڪرار بابت گهڻي ڄاڻ کين خبرن، ڪتابن يا ٻين گڏيل قومن جي اهلڪارن کان ملي، نه ڪي گڏيل قومن جي ڪنهن منظم تربيتي پروگرام مان.&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=150–151}}

لبنان ۾ [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فوج]] (UNIFIL) ۽ مقامي آبادي جي لاڳاپن بابت هيبرگ ۽ هولسٽ جي مطالعي به ساڳيا نتيجا ظاهر ڪيا. هنن ڏٺو ته جيڪي ملڪ مقامي آباديءَ سان وڌيڪ ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ ۽ مقامي ثقافت کي سمجهڻ ۾ ڪامياب ٿيا، انهن جا مشن وڌيڪ اثرائتا ثابت ٿيا؛ جڏهن ته جيڪي دستا مقامي سماج کان الڳ رهيا، اهي انهن ماڻهن کان به پري رهيا، جن سان کين ڪم ڪرڻو هو، ۽ ان جو اثر سندن ڪاميابي تي پيو.

{{Quote|
صرف اٽليءَ جو لڳ ڀڳ 2,200 اهلڪارن تي ٻڌل دستو مقامي سماج جو حصو بڻجي ويو ۽ معمول جي زندگي بحال ڪرڻ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. انهن جي فوجين کي مقامي ماڻهن جي ثقافتي، سياسي ۽ سماجي حالتن بابت مناسب تربيت ڏني وئي هئي. لڳ ڀڳ 600,000 آبادي واري علائقي، جنهن ۾ اڪثريت شيعن جي هئي، ۾ اٽليءَ جي فوجين عام ماڻهن ۽ سياسي اڳواڻن سان ويجها لاڳاپا قائم رکيا. ان جي ابتڙ آمريڪي فوجين اهو سمجهيو ته هو لبناني سياست ۾ شامل ٿي رهيا آهن، پر انهن وٽ لبناني ثقافت ۽ تاريخ بابت تمام محدود ڄاڻ هئي. گهڻن آمريڪن کي مختصر مدي وارن اتحادين، پراڻين دشمنيُن، عرب سماج ۾ خانداني لاڳاپن جي اهميت ۽ مذهبي اختلافن جي نزاڪتن جي صحيح سمجهه نه هئي.
|&lt;ref name=&quot;Duffey2000&quot; /&gt;{{rp|pages=150–151}}
}}

هي مثال ظاهر ڪري ٿو ته ڪامياب امن قائم رکڻ واري ڪارروائي لاءِ مقامي ثقافت جي ڄاڻ انتهائي اهم آهي. جيتوڻيڪ گڏيل قومن وٽ هڪ تربيتي رهنما موجود آهي، جيڪو امن قائم رکڻ وارن کي ضروري طريقن بابت هدايتون ڏئي ٿو، پر مختلف دستن لاءِ ڪو گڏيل نظريو يا معياري ڪارروائي جو طريقو موجود ناهي، جيڪو آخرڪار امن قائم رکڻ واري مشن جي ڪاميابيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي سگهي ٿو.

=== جديد مداخلت ۽ تڪرار جي حل جون حدون ===

[[سرد جنگ]] دوران گهرو تڪرارن ۾ ٻاهرين مداخلت ۽ ثالثي گهڻو ڪري رياست-مرڪز طريقي تي ٻڌل هئي، جنهن ۾ [[خودمختياري]] کي ناقابلِ ڀڃڪڙي سمجهيو ويندو هو. بين الاقوامي برادري رياست جي حڪومت ۽ ان جي مخالف گهريلو ويڙهاڪ ڌرين وچ ۾ ٿيندڙ اندروني تڪرارن ۾ تمام گهٽ مداخلت ڪندي هئي. پر سرد جنگ جي پڄاڻي کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. اڄڪلهه گهرو تڪرارن ۾ بين الاقوامي ڌرين جي ثالثي هڪ اهڙي معياري حل واري طريقي تي ٻڌل آهي، جيڪو تڪرار ۾ شامل سڀني ڌرين کي مجموعي طور برابر حيثيت ڏئي ٿو ۽ اهڙو ٺاهه حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪو سڀني لاءِ قبولڻ جوڳو هجي.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot;&gt;{{Cite journal|last=Clapham|first=Christopher|date=1998|title=Rwanda: The Perils of Peace|journal=Journal of Peace Research|volume=35|issue=2|pages=193–210|doi=10.1177/0022343398035002003|s2cid=110533606}}&lt;/ref&gt;

سرد جنگ جي خاتمي سان بين الاقوامي نظام کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جو موقعو پيدا ٿيو. اهو موقعو سرد جنگ جي فاتح ڌرين، يعني [[آمريڪا]] ۽ ٻين اولهه جي سرمائيدار رياستن، وٽ هو، جيڪي آزاد جمهوري قدرن تحت هلنديون هيون ۽ [[انساني حق]]ن ۽ [[جمهوريت سازي]] کي وڏي اهميت ڏينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt; ان کان اڳ وارن ڏهاڪن ۾ رياست ئي واحد اهڙي وحدت هئي، جنهن کي خاص قانوني ۽ سياسي حيثيت حاصل هئي. جيتوڻيڪ ڪجهه استثنا، جهڙوڪ نوآبادياتي طاقتن خلاف جدوجهد ڪندڙ تحريڪون، موجود هيون، پر حتمي قانوني جواز رياست وٽ ئي هوندو هو. ان ڪري بين الاقوامي برادري عام طور ڪنهن ملڪ جي اندروني معاملن ۾ مداخلت نه ڪندي هئي. خودمختياريءَ جي ڀڃڪڙي نه ڪرڻ وارو هي نظام ٻنهي سپر طاقتن، سندن اتحادين ۽ [[ٽين دنيا]] جي حڪومتن لاءِ فائديمند هو.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt;

پر هاڻي غير رياستي ڌرين کي به سياسي جواز ملڻ ۽ ڪنهن اقليتي گروهه کي موجود رياست کان ڌار ٿي نئون ملڪ قائم ڪرڻ جي امڪان سبب بين الاقوامي صورتحال ۾ وڏي تبديلي آئي آهي. ان کان علاوه، بين الاقوامي برادري جو تڪرار حل ڪرڻ وارو نمونو گهڻو ڪري اولهه جي ملڪن ۾ تيار ٿيل علمي سوچ کان متاثر آهي. هي نمونو سياسي تشدد روڪڻ ۽ ڳالهين ذريعي ٺاهه حاصل ڪرڻ لاءِ گهرو جنگين ۾ مداخلت جي همٿ افزائي ڪري ٿو، ۽ اهڙي ٺاهه ۾ اڪثر جمهوريت سازيءَ جا قدم به شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt;

[[ڪرسٽوفر ڪلافم]] ۽ [[ڊيوڊ شيئرر]] جهڙا نقاد دليل ڏين ٿا ته اهڙي مداخلت ڪڏهن ڪڏهن عام شهرين جي نقصان تي تڪرار کي جاري رکڻ جا وسيلا فراهم ڪري سگهي ٿي. ڪلافم جو دليل بنيادي طور [[روانڊا]] ۾ [[روانڊا نسل ڪشي|نسل ڪشي]] کان اڳ واري صورتحال سان لاڳاپيل آهي،&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt; جڏهن ته شيئرر خاص طور [[سيرا ليون]] جي حوالي سان مداخلت جي منفي پهلوئن تي ڌيان ڏئي ٿو. سندس خيال موجب مداخلت ڪنهن هڪ ڌر جي مڪمل فتح کي روڪي سگهي ٿي ۽ ويڙهاڪ ڌرين جي وچ ۾ طاقت جو غيرمتوازن ڍانچو پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن سان وڌيڪ خونريزيءَ جو رستو کلي ٿو.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shearer|first=David|date=1997|title=Exploring the Limits of Consent: Conflict Resolution in Sierra Leone|journal=Millennium: Journal of International Studies|volume=26|issue=3|pages=845–860|doi=10.1177/03058298970260030601|s2cid=144940982}}&lt;/ref&gt;

روانڊا ۾ [[هوتو]] ۽ [[توتسي]] ڌرين جي وچ ۾ ڳالهين وسيلي ٺاهه ڪرائڻ جي ٽئين ڌر واري ڪوشش هوتو انتهاپسندن کي اعتدال پسند هوتو ماڻهن جي قتل ۽ توتسين جي نسل ڪشيءَ جي تياري ڪرڻ جو موقعو ڏنو. [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي علائقائي رياستن جي اڳواڻيءَ ۾ بين الاقوامي برادري [[اروشا امن عمل]] وسيلي هوتو ۽ توتسي ڌرين جي وچ ۾ جاري نسلي تشدد جو ڳالهين سان حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. هي عمل هڪ سال کان ڪجهه وڌيڪ عرصي تائين هليو، جنهن ۾ وڏي بين الاقوامي شموليت ۽ [[تنزانيا]]، جيڪو ڳالهين جو ميزبان هو، [[برونڊي]]، [[يوگنڊا]] ۽ [[زائير]] سميت ڪيترن ئي علائقائي ڌرين حصو ورتو.

جيتوڻيڪ [[روانڊا محب وطن محاذ]] (RPF) [[اروشا معاهدا (روانڊا)|اروشا معاهدن]] مان سڀ کان وڌيڪ فائدو وٺندڙ ڌر هئي ۽ پنهنجون ڪيتريون شڪايتون حل ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر ڪلافم موجب انهن مان ڪيترائي فائدا فوجي ڪارروائيءَ وسيلي به حاصل ڪري سگهجن پيا. ڪلافم جو چوڻ آهي ته اروشا معاهدن شرڪت ڪندڙ ڌرين جي پاڻ ۾ طاقت کي ٻن طريقن سان متاثر ڪيو: پهريون، جنگبنديءَ تڪرار جي هڪ مخصوص مرحلي تي علائقائي قبضي جي ورڇ کي منجمد ڪري ڇڏيو؛ ٻيو، ڳالهين ۾ شامل ڌرين کي ثالثن طرفان مقرر ڪيل اهميت ڏني وئي.

ان جو مطلب اهو هو ته تڪرار منجمد ٿي ويو ۽ RPF کي وڌيڪ علائقائي ڪاميابيون حاصل ڪرڻ کان روڪيو ويو. ڳالهين ۾ ڪنهن ڌر جي اهميت ان جي عوامي مقبوليت يا فوجي طاقت جي بنياد تي نه، پر ثالثن طرفان مصنوعي طور ڏنل وزن موجب طئي ڪئي وئي. نتيجي طور، سڄي عمل RPF جي حيثيت کي ڪمزور ڪيو، ان جي اڳ تائين ڪامياب فوجي مهم کي روڪيو ۽ هوتو انتهاپسندن کي [[روانڊا نسل ڪشي]] جي تياريءَ لاءِ وقت ڏنو.&lt;ref name=&quot;Clapham1998&quot; /&gt;

شيئرر دليل ڏئي ٿو ته جديد حڪمت عمليون، جيڪي رڳو ڌرين جي رضامنديءَ تي ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙين ٿيون، تمام گهڻيون محدود آهن، ۽ فوجي فتح کي تڪرار جي حل جي امڪاني طريقي طور نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي. سندس چوڻ موجب جنگي ميدان ۾ طاقت جي توازن جي تبديلي اڪثر ڪنهن ويڙهاڪ ڌر کي ڳالهين جي ميز تائين آڻي سگهي ٿي ۽ ان جي مطالبن کي به نرم ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

ڳالهين ۽ ثالثيءَ ۾ رضامندي وڏي اهميت رکي ٿي. موجوده بين الاقوامي نظام ۽ سرد جنگ کان پوءِ بين الاقوامي برادريءَ طرفان گهڻو استعمال ٿيندڙ تڪرار حل ڪرڻ وارو نمونو رضامنديءَ کي بنيادي اهميت ڏئي ٿو. پر شيئرر سوال ڪري ٿو ته جيڪڏهن ڪا ويڙهاڪ ڌر ڳالهين ۽ جنگبنديءَ کي رڳو وقت حاصل ڪرڻ، پنهنجي فوج کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۽ پوءِ جنگ جاري رکڻ لاءِ استعمال ڪري ٿي، ته ڇا تڪرار کي ڊگهو ڪرڻ ۽ ان سان لاڳاپيل انساني نقصان جي خطري باوجود رضامنديءَ تي ٻڌل حڪمت عملي جاري رکڻ گهرجي؟&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

شيئرر پاران ڄاڻايل تجرباتي تجزيي موجب، ڳالهين وسيلي ختم ٿيل اڳوڻين گهرو جنگين جي ڪاميابي محدود رهي آهي. هو جان اسٽيڊمين جي هڪ مطالعي جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن مطابق 1900ع کان 1980ع تائين 85 سيڪڙو گهرو جنگيون ڪنهن هڪ ڌر جي مڪمل فتح سان ختم ٿيون، جڏهن ته نوآبادياتي جنگين کي ڇڏي رڳو 15 سيڪڙو جنگيون ڳالهين وسيلي پڄاڻيءَ تي پهتيون.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

رائي لِڪلائيڊر جو مطالعو پڻ انهن نتيجن جي حمايت ڪري ٿو:

&lt;blockquote&gt;
1945ع کان 1989ع تائين سندس درجابندي موجب 93 گهرو تڪرارن مان 58 ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ختم ٿيا، جڏهن ته باقي جاري رهيا. پر ختم ٿيل تڪرارن مان رڳو 14، يعني 24 سيڪڙو، ڳالهين وسيلي حل ٿيا. باقي 76 سيڪڙو فوجي فتحن سان ختم ٿيا. ان کان علاوه، ڳالهين وسيلي ختم ڪيل 14 تڪرارن مان 7 ۾ ويڙهه ٻيهر شروع ٿي وئي. تنهنڪري ختم ٿيل گهرو جنگين جي لحاظ کان ڳالهين وسيلي ٿيل ٺاهن جي مجموعي ڪاميابيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;
&lt;/blockquote&gt;

سيرا ليون ۾ [[انقلابي گڏيل محاذ]] (RUF)، جنهن جي اڳواڻي [[فوڊي سنڪوه]] ڪري رهيو هو، 1991ع کان 1996ع تائين حڪومت خلاف [[سيرا ليون گهرو جنگ|رتوڇاڻ واري گهرو جنگ]] وڙهي. هن تڪرار ڏانهن بين الاقوامي ڌيان تمام گهٽ ويو، پر جنگ ملڪ کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ ان جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو. ڳالهين وسيلي ٺاهه لاءِ ڪيترين ئي ڪوششن باوجود ڪنهن به ڌر پنهنجن مطالبن تان هٿ کڻڻ يا سمجهوتو ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي.

سنڪوه [[نجي فوجي ڪمپني]] [[ايگزيڪيوٽو آئوٽڪمز]] جي مداخلت ۽ جنگي ميدان ۾ RUF جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ ڳالهين جي ميز تي آيو. ان کان پوءِ RUF جو خطرو گهڻو گهٽجي ويو، عام ماڻهو پناهگير ڪئمپن مان واپس اچڻ ۽ پنهنجي زندگي نئين سر جوڙڻ لڳا. پر امن ڪمزور هو ۽ ڳالهين جو سلسلو جاري رهيو. RUF هٿيار ڦٽا ڪرڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي فوج ۽ شهري مليشيا ٻنهي کان انتقامي ڪاررواين جو خدشو هو.

انهن خدشن کي گهٽائڻ ۽ امن ڏانهن منتقليءَ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا دستا موڪلڻ جو منصوبو هو، پر پوءِ صورتحال خراب ٿيڻ لڳي. بين الاقوامي ڌريون وڌيڪ امن قائم رکڻ وارين ڪوششن کان پوئتي هٽڻ لڳيون، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان گهٽ اهم ملڪ ۾ هڪ مهانگو ۽ اڻڄاتل مدي وارو مشن شروع ڪرڻ ۾ سندن دلچسپي نه هئي. نتيجي طور گڏيل قومن جي مداخلتي فوج جي جوڙجڪ سست ٿي وئي ۽ پوءِ مڪمل طور رڪجي وئي، جڏهن سنڪوه دليل ڏنو ته گڏيل قومن جي 740 امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جو دستو تمام وڏو هو.

گڏيل قومن ٻنهي ڌرين جي مڪمل رضامندي کان سواءِ ڪارروائي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن سبب امن قائم رکڻ واري فوج جي مقرري نه ٿي سگهي. شيئرر موجب رضامنديءَ تي ٻڌل هي طريقو ڏيکاري ٿو ته گهرو جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ واري غير مستحڪم ۽ نازڪ صورتحال ۾ گڏيل قومن جو ڪردار ڪيترو محدود ٿي سگهي ٿو. سندس لفظن ۾، سيرا ليون ۾ ان جو مطلب اهو هو ته امن تعمير واري عمل کي مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ اهم جزو موجود نه رهيو، ۽ سنڪوه پاڻ شرطون مقرر ڪرڻ لڳو. اهڙي طريقي سان هڪ ظالم باغي گروهه جي قيادت کي امن جا امڪان روڪڻ جي طاقت ملي وئي.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

صورتحال وڌيڪ خراب ٿي، جڏهن سيرا ليون جي نئين چونڊيل صدر [[احمد تيجان ڪباه]] ايگزيڪيوٽو آئوٽڪمز سان ٿيل معاهدو ختم ڪري ڇڏيو ۽ اهڙي طرح پنهنجي [[سخت طاقت]] واري فوجي برتري ڪمزور ڪري ڇڏي. 1997ع ۾ [[سيرا ليون جمهوريه جون هٿياربند فوجون|فوج]] جي ناراض آفيسرن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو، جنهن سان تڪرار ٻيهر تيز ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Shearer1997&quot; /&gt;

سلامتيءَ جي صورتحال جي نگراني لاءِ گڏيل قومن جو هڪ ننڍو مبصر دستو موڪليو ويو. [[سيرا ليون ۾ گڏيل قومن جو مبصر مشن|UNOMSIL]] نالي هي مشن جولاءِ 1998ع کان آڪٽوبر 1999ع تائين موجود رهيو، پر RUF طرفان ملڪ جي گاديءَ واري شهر [[فري ٽائون]] تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ ان کي واپس وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Fortna2008123–124&quot;&gt;{{Cite book|title=Does Peacekeeping Work? Shaping Belligerents' choices after Civil War|last=Fortna|first=Virginia|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=123–124}}&lt;/ref&gt;

نيٺ 1999ع ۾ [[سيرا ليون ۾ گڏيل قومن جو مشن|UNAMSIL]] قائم ڪري موڪليو ويو. هن مشن کي گڏيل قومن جي منشور جي ستين باب تحت اختيار حاصل هو ۽ ان جو مقصد لومه معاهدن تي عمل ڪرائڻ هو، پر تشدد جاري رهيو. شروعات کان ئي RUF تعاون ڪرڻ لاءِ تيار نه هو، ۽ [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري جو نگراني گروهه|ECOMOG]] جي دستي جي واپسيءَ کان پوءِ RUF گڏيل قومن جي فوجين تي حملو ڪيو ۽ سوين اهلڪارن کي يرغمال بڻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Fortna2008123–124&quot; /&gt;

ان واقعي تي بين الاقوامي برادريءَ جو اهڙو سخت ردعمل سامهون آيو، جنهن جي RUF قيادت کي توقع نه هئي. ان جو خيال هو ته بين الاقوامي برادري صوماليا وانگر يا فري ٽائون مان UNOMSIL جي واپسيءَ وقت وانگر ٻيهر پوئتي هٽي ويندي. پر ان جي ابتڙ، برطانيه جي مدد سان RUF خلاف سخت [[سيرا ليون گهرو جنگ ۾ برطانوي فوجي مداخلت|فوجي مهم]] هلائي وئي. UNAMSIL جا اختيار وڌايا ويا ۽ ان جي اهلڪارن جو تعداد به وڌايو ويو. 2000ع جي پڇاڙيءَ ۽ 2001ع جي شروعات تائين RUF جي فوجي طاقت تمام گهڻي ڪمزور ٿي چڪي هئي. پوءِ [[ابوجا معاهدو|ابوجا معاهدا]] ڪيا ويا ۽ UNAMSIL ڊسمبر 2005ع ۾ پنهنجو مشن مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/unamsil/|title=UNAMSIL: United Nations Mission in Sierra Leone|website=www.un.org|access-date=May 5, 2016}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ اڄ سيرا ليون ۾ امن قائم آهي ۽ گڏيل قومن جي مشن کي ڪامياب سمجهي سگهجي ٿو، پر صورتحال جي ارتقا شيئرر جي ان دليل کي واضح ڪري ٿي ته رڳو رضامنديءَ تي ٻڌل، سڀني ويڙهاڪ ڌرين جي مفادن کي شامل ڪندڙ ڳالهين وارو طريقو لازمي طور ڪاميابيءَ تائين نٿو پهچي. UNOMSIL جي موجودگيءَ باوجود جنگ جاري رهي. حقيقت ۾، ستين باب تحت وڌيڪ مضبوط UNAMSIL اچڻ کان پوءِ به تشدد ختم نه ٿيو. جڏهن برطانيا فوجي مداخلت ڪري RUF جي تڪرار جاري رکڻ واري صلاحيت کي سخت نقصان پهچايو، جيئن ان کان اڳ ايگزيڪيوٽو آئوٽڪمز ڪيو هو، تڏهن RUF آخرڪار ڳالهين جي ميز تي آيو ۽ امن قائم ٿيڻ ممڪن ٿيو.

ڪجهه ليکڪ اصولي طور بين الاقوامي مداخلت جي خيال تي ئي سوال اٿارين ٿا. 2005ع ۾ [[عالمي ترقي مرڪز]] لاءِ تيار ڪيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] جي [[جيريمي وائينسٽين]] ”خودمختيار بحالي“ جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب رياستون بين الاقوامي مداخلت کان سواءِ به پائيدار امن حاصل ڪري سگهن ٿيون. [[يوگنڊا]]، [[ايريٽريا]] ۽ [[صوماليا]] جي ڪيس مطالعي ذريعي وائينسٽين ڏيکاريو ته رياستون جنگ مان به اثرائتا ادارا پيدا ڪري سگهن ٿيون.

هن طريقي جا فائدا ۽ نقصان آهن، جن کي بين الاقوامي مداخلت جي امڪاني نتيجن سان ڀيٽڻ گهرجي. ٻاهرين مداخلت وڏي پيماني تي ٿيندڙ ظلمن کي روڪي سگهي ٿي، پر اها ادارتي تبديليءَ کي به روڪي سگهي ٿي. خودمختيار بحالي سڀ کان طاقتور اڳواڻ کي مٿانهون ڪري ٿي، پر گڏوگڏ سڀ کان طاقتور ويڙهاڪن کي به انعام ڏئي ٿي، جيڪي اقتدار ورهائڻ لاءِ گهٽ تيار ٿي سگهن ٿا. ان کان علاوه، مداخلت ٻاهرين اثر تي ڀاڙي ٿي، جڏهن ته خودمختيار بحالي اندروني عنصرن تي ٻڌل هوندي آهي.

وائينسٽين جي دليل مان اهو نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو ته مداخلت هميشه بهترين پاليسي ناهي. تنهن هوندي به سندس چوڻ آهي ته بين الاقوامي برادريءَ جي [[تحفظ جي ذميواري]] واري اصول کي اخلاقي اهميت حاصل آهي، جڏهن ته خودمختيار بحاليءَ لاءِ گهربل حالتون تمام گهٽ ملن ٿيون. سندس نظر ۾ بنيادي مسئلو اهو آهي ته سٺي حڪمرانيءَ کي ڪيئن همٿايو وڃي ۽ باغي گروهن جي مدد اهڙي نموني ڪيئن ڪئي وڃي، جو آمدني گڏ ڪرڻ ۽ حڪمرانن کي جوابده بڻائڻ واري شهرين ۽ حڪمرانن جي لاڳاپي کي نقصان نه پهچي.&lt;ref&gt;Weinstein, Jeremy M. 2005. &quot;Autonomous Recovery and International Intervention in Comparative Perspective.&quot; Center for Global Development Working Paper 57. https://www.cgdev.org/files/2731_file_WP57.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528160735/http://cgdev.org/files/2731_file_WP57.pdf |date=2012-05-28 }}.&lt;/ref&gt;

=== مشن جي دائري جو وڌڻ ===

جيتوڻيڪ [[جيمس فيئرون]] ۽ [[ڊيوڊ ليٽن]] امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين لاءِ ڪيترن ئي عملي ۽ اخلاقي سببن کي تسليم ڪن ٿا، پر سندن خيال آهي ته ڪجهه حالتن ۾ اهي ڪارروايون آهستي آهستي [[رياست سازي]] جي ڪوششن سان ڳنڍجي وڃن ٿيون. ڪمزور رياستن ۾، جتي باغي گروهه ڪامياب گوريلا مهمون هلائي رهيا هجن، امن قائم رکڻ وارن دستن تي اهو دٻاءُ وڌي وڃي ٿو ته هو پائيدار امن قائم ڪرڻ لاءِ رياستي ادارن ۽ انتظامي صلاحيتن کي به مضبوط ڪن. اهڙو دٻاءُ اصل امن قائم رکڻ واري مشن جي دائري کان ٻاهر نڪري وڃي ٿو، جنهن کي &quot;مشن جي دائري جو وڌڻ&quot; (Mission creep) چيو وڃي ٿو.

جيڪڏهن امن قائم رکڻ واريون فوجون رياست سازي جي عمل ۾ حصو نه وٺن، ته انهن جي واپسي کان پوءِ لاڳاپيل ملڪ ۾ ٻيهر تشدد ڀڙڪڻ جو خطرو وڌي سگهي ٿو. تنهن ڪري فيئرون ۽ ليٽن امن قائم رکڻ جي ڪوششن ۾ رياست سازي کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ جي حمايت ڪن ٿا. هو ان مقصد لاءِ &quot;نيو ٽرسٽيشپ&quot; (''Neotrusteeship'') نالي هڪ نئين فريم ورڪ جي تجويز پيش ڪن ٿا، جنهن تحت پرڏيهي طاقتون ڪمزور رياست جي گهرو معاملن تي نمايان حد تائين نگراني ۽ اختيار رکن، جيئن مستقبل ۾ تشدد جي ٻيهر اُڀار کي روڪي سگهجي.&lt;ref name=&quot;FearonLaitin2004&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Fearon|first1=James D.|last2=Laitin|first2=David D.|date=2004|title=Neotrusteeship and the Problem of Weak States|journal=International Security|volume=28|issue=4|pages=5–43|doi=10.1162/0162288041588296|s2cid=57559356}}&lt;/ref&gt;

=== مقامي آبادي سان لاڳاپي جي کوٽ ===

امن قائم رکڻ بابت وڌندڙ تنقيدن مان هڪ اهم تنقيد اها آهي ته امن قائم رکڻ وارن عملدارن ۽ مقامي آبادي جي وچ ۾ اثرائتي رابطي ۽ شموليت جي کوٽ هوندي آهي. [[سيورين اوٽيسر]] 2015ع ۾ ''فارين پاليسي'' ۾ شايع ٿيل پنهنجي مقالي ۾ وضاحت ڪري ٿي ته اهڙي صورتحال سبب امن قائم رکڻ وارا عملدار امن برقرار رکڻ جا منصوبا ته تيار ڪن ٿا، پر اهي زميني حقيقتن کان ڪٽيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ عملي طور انهن منصوبن جا اثر اڪثر ابتا نڪرندا آهن.&lt;ref name=&quot;trouble&quot;&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/10/06/trouble-in-peaceland-united-nations-congo-development/|title=Trouble in Peaceland|last=Autesserre|first=Severine|website=Foreign Policy|date=October 6, 2015 }}&lt;/ref&gt;

اوٽيسر موجب، اهڙي طريقي سان هڪ اهڙو خودتقويت ڏيندڙ نظام به وجود ۾ اچي ٿو، جنهن ۾ ميدان تي ڪم ڪندڙ عملدار پنهنجي منصوبن کي ڪامياب قرار ڏئي رپورٽون موڪلين ٿا، جڏهن ته حقيقت ۾ انهن جا نتيجا مقامي سطح تي نقصانڪار ثابت ٿيندا آهن. جيڪڏهن بعد ۾ صورتحال ٻيهر تشدد ۾ تبديل ٿي وڃي، ته ان جو ذميوار مقامي آبادي کي ٺهرايو ويندو آهي، نه ته انهن پاليسين يا منصوبن کي، جيڪي حقيقت کان ڪٽيل هجن.&lt;ref name=&quot;trouble&quot; /&gt;

هي تنقيد گهڻي حد تائين اُن تنقيد سان ملي ٿي، جيڪا ترقي پذير ملڪن ۾ ترقياتي منصوبن بابت [[جيمس سي. اسڪاٽ]]، [[جيمس فرگوسن]] ۽ [[ايل. لوهمان]] جهڙن ليکڪن پيش ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Scott1998&quot;&gt;{{Cite book|title=Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed|url=https://archive.org/details/seeinglikestateh00scot|url-access=limited|last=Scott|first=James C.|publisher=Yale University Press|year=1998|location=New Haven|pages=[https://archive.org/details/seeinglikestateh00scot/page/n17 1]–10|isbn=9780300078152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ferguson|last2=Lohman|first1=James|first2=L.|date=1994|title=The anti-politics machine: 'development' and bureaucratic power in Lesotho.|journal=The Ecologist|volume=24}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ امن قائم رکڻ ۽ ترقياتي سرگرميون ٻه الڳ شعبا آهن، پر هن تنقيد جي بنيادي منطق ساڳي آهي. ٽئين ڌر جا عملدار—چاهي اهي امن قائم رکڻ وارا هجن يا ترقياتي ادارن جا نمائندا—عام ماڻهن کان پري رهندا آهن. هو اهو سمجهندا آهن ته کين بهتر خبر آهي ته مقامي ماڻهن لاءِ ڇا مناسب آهي، ۽ ان ڪري هو زميني سطح تي رهندڙ ماڻهن کان معلومات يا راءِ حاصل ڪرڻ کي ضروري نه سمجهندا آهن. ليکڪن موجب، اها روش عام طور بدنِيتي يا سامراجيت جي نتيجي ۾ نه هوندي آهي، پر ان يقين مان پيدا ٿيندي آهي ته اعليٰ تعليم يافته عملدار، جيڪي ٻين ماهرن تائين رسائي رکن ٿا ۽ امن قائم رکڻ ۽ ترقي بابت علمي ادب کان واقف آهن، مقامي ماڻهن کان وڌيڪ بهتر فيصلا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Scott1998&quot; /&gt;

=== ميٽا-تنظيمي چئلينج ===

تنقيد جو هڪ ٻيو اهم رخ انهن رڪاوٽن تي ڌيان ڏئي ٿو، جيڪي گڏيل قومن جي پنهنجي تنظيمي ڍانچي مان پيدا ٿين ٿيون ۽ امن قائم رکڻ جي اثرائتي صلاحيت کي محدود ڪن ٿيون. [[جيروڊ پينڊلبري]]، [[نيل اسٽاٽ]] ۽ [[پال ٽريسي]] دليل ڏين ٿا ته گڏيل قومن جي [[ميٽا-تنظيم]] (ميٽا-آرگنائيزيشن) هجڻ—يعني اهڙي تنظيم جيڪا پاڻ به ڪيترين ئي خودمختيار تنظيمن تي مشتمل هجي—امن قائم رکڻ جي ڪارڪردگيءَ کي خاص طور ٻن اهم شعبن ۾ متاثر ڪري ٿي: فيصلا سازي ۽ نواڻ (Innovation).&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt;

انهن ليکڪن موجب، پيچيده تنظيمي لاڳاپا، ادارتي سڃاڻپ جا ٽڪراءُ، حڪم ۽ ڪنٽرول جون ورهايل زنجيرون، مختلف ادارن جي وچ ۾ محدود افقي هم آهنگي، مالي وسيلا فراهم ڪرڻ جا پيچيده طريقا ۽ اداري جي اندر موجود جمود (سسٽميٽڪ انرشيا) گڏيل قومن لاءِ امن قائم رکڻ وارن مشنن جي منصوبابندي، فوج ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي، ۽ مشنن جي مؤثر عملدرآمد کي وڌيڪ ڏکيو بڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;PendleburyStottTracey2025&quot; /&gt;

== سڌارن جون تجويزون ==

=== برهيمي تجزيو ===

خاص طور امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن تي لڳندڙ جنسي استحصال جي الزامن سميت مختلف تنقيدن جي جواب ۾، گڏيل قومن پنهنجي امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين ۾ سڌارا آڻڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا. [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ بابت پينل جي رپورٽ|برهيمي رپورٽ]] انهن قدمن مان پهرين اهم ڪوشش هئي، جنهن جو مقصد اڳوڻين امن قائم رکڻ وارين مشنن جو جائزو وٺڻ، انهن جي خامين جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ مستقبل جي مشنن کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ لاءِ ضروري سڌارا تجويز ڪرڻ هو. گڏيل قومن اهو عزم ظاهر ڪيو ته مستقبل ۾ امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين دوران انهن سڌارن تي عمل جاري رکيو ويندو.

سڌارن جي هن فني عمل کي [[گڏيل قومن جو امن قائم رکڻ وارو کاتو]] (DPKO) پنهنجي **&quot;امن ڪارروايون 2010&quot;** (''Peace Operations 2010'') واري سڌاري جي ايجنڊا ذريعي اڳتي وڌايو ۽ وڌيڪ مضبوط بڻايو. ان ۾ عملي جي تعداد ۾ واڌ، ميداني ۽ هيڊڪوارٽر عملي جي خدمتن جي شرطن ۾ هم آهنگي، رهنما اصولن ۽ معياري عملي طريقن (اسٽينڊرڊ آپريٽنگ پروسيجر) جي تياري، ۽ DPKO، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (UNDP)، [[آفريقي اتحاد]] ۽ [[يورپي اتحاد]] جي وچ ۾ شراڪتداري کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ شامل هو. 2008ع ۾ جاري ڪيل بنيادي دستاويز **&quot;گڏيل قومن جون امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون: اصول ۽ رهنما هدايتون&quot;** انهن ئي برهيمي تجزين کي وڌيڪ وسيع ۽ مضبوط بنياد فراهم ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf|title=Peacekeeping Resource Hub|website=pbpu.unlb.org|access-date=July 8, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf|archive-date=August 19, 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

برهيمي رپورٽ جن بنيادي مسئلن جي نشاندهي ڪئي، انهن مان هڪ امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين جي منصوبابندي ۽ هم آهنگيءَ جي کوٽ هئي. رپورٽ اهو پڻ واضح ڪيو ته ڪيترن ئي مشنن جا مقرر ڪيل مقصد انهن لاءِ مهيا ڪيل وسيلن ۽ مالي امداد سان هم آهنگ نه هئا. ان ڪري رپورٽ سفارش ڪئي ته [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] هر مشن جا مقصد، اختيار ۽ انهن جي عملدرآمد لاءِ گهربل وسيلا واضح نموني طئي ڪري.

[[جيمس فيئرون]] ۽ [[ڊيوڊ ليٽن]] جي خيال موجب، برهيمي رپورٽ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل لاءِ هڪ اهم سياسي اوزار فراهم ڪيو، جنهن ذريعي هو سلامتي ڪائونسل سان امن قائم رکڻ وارين مشنن جي مقصدن، گهربل فوجين ۽ مالي وسيلن بابت وڌيڪ مؤثر نموني ڳالهين ڪري سگهي ٿو. هن اوزار جو مقصد انهن حالتن کان بچڻ هو، جتي [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا|بوسنيا]]، [[صوماليا]] ۽ [[سيرا ليون]] جهڙن مشنن کي ناڪافي مالي ۽ انساني وسيلا فراهم ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;FearonLaitin2004&quot;/&gt;

[[ڪرسٽين گري]] برهيمي رپورٽ جي سفارشن تي عملدرآمد سان لاڳاپيل مسئلن جو جائزو وٺندي بيان ڪري ٿي ته انهن تجويزن کي عملي جامو پارائڻ آسان نه هو. خاص طور تي، [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] طرفان جاري ڪيل وسيع اختيارن (مينڊيٽ) ۽ انهن تي عملدرآمد لاءِ حقيقت ۾ مهيا ڪيل محدود وسيلن جي وچ ۾ موجود فرق کي گهٽائڻ هڪ وڏو چئلينج ثابت ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Gray | first1 = Christine | year = 2001 | title = Peacekeeping After the ''Brahimi Report'': Is There a Crisis of Credibility for the UN?. | journal = J Conflict Security Law | volume = 6 | issue = 2| pages = 267–288 | doi=10.1093/jcsl/6.2.267}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|سياست}}
{{Commons category|امن قائم رکڻ}}
* [[بنگلاديش گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ واري فوج]]
* [[ڪينيڊا جي امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون]]
* [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مشنن جي فهرست]]
* [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن اهلڪارن جي تعداد موجب ملڪن جي فهرست]]
* [[اهي ملڪ جتي هن وقت گڏيل قومن جا امن قائم رکڻ وارا دستا مقرر آهن]]
* [[غير گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مشنن جي فهرست]]
* [[گهڻ قومي فوج ۽ مبصر]]
* [[جنگ کان سواءِ فوجي ڪارروايون]]
* [[هيبرون ۾ عارضي بين الاقوامي موجودگي]]
* [[گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارين مشنن جي وقتوار فهرست]]

==حوالا==
{{Reflist}}

== وڌيڪ مطالعي لاءِ ==
* Aoi, Chiyuki؛ Coning, Cedric de؛ Thakur, Ramesh (ايڊيٽر). ''Unintended Consequences of Peacekeeping Operations''. گڏيل قومن جي يونيورسٽي، 2007ع.
* [[سيورين اوٽيسر]]، 2014ع. ''Peaceland: Conflict Resolution and the Everyday Politics of International Intervention''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس. {{ISBN|9781107632042}}
* Barnett, Michael. 2002ع. ''Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda''. ڪارنيل يونيورسٽي پريس.
* Bastaki, Basil؛ Staniland, Paul؛ Popoola, Bryan (2024). &quot;[[doi:10.1162/isec_a_00489|Peacekeeping کان سواءِ گهرو جنگين کي مستحڪم بڻائڻ: ڏکڻ ايشيا مان ثبوت]]&quot;. ''International Security''. '''49''' (1): 133–170.
* {{cite journal
 | last = Bureš
 | first = Oldřich
 |date= June 2006
 | title = Regional Peacekeeping Operations: Complementing or Undermining the United Nations Security Council?
 | journal = Global Change, Peace &amp; Security
 | volume = 18
 | issue = 2
 | pages = 83–99
 | doi = 10.1080/14781150600687775
 | s2cid = 154982851
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Dandeker
 | first1 = Christopher
 | last2 = Gow
 | first2 = James
 | year = 1997
 | title = The Future of Peace Support Operations: Strategic Peacekeeping and Success
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 23
 | issue = 3
 | pages = 327–347
 | doi = 10.1177/0095327X9702300302
 | s2cid = 145191919
 }}
* Doyle, Michael W.؛ Sambanis, Nicholas. 2006ع. ''Making War and Building Peace''. پرنسٽن يونيورسٽي پريس.
* Evelegh, Robin. 1978ع. ''Peace Keeping in a Democratic Society: The Lessons of Northern Ireland''. McGill-Queen's University Press.
* {{cite journal
 | last = Fortna
 | first = Virginia Page
 | year = 2004
 | title = Does Peacekeeping Keep Peace? International Intervention and the Duration of Peace After Civil War
 | journal = International Studies Quarterly
 | volume = 48
 | issue = 2
 | pages = 269–292
 | doi = 10.1111/j.0020-8833.2004.00301.x
 | url = http://www.columbia.edu/~vpf4/ISQ%20offprint.PDF
 | citeseerx = 10.1.1.489.1831
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Fortna
 | first1 = Virginia Page
 | last2 = Howard
 | first2 = Lise Morjé
 | year = 2008
 | title = Pitfalls and Prospects in the Peacekeeping Future
 | journal = Annual Review of Political Science
 | volume = 11
 | pages = 283–301
 | doi = 10.1146/annurev.polisci.9.041205.103022
 | s2cid = 15740415
 | doi-access = free
 }}
* {{cite journal
 | last = Goulding
 | first = Marrack
 | author-link = Marrack Goulding
 | date = July 1993
 | title = The Evolution of United Nations Peacekeeping
 | journal = International Affairs
 | volume = 69
 | issue = 3
 | pages = 451–464
 | doi = 10.2307/2622309
 | jstor = 2622309
 | s2cid = 156682195
 }}
* Anja Jetschke؛ Bernd Schlipphak. 2019ع. ''MILINDA: گڏيل قومن جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ ان کان ٻاهر ٿيندڙ امن قائم رکڻ وارين ڪاررواين بابت نئون ڊيٽا سيٽ''. ''Conflict Management and Peace Science''.
* Howard, Lise Morjé. 2008ع. ''UN Peacekeeping in Civil Wars''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.
* [[ڪمبرلي مارٽن]]، 2004ع. ''Enforcing the Peace: Learning from the Imperial Past''. ڪولمبيا يونيورسٽي پريس.
* Paris, Roland. 2010ع. ''At War's End''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.
* {{cite journal
 | last = Pushkina
 | first = Darya
 | date = June 2006
 | title = A Recipe for Success? Ingredients of a Successful Peacekeeping Mission
 | journal = International Peacekeeping
 | volume = 13
 | issue = 2
 | pages = 133–149
 | doi = 10.1080/13533310500436508
 | s2cid = 144299591
 }}
* Tudor, Margot. 2023ع. ''Blue Helmet Bureaucrats: United Nations Peacekeeping and the Reinvention of Colonialism, 1945–1971''. ڪيمبرج يونيورسٽي پريس.
* {{cite journal
 | last1 = Worboys
 | first1 = Katherine
 | year = 2007
 | title = The Traumatic Journey from Dictatorship to Democracy: Peacekeeping Operations and Civil-Military Relations in Argentina, 1989–1999
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 33
 | issue = 2
 | pages = 149–168
 | doi = 10.1177/0095327X05283843
 | s2cid = 144147291
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Reed
 | first1 = Brian
 | last2 = Segal
 | first2 = David
 | year = 2000
 | title = The Impact of Multiple Deployments on Soldiers' Peacekeeping Attitudes, Morale and Retention
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 27
 | issue = 1
 | pages = 57–78
 | doi = 10.1177/0095327X0002700105
 | s2cid = 143556366
 }}
* {{cite journal
 | year = 2006
 | title = 'Too Sweet and Innocent for War'?: Dutch Peacekeepers and the Use of Violence
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 32
 | issue = 3
 | pages = 454–474
 | doi = 10.1177/0095327X05281453
 | last1 = Sion
 | first1 = Liora
 | s2cid = 145272144
 | url = https://zenodo.org/record/896301
 }}
* {{cite journal
 | last1 = Blocq
 | first1 = Daniel
 | year = 2010
 | title = Western Soldiers and the Protection of Local Civilians in UN Peacekeeping Operations: Is a Nationalist Orientation in the Armed Forces Hindering Our Preparedness to Fight?
 | journal = Armed Forces &amp; Society
 | volume = 36
 | issue = 2
 | pages = 290–309
 | doi = 10.1177/0095327X08330816
 | s2cid = 146797513
 }}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* {{Commons category-inline}}
{{گڏيل قومون}}
{{Authority control}}
[[زمرو:گڏيل قومون جي امن فوج]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:امن فوج]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>l80ulerfi1ea9uygqx12yrswp86yugc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فاسل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38968</id>
    <revision>
      <id>400362</id>
      <parentid>334929</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11296" sha1="93wsxvcaohs3xm3lnvl47sxrog7mpp8" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[Adpression]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (bioimmuration) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[Sequoia (genus)|Sequoia]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>93wsxvcaohs3xm3lnvl47sxrog7mpp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400363</id>
      <parentid>400362</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17903" sha1="49vvugq0wtxl2udltkdq1qwui8w5hjo" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[Adpression]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (bioimmuration) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[Sequoia (genus)|Sequoia]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[H
هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[Neanderthal|نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>49vvugq0wtxl2udltkdq1qwui8w5hjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400364</id>
      <parentid>400363</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17931" sha1="kl74pbjfjuvgmoquxn7kqm71wye64ws" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[H
هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[Neanderthal|نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>kl74pbjfjuvgmoquxn7kqm71wye64ws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400365</id>
      <parentid>400364</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24641" sha1="p9yu88y8dycqjvpib75qrx32inzvzfp" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>p9yu88y8dycqjvpib75qrx32inzvzfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400366</id>
      <parentid>400365</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27079" sha1="oiqyde8g4kqblkxx64jcpp1orzg8u0f" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>oiqyde8g4kqblkxx64jcpp1orzg8u0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400368</id>
      <parentid>400366</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30011" sha1="otvnavh2yp1fhohgotp1vi3in3ozv2p" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين (Precambrian) دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (Microfossils) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ (Late Proterozoic) دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (Ediacara biota)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (Vendian biota) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>otvnavh2yp1fhohgotp1vi3in3ozv2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400369</id>
      <parentid>400368</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41147" sha1="bsgf54yqmql04kbtqpfb9yilog9902g" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين (Precambrian) دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ (Late Proterozoic) دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بايوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بايوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (Paleontology) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;

[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (Phylogenetics) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (Punctuated equilibrium) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن (Bilaterians) جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (Germ layers) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>bsgf54yqmql04kbtqpfb9yilog9902g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400370</id>
      <parentid>400369</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41118" sha1="2ygjabk4q92vpjgloo0tir8bf46upvq" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (Paleontology) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;

[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (Phylogenetics) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (Punctuated equilibrium) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن (Bilaterians) جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (Germ layers) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>2ygjabk4q92vpjgloo0tir8bf46upvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400371</id>
      <parentid>400370</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41153" sha1="bk0edo932s3x0ct8gv8nlcbq6zawhak" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;

[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>bk0edo932s3x0ct8gv8nlcbq6zawhak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400372</id>
      <parentid>400371</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* جديد دور */</comment>
      <origin>400372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41398" sha1="dibhxn3ksgk0npp15ilex3qxkgkholt" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>dibhxn3ksgk0npp15ilex3qxkgkholt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400373</id>
      <parentid>400372</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53573" sha1="8k3gogvsvsy1ox9d5io16fvw195z45x" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Fossil record limitations&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
{{Further|Ghost lineage|Signor–Lipps effect|Biostratigraphy}}

سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>8k3gogvsvsy1ox9d5io16fvw195z45x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400374</id>
      <parentid>400373</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53451" sha1="8w5lv6nejg0gxwbo94hbea3cf23kq8a" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>8w5lv6nejg0gxwbo94hbea3cf23kq8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400375</id>
      <parentid>400374</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* محدوديتون */</comment>
      <origin>400375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55100" sha1="a2ns9tjjujqkw8gwv2aj0ved1sxi8sh" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>a2ns9tjjujqkw8gwv2aj0ved1sxi8sh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400376</id>
      <parentid>400375</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75105" sha1="0iskuvumyeofohi2ci3hfd3cxxylb2w" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>0iskuvumyeofohi2ci3hfd3cxxylb2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400377</id>
      <parentid>400376</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94226" sha1="telul4ihz3d9dzorhu4iijsvh97sir0" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot; /&gt;{{clear-left}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>telul4ihz3d9dzorhu4iijsvh97sir0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400378</id>
      <parentid>400377</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T21:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94253" sha1="obhfcelrmcq1diz55bwnb8ey1rx3ahk" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot; /&gt;{{clear-left}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>obhfcelrmcq1diz55bwnb8ey1rx3ahk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400379</id>
      <parentid>400378</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T21:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106567" sha1="pzu8hifga4938zz90vskn9akz8sjejz" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تہه دار [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوت]]ون آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[خرد جاندار]]ن، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>pzu8hifga4938zz90vskn9akz8sjejz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400380</id>
      <parentid>400379</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T21:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107989" sha1="3obe7p3op0g2inyi5jp3ltyworti8to" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تہه دار [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوت]]ون آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[خرد جاندار]]ن، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>3obe7p3op0g2inyi5jp3ltyworti8to</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400381</id>
      <parentid>400380</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T21:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108033" sha1="3k14vxpop9nicoh28x0wrp2scbmj7ur" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>3k14vxpop9nicoh28x0wrp2scbmj7ur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400382</id>
      <parentid>400381</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T21:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112791" sha1="38sqtk3bsocu635laq2lbeil21zbqze" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>38sqtk3bsocu635laq2lbeil21zbqze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400383</id>
      <parentid>400382</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114756" sha1="0xshx5lhnhp7hph9fqwhaoho2kfdl8t" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>0xshx5lhnhp7hph9fqwhaoho2kfdl8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400384</id>
      <parentid>400383</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118664" sha1="1419we20y5tl04nel99gtqikzn6e2rm" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== واپار ۽ گڏ ڪرڻ ==
{{Main|پنڊپاهڻن جو واپار|پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ}}

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | work=The Independent | location=London | title=Fossil theft: One of our dinosaurs is missing | first=Cahal | last=Milmo | date=25 November 2009 | access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091128064539/http://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | archive-date=28 November 2009 | url-status=live }}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|title=Fossil Wars|last=Simons|first=Lewis|work=National Geographic|publisher=The [[National Geographic Society]]|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227170051/http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|archive-date=27 February 2012}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|title=Fossil Trade|work=Catalyst|date=18 April 2002|author1=Willis, Paul|author2=Clark, Tim|author3=Dennis, Carina|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524090915/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|archive-date=24 May 2012|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|title=Cretaceous crimes that fuel the fossil trade|last=Farrar|first=Steve|date=5 November 1999|work=Times Higher Education|access-date=2 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820030843/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|archive-date=20 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Williams|first=Paige|title=The Black Market for Dinosaurs|url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|access-date=7 September 2020|magazine=The New Yorker|language=en-us|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922223219/https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن &quot;پنڊپاهڻن جي ڳولا&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد [[قديم حياتيات]] جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>1419we20y5tl04nel99gtqikzn6e2rm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400385</id>
      <parentid>400384</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121008" sha1="5kwpq24aip1i9s6pjzjnq4e4keelej6" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== واپار ۽ گڏ ڪرڻ ==
{{Main|پنڊپاهڻن جو واپار|پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ}}

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | work=The Independent | location=London | title=Fossil theft: One of our dinosaurs is missing | first=Cahal | last=Milmo | date=25 November 2009 | access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091128064539/http://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | archive-date=28 November 2009 | url-status=live }}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|title=Fossil Wars|last=Simons|first=Lewis|work=National Geographic|publisher=The [[National Geographic Society]]|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227170051/http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|archive-date=27 February 2012}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|title=Fossil Trade|work=Catalyst|date=18 April 2002|author1=Willis, Paul|author2=Clark, Tim|author3=Dennis, Carina|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524090915/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|archive-date=24 May 2012|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|title=Cretaceous crimes that fuel the fossil trade|last=Farrar|first=Steve|date=5 November 1999|work=Times Higher Education|access-date=2 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820030843/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|archive-date=20 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Williams|first=Paige|title=The Black Market for Dinosaurs|url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|access-date=7 September 2020|magazine=The New Yorker|language=en-us|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922223219/https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن &quot;پنڊپاهڻن جي ڳولا&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد [[قديم حياتيات]] جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

== دوا طور استعمال ==
صحت سان لاڳاپيل مسئلن جي علاج لاءِ پنڊپاهڻن جو استعمال [[روايتي طب]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پنڊپاهڻن کي [[تعويذ]] طور به استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنهن بيماريءَ جي علاج يا ان جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ مخصوص پنڊپاهڻ جي چونڊ گهڻو ڪري ان جي بيماريءَ جي علامتن يا متاثر عضوي سان مشابهت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي (ڏسو [[همدرد جادو]]). دوا طور پنڊپاهڻن جي افاديت تقريباً مڪمل طور [[پليسيبو اثر]] تي ٻڌل سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ پنڊپاهڻن جو مواد ممڪن آهي ته ڪجهه حد تائين [[تيزابيت گهٽائيندڙ]] اثر رکي يا جسم کي ڪي [[ضروري معدني غذائي جزا]] فراهم ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Geer |first1=Alexandra |last2=Dermitzakis |first2=Michael |date=2010 |title=Fossils in pharmacy: from &quot;snake eggs&quot; to &quot;Saint's bones&quot;; an overview |url=http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20&amp;%20Dermitzakis.pdf |journal=[[Hellenic Journal of Geosciences]] |volume=45 |pages=323–332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619041702/http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20%26%20Dermitzakis.pdf |archive-date=19 June 2013 }}&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۾ ڊائناسورن جي هڏن کي &quot;اژدهي جون هڏيون&quot; سمجهي استعمال ڪرڻ جي روايت جديد دور تائين جاري رهي آهي. ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رويانگ ڪائونٽي]] ۾ وچ [[ڪريٽيشيئس]] دور جي ڊائناسورن جون هڏيون دوا طور استعمال ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna19606626|title=Chinese villagers ate dinosaur 'dragon bones'|agency=[[Associated Press]]|date=5 July 2007|publisher=[[MSNBC]]|language=en|access-date=7 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122072720/http://www.nbcnews.com/id/19606626/ns/world_news-asia_pacific/t/chinese-villagers-ate-dinosaur-dragon-bones|archive-date=22 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>5kwpq24aip1i9s6pjzjnq4e4keelej6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400386</id>
      <parentid>400385</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123924" sha1="79k4fa8eya10imh8l9gb33wkzr53cg3" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== واپار ۽ گڏ ڪرڻ ==
{{Main|پنڊپاهڻن جو واپار|پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ}}

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | work=The Independent | location=London | title=Fossil theft: One of our dinosaurs is missing | first=Cahal | last=Milmo | date=25 November 2009 | access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091128064539/http://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | archive-date=28 November 2009 | url-status=live }}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|title=Fossil Wars|last=Simons|first=Lewis|work=National Geographic|publisher=The [[National Geographic Society]]|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227170051/http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|archive-date=27 February 2012}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|title=Fossil Trade|work=Catalyst|date=18 April 2002|author1=Willis, Paul|author2=Clark, Tim|author3=Dennis, Carina|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524090915/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|archive-date=24 May 2012|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|title=Cretaceous crimes that fuel the fossil trade|last=Farrar|first=Steve|date=5 November 1999|work=Times Higher Education|access-date=2 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820030843/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|archive-date=20 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Williams|first=Paige|title=The Black Market for Dinosaurs|url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|access-date=7 September 2020|magazine=The New Yorker|language=en-us|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922223219/https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن &quot;پنڊپاهڻن جي ڳولا&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد [[قديم حياتيات]] جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

== دوا طور استعمال ==
صحت سان لاڳاپيل مسئلن جي علاج لاءِ پنڊپاهڻن جو استعمال [[روايتي طب]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پنڊپاهڻن کي [[تعويذ]] طور به استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنهن بيماريءَ جي علاج يا ان جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ مخصوص پنڊپاهڻ جي چونڊ گهڻو ڪري ان جي بيماريءَ جي علامتن يا متاثر عضوي سان مشابهت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي (ڏسو [[همدرد جادو]]). دوا طور پنڊپاهڻن جي افاديت تقريباً مڪمل طور [[پليسيبو اثر]] تي ٻڌل سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ پنڊپاهڻن جو مواد ممڪن آهي ته ڪجهه حد تائين [[تيزابيت گهٽائيندڙ]] اثر رکي يا جسم کي ڪي [[ضروري معدني غذائي جزا]] فراهم ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Geer |first1=Alexandra |last2=Dermitzakis |first2=Michael |date=2010 |title=Fossils in pharmacy: from &quot;snake eggs&quot; to &quot;Saint's bones&quot;; an overview |url=http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20&amp;%20Dermitzakis.pdf |journal=[[Hellenic Journal of Geosciences]] |volume=45 |pages=323–332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619041702/http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20%26%20Dermitzakis.pdf |archive-date=19 June 2013 }}&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۾ ڊائناسورن جي هڏن کي &quot;اژدهي جون هڏيون&quot; سمجهي استعمال ڪرڻ جي روايت جديد دور تائين جاري رهي آهي. ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رويانگ ڪائونٽي]] ۾ وچ [[ڪريٽيشيئس]] دور جي ڊائناسورن جون هڏيون دوا طور استعمال ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna19606626|title=Chinese villagers ate dinosaur 'dragon bones'|agency=[[Associated Press]]|date=5 July 2007|publisher=[[MSNBC]]|language=en|access-date=7 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122072720/http://www.nbcnews.com/id/19606626/ns/world_news-asia_pacific/t/chinese-villagers-ate-dinosaur-dragon-bones|archive-date=22 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Marine fossils found high in the Himalayas. Collection of the Abbot of Dhankar Gompa, HP, India.jpg|[[هماليه]] جي اوچين علائقن مان مليل سامونڊي پنڊپاهڻ. [[ڌنڪر گومپا]]، هماچل پرديش، ڀارت جي ايبٽ جي گڏهه مان.
File:Amonite Cropped.jpg|ٽي ننڍا [[ايمونائيٽ]] پنڊپاهڻ، هر هڪ لڳ ڀڳ 1.5 سينٽي ميٽر ويڪرو.
File:Cockerellites liops Green River Formation.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ مڇي ''Priscacara liops''، [[گرين ريور فارميشن]]، وائيومنگ.
File:Trilobite2.jpg|[[پرمنرلائيزيشن]] ذريعي محفوظ ٿيل [[ٽرائيلوبائيٽ]] ''[[Asaphus kowalewskii]]''.
File:Carcharodontosaurus and Megalodon teeth.jpg|[[ميگالوڊون]] ۽ ''[[Carcharodontosaurus]]'' جا ڏند. ٻيو ڏند [[صحارا ريگستان]] مان مليو.
File:The fossils from Cretaceous age found in Lebanon.jpg|[[ڪريٽيشيئس]] دور جي پنڊپاهڻ جهينگا.
File:PetrifiedWood.jpg|[[پٿر بڻيل ڪاٺ]]، [[Petrified Forest National Park]]، ايريزونا.
File:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit3.jpg|[[پٿر بڻيل]] ''[[Araucaria mirabilis]]'' جو [[مخروطي ڦر]]، [[پيٽاگونيا]]، [[ارجنٽينا]]؛ [[جوراسڪ]] دور (تقريباً 210 ملين سال پراڻو).
File:CyprusPlioceneGastropod.JPG|[[قبرص]] جي [[پلائيوسين]] دور جو هڪ [[پيٽ وارو نرم بدنيو]] (Gastropod) پنڊپاهڻ، جنهن سان [[Serpulidae|سرپوليڊ ڪيڙو]] لڳل آهي.
File:OrhtocerasNautiloid092313.jpg|[[سيلورين]] دور جو [[Orthoceras]] پنڊپاهڻ.
File:Eocene fossil flower, Clare Family Florissant Fossil Quarry, Florissant, Colorado, USA - 20100807.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ گل، فلوريسانٽ، ڪولوراڊو.
File:RoyLindmanMicraster.JPG|انگلينڊ مان ''[[Micraster]]'' [[سامونڊي سُرنگ]] (Echinoid) جو پنڊپاهڻ.
File:Productid Permian Texas.JPG|پراڊڪٽڊ [[براڪيوپوڊ]] جو هيٺيون خول؛ روڊين مرحلو، [[گواڊالوپين]] (وچ [[پرمين]])، ٽيڪساس جي گلاس جبلن مان.
File:Fossil agatized coral Florida.JPG|[[فلوريڊا]] جي [[Hawthorn Group]] ([[اوليگوسين]]–[[مائيوسين]]) مان [[عقيق]] بڻيل [[مرجان]]؛ متبادل (Replacement) ذريعي محفوظ رهڻ جو مثال.
File:Fossils from Gotland beaches.jpg|[[بالٽڪ سمنڊ]] جي ٻيٽ [[گوٽلينڊ]] جي سامونڊي ڪنارن تان گڏ ڪيل پنڊپاهڻ.
File:Dinosaur footprints in ToroToro Bolivia.jpg|[[بوليويا]] جي [[توروتورو نيشنل پارڪ]] ۾ ڊائناسورن جا پيرن جا نشان.
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>79k4fa8eya10imh8l9gb33wkzr53cg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400387</id>
      <parentid>400386</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124566" sha1="jij48pjrdexfvtpuesqgx63pqpgl5hm" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== واپار ۽ گڏ ڪرڻ ==
{{Main|پنڊپاهڻن جو واپار|پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ}}

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | work=The Independent | location=London | title=Fossil theft: One of our dinosaurs is missing | first=Cahal | last=Milmo | date=25 November 2009 | access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091128064539/http://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | archive-date=28 November 2009 | url-status=live }}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|title=Fossil Wars|last=Simons|first=Lewis|work=National Geographic|publisher=The [[National Geographic Society]]|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227170051/http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|archive-date=27 February 2012}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|title=Fossil Trade|work=Catalyst|date=18 April 2002|author1=Willis, Paul|author2=Clark, Tim|author3=Dennis, Carina|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524090915/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|archive-date=24 May 2012|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|title=Cretaceous crimes that fuel the fossil trade|last=Farrar|first=Steve|date=5 November 1999|work=Times Higher Education|access-date=2 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820030843/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|archive-date=20 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Williams|first=Paige|title=The Black Market for Dinosaurs|url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|access-date=7 September 2020|magazine=The New Yorker|language=en-us|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922223219/https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن &quot;پنڊپاهڻن جي ڳولا&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد [[قديم حياتيات]] جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

== دوا طور استعمال ==
صحت سان لاڳاپيل مسئلن جي علاج لاءِ پنڊپاهڻن جو استعمال [[روايتي طب]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پنڊپاهڻن کي [[تعويذ]] طور به استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنهن بيماريءَ جي علاج يا ان جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ مخصوص پنڊپاهڻ جي چونڊ گهڻو ڪري ان جي بيماريءَ جي علامتن يا متاثر عضوي سان مشابهت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي (ڏسو [[همدرد جادو]]). دوا طور پنڊپاهڻن جي افاديت تقريباً مڪمل طور [[پليسيبو اثر]] تي ٻڌل سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ پنڊپاهڻن جو مواد ممڪن آهي ته ڪجهه حد تائين [[تيزابيت گهٽائيندڙ]] اثر رکي يا جسم کي ڪي [[ضروري معدني غذائي جزا]] فراهم ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Geer |first1=Alexandra |last2=Dermitzakis |first2=Michael |date=2010 |title=Fossils in pharmacy: from &quot;snake eggs&quot; to &quot;Saint's bones&quot;; an overview |url=http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20&amp;%20Dermitzakis.pdf |journal=[[Hellenic Journal of Geosciences]] |volume=45 |pages=323–332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619041702/http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20%26%20Dermitzakis.pdf |archive-date=19 June 2013 }}&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۾ ڊائناسورن جي هڏن کي &quot;اژدهي جون هڏيون&quot; سمجهي استعمال ڪرڻ جي روايت جديد دور تائين جاري رهي آهي. ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رويانگ ڪائونٽي]] ۾ وچ [[ڪريٽيشيئس]] دور جي ڊائناسورن جون هڏيون دوا طور استعمال ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna19606626|title=Chinese villagers ate dinosaur 'dragon bones'|agency=[[Associated Press]]|date=5 July 2007|publisher=[[MSNBC]]|language=en|access-date=7 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122072720/http://www.nbcnews.com/id/19606626/ns/world_news-asia_pacific/t/chinese-villagers-ate-dinosaur-dragon-bones|archive-date=22 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Marine fossils found high in the Himalayas. Collection of the Abbot of Dhankar Gompa, HP, India.jpg|[[هماليه]] جي اوچين علائقن مان مليل سامونڊي پنڊپاهڻ. [[ڌنڪر گومپا]]، هماچل پرديش، ڀارت جي ايبٽ جي گڏهه مان.
File:Amonite Cropped.jpg|ٽي ننڍا [[ايمونائيٽ]] پنڊپاهڻ، هر هڪ لڳ ڀڳ 1.5 سينٽي ميٽر ويڪرو.
File:Cockerellites liops Green River Formation.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ مڇي ''[[پرسيڪارا لائوپس]]''، [[گرين ريور فارميشن]]، وائيومنگ.
File:Trilobite2.jpg|[[پرمنرلائيزيشن]] ذريعي محفوظ ٿيل [[ٽرائيلوبائيٽ]] ''[[اسافس ڪوواليوسڪي]]''.
File:Carcharodontosaurus and Megalodon teeth.jpg|[[ميگالوڊون]] ۽ ''[[ڪارڪاروڊونٽوسارس]]'' جا ڏند. ٻيو ڏند [[صحارا ريگستان]] مان مليو.
File:The fossils from Cretaceous age found in Lebanon.jpg|[[ڪريٽيشيئس]] دور جي پنڊپاهڻ جهينگا.
File:PetrifiedWood.jpg|[[پٿر بڻيل ڪاٺ]]، [[پٿر بڻيل ٻيلو قومي پارڪ]]، ايريزونا.
File:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit3.jpg|[[پٿر بڻيل]] ''[[اراوڪاريا ميرابلس]]'' جو [[مخروطي ڦر]]، [[پيٽاگونيا]]، [[ارجنٽينا]]؛ [[جوراسڪ]] دور (تقريباً 210 ملين سال پراڻو).
File:CyprusPlioceneGastropod.JPG|[[قبرص]] جي [[پلائيوسين]] دور جو هڪ [[پيٽ وارو نرم بدنيو]] (گيسٽروپاڊ) پنڊپاهڻ، جنهن سان [[Serpulidae|سرپوليڊ ڪيڙو]] لڳل آهي.
File:OrhtocerasNautiloid092313.jpg|[[سيلورين]] دور جو [[Orthoceras]] پنڊپاهڻ.
File:Eocene fossil flower, Clare Family Florissant Fossil Quarry, Florissant, Colorado, USA - 20100807.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ گل، فلوريسانٽ، ڪولوراڊو.
File:RoyLindmanMicraster.JPG|انگلينڊ مان ''[[Micraster]]'' [[سامونڊي سُرنگ]] (Echinoid) جو پنڊپاهڻ.
File:Productid Permian Texas.JPG|پراڊڪٽڊ [[براڪيوپوڊ]] جو هيٺيون خول؛ روڊين مرحلو، [[گواڊالوپين]] (وچ [[پرمين]])، ٽيڪساس جي گلاس جبلن مان.
File:Fossil agatized coral Florida.JPG|[[فلوريڊا]] جي [[ھاوٿرون گروپ]] ([[اوليگوسين]]–[[مائيوسين]]) مان [[عقيق]] بڻيل [[مرجان]]؛ متبادل (ريپلسمينٽ) ذريعي محفوظ رهڻ جو مثال.
File:Fossils from Gotland beaches.jpg|[[بالٽڪ سمنڊ]] جي ٻيٽ [[گوٽلينڊ]] جي سامونڊي ڪنارن تان گڏ ڪيل پنڊپاهڻ.
File:Dinosaur footprints in ToroToro Bolivia.jpg|[[بوليويا]] جي [[توروتورو نيشنل پارڪ]] ۾ ڊائناسورن جا پيرن جا نشان.
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|قديم حياتيات|ارضيات}}
{{Div col}}
* {{annotated link|حياتي کائڻ}}
* {{annotated link|ڪرپٽو اسپور}}
* {{annotated link|اينڊولٿ}}
* {{annotated link|پنڊپاهڻ پارڪن جي فهرست}}
* {{annotated link|زنده پنڊپاهڻ}}
* {{annotated link|قديم حياتيات}}
* {{annotated link|قديم نباتيات}}
* {{annotated link|شولٽز جو اصول}}
* {{annotated link|شارڪ جو ڏند}}
* {{annotated link|سگنور–لپس اثر}}
{{Div col end}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>jij48pjrdexfvtpuesqgx63pqpgl5hm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400388</id>
      <parentid>400387</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125896" sha1="bbt2i3cqzral0mp6jj2648dva5i8hf0" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=prehistoric /&gt; انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=prehistoric /&gt;

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني.&lt;ref name=sharkteeth /&gt; هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== واپار ۽ گڏ ڪرڻ ==
{{Main|پنڊپاهڻن جو واپار|پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ}}

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | work=The Independent | location=London | title=Fossil theft: One of our dinosaurs is missing | first=Cahal | last=Milmo | date=25 November 2009 | access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091128064539/http://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | archive-date=28 November 2009 | url-status=live }}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|title=Fossil Wars|last=Simons|first=Lewis|work=National Geographic|publisher=The [[National Geographic Society]]|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227170051/http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|archive-date=27 February 2012}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|title=Fossil Trade|work=Catalyst|date=18 April 2002|author1=Willis, Paul|author2=Clark, Tim|author3=Dennis, Carina|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524090915/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|archive-date=24 May 2012|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|title=Cretaceous crimes that fuel the fossil trade|last=Farrar|first=Steve|date=5 November 1999|work=Times Higher Education|access-date=2 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820030843/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|archive-date=20 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Williams|first=Paige|title=The Black Market for Dinosaurs|url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|access-date=7 September 2020|magazine=The New Yorker|language=en-us|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922223219/https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن &quot;پنڊپاهڻن جي ڳولا&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد [[قديم حياتيات]] جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

== دوا طور استعمال ==
صحت سان لاڳاپيل مسئلن جي علاج لاءِ پنڊپاهڻن جو استعمال [[روايتي طب]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پنڊپاهڻن کي [[تعويذ]] طور به استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنهن بيماريءَ جي علاج يا ان جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ مخصوص پنڊپاهڻ جي چونڊ گهڻو ڪري ان جي بيماريءَ جي علامتن يا متاثر عضوي سان مشابهت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي (ڏسو [[همدرد جادو]]). دوا طور پنڊپاهڻن جي افاديت تقريباً مڪمل طور [[پليسيبو اثر]] تي ٻڌل سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ پنڊپاهڻن جو مواد ممڪن آهي ته ڪجهه حد تائين [[تيزابيت گهٽائيندڙ]] اثر رکي يا جسم کي ڪي [[ضروري معدني غذائي جزا]] فراهم ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Geer |first1=Alexandra |last2=Dermitzakis |first2=Michael |date=2010 |title=Fossils in pharmacy: from &quot;snake eggs&quot; to &quot;Saint's bones&quot;; an overview |url=http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20&amp;%20Dermitzakis.pdf |journal=[[Hellenic Journal of Geosciences]] |volume=45 |pages=323–332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619041702/http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20%26%20Dermitzakis.pdf |archive-date=19 June 2013 }}&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۾ ڊائناسورن جي هڏن کي &quot;اژدهي جون هڏيون&quot; سمجهي استعمال ڪرڻ جي روايت جديد دور تائين جاري رهي آهي. ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رويانگ ڪائونٽي]] ۾ وچ [[ڪريٽيشيئس]] دور جي ڊائناسورن جون هڏيون دوا طور استعمال ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna19606626|title=Chinese villagers ate dinosaur 'dragon bones'|agency=[[Associated Press]]|date=5 July 2007|publisher=[[MSNBC]]|language=en|access-date=7 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122072720/http://www.nbcnews.com/id/19606626/ns/world_news-asia_pacific/t/chinese-villagers-ate-dinosaur-dragon-bones|archive-date=22 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Marine fossils found high in the Himalayas. Collection of the Abbot of Dhankar Gompa, HP, India.jpg|[[هماليه]] جي اوچين علائقن مان مليل سامونڊي پنڊپاهڻ. [[ڌنڪر گومپا]]، هماچل پرديش، ڀارت جي ايبٽ جي گڏهه مان.
File:Amonite Cropped.jpg|ٽي ننڍا [[ايمونائيٽ]] پنڊپاهڻ، هر هڪ لڳ ڀڳ 1.5 سينٽي ميٽر ويڪرو.
File:Cockerellites liops Green River Formation.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ مڇي ''[[پرسيڪارا لائوپس]]''، [[گرين ريور فارميشن]]، وائيومنگ.
File:Trilobite2.jpg|[[پرمنرلائيزيشن]] ذريعي محفوظ ٿيل [[ٽرائيلوبائيٽ]] ''[[اسافس ڪوواليوسڪي]]''.
File:Carcharodontosaurus and Megalodon teeth.jpg|[[ميگالوڊون]] ۽ ''[[ڪارڪاروڊونٽوسارس]]'' جا ڏند. ٻيو ڏند [[صحارا ريگستان]] مان مليو.
File:The fossils from Cretaceous age found in Lebanon.jpg|[[ڪريٽيشيئس]] دور جي پنڊپاهڻ جهينگا.
File:PetrifiedWood.jpg|[[پٿر بڻيل ڪاٺ]]، [[پٿر بڻيل ٻيلو قومي پارڪ]]، ايريزونا.
File:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit3.jpg|[[پٿر بڻيل]] ''[[اراوڪاريا ميرابلس]]'' جو [[مخروطي ڦر]]، [[پيٽاگونيا]]، [[ارجنٽينا]]؛ [[جوراسڪ]] دور (تقريباً 210 ملين سال پراڻو).
File:CyprusPlioceneGastropod.JPG|[[قبرص]] جي [[پلائيوسين]] دور جو هڪ [[پيٽ وارو نرم بدنيو]] (گيسٽروپاڊ) پنڊپاهڻ، جنهن سان [[Serpulidae|سرپوليڊ ڪيڙو]] لڳل آهي.
File:OrhtocerasNautiloid092313.jpg|[[سيلورين]] دور جو [[Orthoceras]] پنڊپاهڻ.
File:Eocene fossil flower, Clare Family Florissant Fossil Quarry, Florissant, Colorado, USA - 20100807.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ گل، فلوريسانٽ، ڪولوراڊو.
File:RoyLindmanMicraster.JPG|انگلينڊ مان ''[[Micraster]]'' [[سامونڊي سُرنگ]] (Echinoid) جو پنڊپاهڻ.
File:Productid Permian Texas.JPG|پراڊڪٽڊ [[براڪيوپوڊ]] جو هيٺيون خول؛ روڊين مرحلو، [[گواڊالوپين]] (وچ [[پرمين]])، ٽيڪساس جي گلاس جبلن مان.
File:Fossil agatized coral Florida.JPG|[[فلوريڊا]] جي [[ھاوٿرون گروپ]] ([[اوليگوسين]]–[[مائيوسين]]) مان [[عقيق]] بڻيل [[مرجان]]؛ متبادل (ريپلسمينٽ) ذريعي محفوظ رهڻ جو مثال.
File:Fossils from Gotland beaches.jpg|[[بالٽڪ سمنڊ]] جي ٻيٽ [[گوٽلينڊ]] جي سامونڊي ڪنارن تان گڏ ڪيل پنڊپاهڻ.
File:Dinosaur footprints in ToroToro Bolivia.jpg|[[بوليويا]] جي [[توروتورو نيشنل پارڪ]] ۾ ڊائناسورن جا پيرن جا نشان.
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|قديم حياتيات|ارضيات}}
{{Div col}}
* {{annotated link|حياتي کائڻ}}
* {{annotated link|ڪرپٽو اسپور}}
* {{annotated link|اينڊولٿ}}
* {{annotated link|پنڊپاهڻ پارڪن جي فهرست}}
* {{annotated link|زنده پنڊپاهڻ}}
* {{annotated link|قديم حياتيات}}
* {{annotated link|قديم نباتيات}}
* {{annotated link|شولٽز جو اصول}}
* {{annotated link|شارڪ جو ڏند}}
* {{annotated link|سگنور–لپس اثر}}
{{Div col end}}

==حوالا==
{{حوالا}}


== خارجي ڳنڍڻا ==
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils}}
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils and absolute dating}}
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|fossil}}
{{Commons category|lcfirst=yes}}
* {{In Our Time|Fossils|p00547d3|پنڊپاهڻ}}
* [http://www.fossilmuseum.net/ مجازي پنڊپاهڻ عجائب گهر: وقت ۽ ارتقا جي سفر ۾] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/ |date=8 March 2007 }}
* [http://www.paleoportal.org/ پيليوپورٽل: آمريڪا جي ارضيات ۽ پنڊپاهڻ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930070415/http://www.paleoportal.org/ |date=30 September 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20120503234246/http://www.fossilrecord.net/ پنڊپاهڻن جو رڪارڊ: پنڊپاهڻن جي رڪارڊ ۾ شامل خاندانن، سلسلن، طبقن ۽ فائلمز جي مڪمل فهرست] (3 مئي 2012ع تي محفوظ ڪيل)
* {{Cite Americana|wstitle=Fossils|author=[[Ernest Ingersoll]]|short=x}}
* {{Cite NIE|wstitle=Fossil|short=x}}

{{s-start}}
{{succession box
 |title=[[انساني واڌ ويجهه جا مرحلا]]
 |before=[[ڍانچو رهجي وڃڻ]]
 |after=None
 |years=پنڊپاهڻ بڻجڻ
}}
{{s-end}}
{{Death}}

{{Authority control}}

[[Category:پنڊپاهڻ]]
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>bbt2i3cqzral0mp6jj2648dva5i8hf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400389</id>
      <parentid>400388</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125825" sha1="qlc6gw8h4j4zpcp2icemhm0z3l5ubqc" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن. انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني. هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.&lt;ref name=sharkteeth /&gt;

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== واپار ۽ گڏ ڪرڻ ==
{{Main|پنڊپاهڻن جو واپار|پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ}}

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | work=The Independent | location=London | title=Fossil theft: One of our dinosaurs is missing | first=Cahal | last=Milmo | date=25 November 2009 | access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091128064539/http://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | archive-date=28 November 2009 | url-status=live }}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|title=Fossil Wars|last=Simons|first=Lewis|work=National Geographic|publisher=The [[National Geographic Society]]|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227170051/http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|archive-date=27 February 2012}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|title=Fossil Trade|work=Catalyst|date=18 April 2002|author1=Willis, Paul|author2=Clark, Tim|author3=Dennis, Carina|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524090915/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|archive-date=24 May 2012|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|title=Cretaceous crimes that fuel the fossil trade|last=Farrar|first=Steve|date=5 November 1999|work=Times Higher Education|access-date=2 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820030843/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|archive-date=20 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Williams|first=Paige|title=The Black Market for Dinosaurs|url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|access-date=7 September 2020|magazine=The New Yorker|language=en-us|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922223219/https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن &quot;پنڊپاهڻن جي ڳولا&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد [[قديم حياتيات]] جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

== دوا طور استعمال ==
صحت سان لاڳاپيل مسئلن جي علاج لاءِ پنڊپاهڻن جو استعمال [[روايتي طب]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پنڊپاهڻن کي [[تعويذ]] طور به استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنهن بيماريءَ جي علاج يا ان جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ مخصوص پنڊپاهڻ جي چونڊ گهڻو ڪري ان جي بيماريءَ جي علامتن يا متاثر عضوي سان مشابهت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي (ڏسو [[همدرد جادو]]). دوا طور پنڊپاهڻن جي افاديت تقريباً مڪمل طور [[پليسيبو اثر]] تي ٻڌل سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ پنڊپاهڻن جو مواد ممڪن آهي ته ڪجهه حد تائين [[تيزابيت گهٽائيندڙ]] اثر رکي يا جسم کي ڪي [[ضروري معدني غذائي جزا]] فراهم ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Geer |first1=Alexandra |last2=Dermitzakis |first2=Michael |date=2010 |title=Fossils in pharmacy: from &quot;snake eggs&quot; to &quot;Saint's bones&quot;; an overview |url=http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20&amp;%20Dermitzakis.pdf |journal=[[Hellenic Journal of Geosciences]] |volume=45 |pages=323–332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619041702/http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20%26%20Dermitzakis.pdf |archive-date=19 June 2013 }}&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۾ ڊائناسورن جي هڏن کي &quot;اژدهي جون هڏيون&quot; سمجهي استعمال ڪرڻ جي روايت جديد دور تائين جاري رهي آهي. ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رويانگ ڪائونٽي]] ۾ وچ [[ڪريٽيشيئس]] دور جي ڊائناسورن جون هڏيون دوا طور استعمال ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna19606626|title=Chinese villagers ate dinosaur 'dragon bones'|agency=[[Associated Press]]|date=5 July 2007|publisher=[[MSNBC]]|language=en|access-date=7 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122072720/http://www.nbcnews.com/id/19606626/ns/world_news-asia_pacific/t/chinese-villagers-ate-dinosaur-dragon-bones|archive-date=22 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Marine fossils found high in the Himalayas. Collection of the Abbot of Dhankar Gompa, HP, India.jpg|[[هماليه]] جي اوچين علائقن مان مليل سامونڊي پنڊپاهڻ. [[ڌنڪر گومپا]]، هماچل پرديش، ڀارت جي ايبٽ جي گڏهه مان.
File:Amonite Cropped.jpg|ٽي ننڍا [[ايمونائيٽ]] پنڊپاهڻ، هر هڪ لڳ ڀڳ 1.5 سينٽي ميٽر ويڪرو.
File:Cockerellites liops Green River Formation.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ مڇي ''[[پرسيڪارا لائوپس]]''، [[گرين ريور فارميشن]]، وائيومنگ.
File:Trilobite2.jpg|[[پرمنرلائيزيشن]] ذريعي محفوظ ٿيل [[ٽرائيلوبائيٽ]] ''[[اسافس ڪوواليوسڪي]]''.
File:Carcharodontosaurus and Megalodon teeth.jpg|[[ميگالوڊون]] ۽ ''[[ڪارڪاروڊونٽوسارس]]'' جا ڏند. ٻيو ڏند [[صحارا ريگستان]] مان مليو.
File:The fossils from Cretaceous age found in Lebanon.jpg|[[ڪريٽيشيئس]] دور جي پنڊپاهڻ جهينگا.
File:PetrifiedWood.jpg|[[پٿر بڻيل ڪاٺ]]، [[پٿر بڻيل ٻيلو قومي پارڪ]]، ايريزونا.
File:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit3.jpg|[[پٿر بڻيل]] ''[[اراوڪاريا ميرابلس]]'' جو [[مخروطي ڦر]]، [[پيٽاگونيا]]، [[ارجنٽينا]]؛ [[جوراسڪ]] دور (تقريباً 210 ملين سال پراڻو).
File:CyprusPlioceneGastropod.JPG|[[قبرص]] جي [[پلائيوسين]] دور جو هڪ [[پيٽ وارو نرم بدنيو]] (گيسٽروپاڊ) پنڊپاهڻ، جنهن سان [[Serpulidae|سرپوليڊ ڪيڙو]] لڳل آهي.
File:OrhtocerasNautiloid092313.jpg|[[سيلورين]] دور جو [[Orthoceras]] پنڊپاهڻ.
File:Eocene fossil flower, Clare Family Florissant Fossil Quarry, Florissant, Colorado, USA - 20100807.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ گل، فلوريسانٽ، ڪولوراڊو.
File:RoyLindmanMicraster.JPG|انگلينڊ مان ''[[Micraster]]'' [[سامونڊي سُرنگ]] (Echinoid) جو پنڊپاهڻ.
File:Productid Permian Texas.JPG|پراڊڪٽڊ [[براڪيوپوڊ]] جو هيٺيون خول؛ روڊين مرحلو، [[گواڊالوپين]] (وچ [[پرمين]])، ٽيڪساس جي گلاس جبلن مان.
File:Fossil agatized coral Florida.JPG|[[فلوريڊا]] جي [[ھاوٿرون گروپ]] ([[اوليگوسين]]–[[مائيوسين]]) مان [[عقيق]] بڻيل [[مرجان]]؛ متبادل (ريپلسمينٽ) ذريعي محفوظ رهڻ جو مثال.
File:Fossils from Gotland beaches.jpg|[[بالٽڪ سمنڊ]] جي ٻيٽ [[گوٽلينڊ]] جي سامونڊي ڪنارن تان گڏ ڪيل پنڊپاهڻ.
File:Dinosaur footprints in ToroToro Bolivia.jpg|[[بوليويا]] جي [[توروتورو نيشنل پارڪ]] ۾ ڊائناسورن جا پيرن جا نشان.
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|قديم حياتيات|ارضيات}}
{{Div col}}
* {{annotated link|حياتي کائڻ}}
* {{annotated link|ڪرپٽو اسپور}}
* {{annotated link|اينڊولٿ}}
* {{annotated link|پنڊپاهڻ پارڪن جي فهرست}}
* {{annotated link|زنده پنڊپاهڻ}}
* {{annotated link|قديم حياتيات}}
* {{annotated link|قديم نباتيات}}
* {{annotated link|شولٽز جو اصول}}
* {{annotated link|شارڪ جو ڏند}}
* {{annotated link|سگنور–لپس اثر}}
{{Div col end}}

==حوالا==
{{حوالا}}


== خارجي ڳنڍڻا ==
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils}}
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils and absolute dating}}
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|fossil}}
{{Commons category|lcfirst=yes}}
* {{In Our Time|Fossils|p00547d3|پنڊپاهڻ}}
* [http://www.fossilmuseum.net/ مجازي پنڊپاهڻ عجائب گهر: وقت ۽ ارتقا جي سفر ۾] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/ |date=8 March 2007 }}
* [http://www.paleoportal.org/ پيليوپورٽل: آمريڪا جي ارضيات ۽ پنڊپاهڻ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930070415/http://www.paleoportal.org/ |date=30 September 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20120503234246/http://www.fossilrecord.net/ پنڊپاهڻن جو رڪارڊ: پنڊپاهڻن جي رڪارڊ ۾ شامل خاندانن، سلسلن، طبقن ۽ فائلمز جي مڪمل فهرست] (3 مئي 2012ع تي محفوظ ڪيل)
* {{Cite Americana|wstitle=Fossils|author=[[Ernest Ingersoll]]|short=x}}
* {{Cite NIE|wstitle=Fossil|short=x}}

{{s-start}}
{{succession box
 |title=[[انساني واڌ ويجهه جا مرحلا]]
 |before=[[ڍانچو رهجي وڃڻ]]
 |after=None
 |years=پنڊپاهڻ بڻجڻ
}}
{{s-end}}
{{Death}}

{{Authority control}}

[[Category:پنڊپاهڻ]]
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>qlc6gw8h4j4zpcp2icemhm0z3l5ubqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400390</id>
      <parentid>400389</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125802" sha1="mljvvy2bcws1ktpr42imf4s93discwj" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن. انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني. هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===


اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن—۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا (Soft tissues) به محفوظ مليا آهن—تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش اهڙي [[بي آڪسيجني ماحول]] (Anoxic environment) ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[Maotianshan Shales]]؛
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[Burgess Shale]]؛
* [[ڊيوونين دور]] جا [[Hunsrück Slate]]؛
* [[جوراسڪ دور]] جو [[Solnhofen Limestone]]؛
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[Mazon Creek]] ماڳ.
==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== واپار ۽ گڏ ڪرڻ ==
{{Main|پنڊپاهڻن جو واپار|پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ}}

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | work=The Independent | location=London | title=Fossil theft: One of our dinosaurs is missing | first=Cahal | last=Milmo | date=25 November 2009 | access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091128064539/http://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | archive-date=28 November 2009 | url-status=live }}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|title=Fossil Wars|last=Simons|first=Lewis|work=National Geographic|publisher=The [[National Geographic Society]]|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227170051/http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|archive-date=27 February 2012}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|title=Fossil Trade|work=Catalyst|date=18 April 2002|author1=Willis, Paul|author2=Clark, Tim|author3=Dennis, Carina|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524090915/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|archive-date=24 May 2012|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|title=Cretaceous crimes that fuel the fossil trade|last=Farrar|first=Steve|date=5 November 1999|work=Times Higher Education|access-date=2 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820030843/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|archive-date=20 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Williams|first=Paige|title=The Black Market for Dinosaurs|url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|access-date=7 September 2020|magazine=The New Yorker|language=en-us|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922223219/https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن &quot;پنڊپاهڻن جي ڳولا&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد [[قديم حياتيات]] جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

== دوا طور استعمال ==
صحت سان لاڳاپيل مسئلن جي علاج لاءِ پنڊپاهڻن جو استعمال [[روايتي طب]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پنڊپاهڻن کي [[تعويذ]] طور به استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنهن بيماريءَ جي علاج يا ان جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ مخصوص پنڊپاهڻ جي چونڊ گهڻو ڪري ان جي بيماريءَ جي علامتن يا متاثر عضوي سان مشابهت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي (ڏسو [[همدرد جادو]]). دوا طور پنڊپاهڻن جي افاديت تقريباً مڪمل طور [[پليسيبو اثر]] تي ٻڌل سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ پنڊپاهڻن جو مواد ممڪن آهي ته ڪجهه حد تائين [[تيزابيت گهٽائيندڙ]] اثر رکي يا جسم کي ڪي [[ضروري معدني غذائي جزا]] فراهم ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Geer |first1=Alexandra |last2=Dermitzakis |first2=Michael |date=2010 |title=Fossils in pharmacy: from &quot;snake eggs&quot; to &quot;Saint's bones&quot;; an overview |url=http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20&amp;%20Dermitzakis.pdf |journal=[[Hellenic Journal of Geosciences]] |volume=45 |pages=323–332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619041702/http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20%26%20Dermitzakis.pdf |archive-date=19 June 2013 }}&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۾ ڊائناسورن جي هڏن کي &quot;اژدهي جون هڏيون&quot; سمجهي استعمال ڪرڻ جي روايت جديد دور تائين جاري رهي آهي. ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رويانگ ڪائونٽي]] ۾ وچ [[ڪريٽيشيئس]] دور جي ڊائناسورن جون هڏيون دوا طور استعمال ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna19606626|title=Chinese villagers ate dinosaur 'dragon bones'|agency=[[Associated Press]]|date=5 July 2007|publisher=[[MSNBC]]|language=en|access-date=7 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122072720/http://www.nbcnews.com/id/19606626/ns/world_news-asia_pacific/t/chinese-villagers-ate-dinosaur-dragon-bones|archive-date=22 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Marine fossils found high in the Himalayas. Collection of the Abbot of Dhankar Gompa, HP, India.jpg|[[هماليه]] جي اوچين علائقن مان مليل سامونڊي پنڊپاهڻ. [[ڌنڪر گومپا]]، هماچل پرديش، ڀارت جي ايبٽ جي گڏهه مان.
File:Amonite Cropped.jpg|ٽي ننڍا [[ايمونائيٽ]] پنڊپاهڻ، هر هڪ لڳ ڀڳ 1.5 سينٽي ميٽر ويڪرو.
File:Cockerellites liops Green River Formation.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ مڇي ''[[پرسيڪارا لائوپس]]''، [[گرين ريور فارميشن]]، وائيومنگ.
File:Trilobite2.jpg|[[پرمنرلائيزيشن]] ذريعي محفوظ ٿيل [[ٽرائيلوبائيٽ]] ''[[اسافس ڪوواليوسڪي]]''.
File:Carcharodontosaurus and Megalodon teeth.jpg|[[ميگالوڊون]] ۽ ''[[ڪارڪاروڊونٽوسارس]]'' جا ڏند. ٻيو ڏند [[صحارا ريگستان]] مان مليو.
File:The fossils from Cretaceous age found in Lebanon.jpg|[[ڪريٽيشيئس]] دور جي پنڊپاهڻ جهينگا.
File:PetrifiedWood.jpg|[[پٿر بڻيل ڪاٺ]]، [[پٿر بڻيل ٻيلو قومي پارڪ]]، ايريزونا.
File:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit3.jpg|[[پٿر بڻيل]] ''[[اراوڪاريا ميرابلس]]'' جو [[مخروطي ڦر]]، [[پيٽاگونيا]]، [[ارجنٽينا]]؛ [[جوراسڪ]] دور (تقريباً 210 ملين سال پراڻو).
File:CyprusPlioceneGastropod.JPG|[[قبرص]] جي [[پلائيوسين]] دور جو هڪ [[پيٽ وارو نرم بدنيو]] (گيسٽروپاڊ) پنڊپاهڻ، جنهن سان [[Serpulidae|سرپوليڊ ڪيڙو]] لڳل آهي.
File:OrhtocerasNautiloid092313.jpg|[[سيلورين]] دور جو [[Orthoceras]] پنڊپاهڻ.
File:Eocene fossil flower, Clare Family Florissant Fossil Quarry, Florissant, Colorado, USA - 20100807.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ گل، فلوريسانٽ، ڪولوراڊو.
File:RoyLindmanMicraster.JPG|انگلينڊ مان ''[[Micraster]]'' [[سامونڊي سُرنگ]] (Echinoid) جو پنڊپاهڻ.
File:Productid Permian Texas.JPG|پراڊڪٽڊ [[براڪيوپوڊ]] جو هيٺيون خول؛ روڊين مرحلو، [[گواڊالوپين]] (وچ [[پرمين]])، ٽيڪساس جي گلاس جبلن مان.
File:Fossil agatized coral Florida.JPG|[[فلوريڊا]] جي [[ھاوٿرون گروپ]] ([[اوليگوسين]]–[[مائيوسين]]) مان [[عقيق]] بڻيل [[مرجان]]؛ متبادل (ريپلسمينٽ) ذريعي محفوظ رهڻ جو مثال.
File:Fossils from Gotland beaches.jpg|[[بالٽڪ سمنڊ]] جي ٻيٽ [[گوٽلينڊ]] جي سامونڊي ڪنارن تان گڏ ڪيل پنڊپاهڻ.
File:Dinosaur footprints in ToroToro Bolivia.jpg|[[بوليويا]] جي [[توروتورو نيشنل پارڪ]] ۾ ڊائناسورن جا پيرن جا نشان.
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|قديم حياتيات|ارضيات}}
{{Div col}}
* {{annotated link|حياتي کائڻ}}
* {{annotated link|ڪرپٽو اسپور}}
* {{annotated link|اينڊولٿ}}
* {{annotated link|پنڊپاهڻ پارڪن جي فهرست}}
* {{annotated link|زنده پنڊپاهڻ}}
* {{annotated link|قديم حياتيات}}
* {{annotated link|قديم نباتيات}}
* {{annotated link|شولٽز جو اصول}}
* {{annotated link|شارڪ جو ڏند}}
* {{annotated link|سگنور–لپس اثر}}
{{Div col end}}

==حوالا==
{{حوالا}}


== خارجي ڳنڍڻا ==
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils}}
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils and absolute dating}}
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|fossil}}
{{Commons category|lcfirst=yes}}
* {{In Our Time|Fossils|p00547d3|پنڊپاهڻ}}
* [http://www.fossilmuseum.net/ مجازي پنڊپاهڻ عجائب گهر: وقت ۽ ارتقا جي سفر ۾] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/ |date=8 March 2007 }}
* [http://www.paleoportal.org/ پيليوپورٽل: آمريڪا جي ارضيات ۽ پنڊپاهڻ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930070415/http://www.paleoportal.org/ |date=30 September 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20120503234246/http://www.fossilrecord.net/ پنڊپاهڻن جو رڪارڊ: پنڊپاهڻن جي رڪارڊ ۾ شامل خاندانن، سلسلن، طبقن ۽ فائلمز جي مڪمل فهرست] (3 مئي 2012ع تي محفوظ ڪيل)
* {{Cite Americana|wstitle=Fossils|author=[[Ernest Ingersoll]]|short=x}}
* {{Cite NIE|wstitle=Fossil|short=x}}

{{s-start}}
{{succession box
 |title=[[انساني واڌ ويجهه جا مرحلا]]
 |before=[[ڍانچو رهجي وڃڻ]]
 |after=None
 |years=پنڊپاهڻ بڻجڻ
}}
{{s-end}}
{{Death}}

{{Authority control}}

[[Category:پنڊپاهڻ]]
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>mljvvy2bcws1ktpr42imf4s93discwj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400391</id>
      <parentid>400390</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125866" sha1="q2zr1ube3m4jtrki0qel83l9xx9qzkv" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن. انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني. هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===
{{Main|ليگرشٽيٽن}}
{{Further|پنڊپاهڻ ماڳن جي فهرست}}

اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن ۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا به محفوظ مليا آهن، تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش [[بي آڪسيجني ماحول]] ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ ۽ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[ماوتيانشان شيل]]
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[برجيس شيل]]
* [[ڊيوونين دور]] جا [[هنسروڪ سليٽ]]
* [[جوراسڪ دور]] جو [[سولنهوفن چن پٿر]]
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[ميزون ڪريڪ]] ماڳ.

==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal| last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x| url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== واپار ۽ گڏ ڪرڻ ==
{{Main|پنڊپاهڻن جو واپار|پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ}}

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | work=The Independent | location=London | title=Fossil theft: One of our dinosaurs is missing | first=Cahal | last=Milmo | date=25 November 2009 | access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091128064539/http://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | archive-date=28 November 2009 | url-status=live }}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|title=Fossil Wars|last=Simons|first=Lewis|work=National Geographic|publisher=The [[National Geographic Society]]|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227170051/http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|archive-date=27 February 2012}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|title=Fossil Trade|work=Catalyst|date=18 April 2002|author1=Willis, Paul|author2=Clark, Tim|author3=Dennis, Carina|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524090915/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|archive-date=24 May 2012|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|title=Cretaceous crimes that fuel the fossil trade|last=Farrar|first=Steve|date=5 November 1999|work=Times Higher Education|access-date=2 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820030843/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|archive-date=20 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Williams|first=Paige|title=The Black Market for Dinosaurs|url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|access-date=7 September 2020|magazine=The New Yorker|language=en-us|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922223219/https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن &quot;پنڊپاهڻن جي ڳولا&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد [[قديم حياتيات]] جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

== دوا طور استعمال ==
صحت سان لاڳاپيل مسئلن جي علاج لاءِ پنڊپاهڻن جو استعمال [[روايتي طب]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پنڊپاهڻن کي [[تعويذ]] طور به استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنهن بيماريءَ جي علاج يا ان جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ مخصوص پنڊپاهڻ جي چونڊ گهڻو ڪري ان جي بيماريءَ جي علامتن يا متاثر عضوي سان مشابهت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي (ڏسو [[همدرد جادو]]). دوا طور پنڊپاهڻن جي افاديت تقريباً مڪمل طور [[پليسيبو اثر]] تي ٻڌل سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ پنڊپاهڻن جو مواد ممڪن آهي ته ڪجهه حد تائين [[تيزابيت گهٽائيندڙ]] اثر رکي يا جسم کي ڪي [[ضروري معدني غذائي جزا]] فراهم ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Geer |first1=Alexandra |last2=Dermitzakis |first2=Michael |date=2010 |title=Fossils in pharmacy: from &quot;snake eggs&quot; to &quot;Saint's bones&quot;; an overview |url=http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20&amp;%20Dermitzakis.pdf |journal=[[Hellenic Journal of Geosciences]] |volume=45 |pages=323–332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619041702/http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20%26%20Dermitzakis.pdf |archive-date=19 June 2013 }}&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۾ ڊائناسورن جي هڏن کي &quot;اژدهي جون هڏيون&quot; سمجهي استعمال ڪرڻ جي روايت جديد دور تائين جاري رهي آهي. ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رويانگ ڪائونٽي]] ۾ وچ [[ڪريٽيشيئس]] دور جي ڊائناسورن جون هڏيون دوا طور استعمال ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna19606626|title=Chinese villagers ate dinosaur 'dragon bones'|agency=[[Associated Press]]|date=5 July 2007|publisher=[[MSNBC]]|language=en|access-date=7 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122072720/http://www.nbcnews.com/id/19606626/ns/world_news-asia_pacific/t/chinese-villagers-ate-dinosaur-dragon-bones|archive-date=22 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Marine fossils found high in the Himalayas. Collection of the Abbot of Dhankar Gompa, HP, India.jpg|[[هماليه]] جي اوچين علائقن مان مليل سامونڊي پنڊپاهڻ. [[ڌنڪر گومپا]]، هماچل پرديش، ڀارت جي ايبٽ جي گڏهه مان.
File:Amonite Cropped.jpg|ٽي ننڍا [[ايمونائيٽ]] پنڊپاهڻ، هر هڪ لڳ ڀڳ 1.5 سينٽي ميٽر ويڪرو.
File:Cockerellites liops Green River Formation.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ مڇي ''[[پرسيڪارا لائوپس]]''، [[گرين ريور فارميشن]]، وائيومنگ.
File:Trilobite2.jpg|[[پرمنرلائيزيشن]] ذريعي محفوظ ٿيل [[ٽرائيلوبائيٽ]] ''[[اسافس ڪوواليوسڪي]]''.
File:Carcharodontosaurus and Megalodon teeth.jpg|[[ميگالوڊون]] ۽ ''[[ڪارڪاروڊونٽوسارس]]'' جا ڏند. ٻيو ڏند [[صحارا ريگستان]] مان مليو.
File:The fossils from Cretaceous age found in Lebanon.jpg|[[ڪريٽيشيئس]] دور جي پنڊپاهڻ جهينگا.
File:PetrifiedWood.jpg|[[پٿر بڻيل ڪاٺ]]، [[پٿر بڻيل ٻيلو قومي پارڪ]]، ايريزونا.
File:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit3.jpg|[[پٿر بڻيل]] ''[[اراوڪاريا ميرابلس]]'' جو [[مخروطي ڦر]]، [[پيٽاگونيا]]، [[ارجنٽينا]]؛ [[جوراسڪ]] دور (تقريباً 210 ملين سال پراڻو).
File:CyprusPlioceneGastropod.JPG|[[قبرص]] جي [[پلائيوسين]] دور جو هڪ [[پيٽ وارو نرم بدنيو]] (گيسٽروپاڊ) پنڊپاهڻ، جنهن سان [[Serpulidae|سرپوليڊ ڪيڙو]] لڳل آهي.
File:OrhtocerasNautiloid092313.jpg|[[سيلورين]] دور جو [[Orthoceras]] پنڊپاهڻ.
File:Eocene fossil flower, Clare Family Florissant Fossil Quarry, Florissant, Colorado, USA - 20100807.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ گل، فلوريسانٽ، ڪولوراڊو.
File:RoyLindmanMicraster.JPG|انگلينڊ مان ''[[Micraster]]'' [[سامونڊي سُرنگ]] (Echinoid) جو پنڊپاهڻ.
File:Productid Permian Texas.JPG|پراڊڪٽڊ [[براڪيوپوڊ]] جو هيٺيون خول؛ روڊين مرحلو، [[گواڊالوپين]] (وچ [[پرمين]])، ٽيڪساس جي گلاس جبلن مان.
File:Fossil agatized coral Florida.JPG|[[فلوريڊا]] جي [[ھاوٿرون گروپ]] ([[اوليگوسين]]–[[مائيوسين]]) مان [[عقيق]] بڻيل [[مرجان]]؛ متبادل (ريپلسمينٽ) ذريعي محفوظ رهڻ جو مثال.
File:Fossils from Gotland beaches.jpg|[[بالٽڪ سمنڊ]] جي ٻيٽ [[گوٽلينڊ]] جي سامونڊي ڪنارن تان گڏ ڪيل پنڊپاهڻ.
File:Dinosaur footprints in ToroToro Bolivia.jpg|[[بوليويا]] جي [[توروتورو نيشنل پارڪ]] ۾ ڊائناسورن جا پيرن جا نشان.
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|قديم حياتيات|ارضيات}}
{{Div col}}
* {{annotated link|حياتي کائڻ}}
* {{annotated link|ڪرپٽو اسپور}}
* {{annotated link|اينڊولٿ}}
* {{annotated link|پنڊپاهڻ پارڪن جي فهرست}}
* {{annotated link|زنده پنڊپاهڻ}}
* {{annotated link|قديم حياتيات}}
* {{annotated link|قديم نباتيات}}
* {{annotated link|شولٽز جو اصول}}
* {{annotated link|شارڪ جو ڏند}}
* {{annotated link|سگنور–لپس اثر}}
{{Div col end}}

==حوالا==
{{حوالا}}


== خارجي ڳنڍڻا ==
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils}}
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils and absolute dating}}
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|fossil}}
{{Commons category|lcfirst=yes}}
* {{In Our Time|Fossils|p00547d3|پنڊپاهڻ}}
* [http://www.fossilmuseum.net/ مجازي پنڊپاهڻ عجائب گهر: وقت ۽ ارتقا جي سفر ۾] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/ |date=8 March 2007 }}
* [http://www.paleoportal.org/ پيليوپورٽل: آمريڪا جي ارضيات ۽ پنڊپاهڻ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930070415/http://www.paleoportal.org/ |date=30 September 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20120503234246/http://www.fossilrecord.net/ پنڊپاهڻن جو رڪارڊ: پنڊپاهڻن جي رڪارڊ ۾ شامل خاندانن، سلسلن، طبقن ۽ فائلمز جي مڪمل فهرست] (3 مئي 2012ع تي محفوظ ڪيل)
* {{Cite Americana|wstitle=Fossils|author=[[Ernest Ingersoll]]|short=x}}
* {{Cite NIE|wstitle=Fossil|short=x}}

{{s-start}}
{{succession box
 |title=[[انساني واڌ ويجهه جا مرحلا]]
 |before=[[ڍانچو رهجي وڃڻ]]
 |after=None
 |years=پنڊپاهڻ بڻجڻ
}}
{{s-end}}
{{Death}}

{{Authority control}}

[[Category:پنڊپاهڻ]]
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>q2zr1ube3m4jtrki0qel83l9xx9qzkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400399</id>
      <parentid>400391</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T02:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>400399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126015" sha1="1mdgofc67m2wzzpkwjznn96hlr9earx" xml:space="preserve">{{Short description|ماضي جي ارضياتي دور جي جاندارن جا محفوظ رهيل آثار يا نشان}}

[[File:Fossil Diversity.png|thumb|300px|جانورن جي فاسلن جا مثال. مٿان کاٻي کان گھڙيال جي رخ ۾: ''[[اونيڪوڪرائينس]]'', ''[[پيليوسينوپا]]'', ''[[گريفيا]]'' ۽ ''[[هارپاڪٽوڪارسينس]]''.]]


'''فاسل'''  يا '''پنڊپاھڻ''' (لاطيني:fossilis، معنيٰ: ''کوٽائي ڪري حاصل ڪيل'')&lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/|access-date=17 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111125659/http://www.oed.com/|archive-date=11 January 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به اهڙي شيءِ جا محفوظ رهيل باقيات، نقش يا نشان آهن، جيڪا ماضي جي ڪنهن [[ارضياتي دور]] ۾ زندهه هئي. انهن ۾ [[هڏو|هڏا]]، [[سامونڊي خول|خول]]، [[خارجي ڍانچو]]، جانورن يا [[خردجيو]]ن جا پٿر تي رهجي ويل نشان، [[امبر]] ۾ محفوظ شيون، [[وار]]، [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] ۽ [[ڊي اين اي]] جا باقيات شامل آهن. سڀني فاسلن جي مجموعي کي '''فاسلي رڪارڊ''' (''fossil record'') چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ فاسلي رڪارڊ مڪمل ناهي، پر ڪيترن ئي اڀياسن ڏيکاريو آهي ته ان ۾ ايتري ڄاڻ موجود آهي، جيڪا ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي تنوع جي نموني کي چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي، ۽ ارتقا جي سلسلي بابت اسان جي ڄاڻ ۾ موجود خال به ڀري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jablonski2003&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Jablonski |first1=David |last2=Roy |first2=Kaustuv |last3=Valentine |first3=James W. |last4=Price |first4=Rebecca M. |last5=Anderson |first5=Philip S. |date=2003-05-16 |title=The impact of the pull of the recent on the history of marine diversity |journal=Science |volume=300 |issue=5622 |pages=1133–1135 |doi=10.1126/science.1083246 |issn=1095-9203 |pmid=12750517 |bibcode=2003Sci...300.1133J |s2cid=42468747 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ferry |first3=Paul A. |date=2010-08-23 |title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land |journal=Biology Letters |volume=6 |issue=4 |pages=544–547 |doi=10.1098/rsbl.2009.1024 |pmc=2936204 |pmid=20106856}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sb2017&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sahney |first1=Sarda |last2=Benton |first2=Michael |date=2017 |title=The impact of the Pull of the Recent on the fossil record of tetrapods |url=https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |journal=Evolutionary Ecology Research |volume=18 |pages=7–23 |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215043633/https://cpb-eu-w2.wpmucdn.com/blogs.bristol.ac.uk/dist/5/537/files/2021/01/2017Sahney.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[قديم حياتيات]] (پيليئونٽالاجي) ۾ فاسلن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ انهن جي عمر، ٺهڻ جا طريقا ۽ [[ارتقا]] جي لحاظ کان انهن جي اهميت شامل آهي. عام طور تي جيڪڏهن ڪنهن نموني جي عمر 10,000 سالن کان وڌيڪ هجي ته ان کي فاسل تصور ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Braddy |first2=S |display-authors=1 |date=2006 |title=Names for trace fossils: a uniform approach |journal=Lethaia |volume=39 |issue=3 |pages=265–286|doi=10.1080/00241160600787890 |bibcode=2006Letha..39..265B |hdl=11336/16772 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bertling |first1=M |last2=Buatois |first2=L |display-authors=1 |date=2022 |title=Names for trace fossils 2.0: theory and practice in ichnotaxonomy |journal=Lethaia |volume=55 |issue=3 |pages=1–19|doi=10.18261/let.55.3.3 |bibcode=2022Letha..55..3.3B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Frequently Asked Questions |publisher=Sdnhm.org |access-date=5 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/ |archive-date=10 May 2012 }}&lt;/ref&gt; سڀ کان پراڻا معلوم فاسل لڳ ڀڳ 3.48 ارب سال&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |date=13 November 2013 |agency=Associated Press |access-date=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html |archive-date=29 June 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |date=8 November 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916}}&lt;/ref&gt; کان 4.1 ارب سال پراڻا آهن.&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19 October 2015 |work=Excite |location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=Associated Press |access-date=20 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23 October 2015 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |last4=Mao |first4=Wendy L. |display-authors=3 |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon |url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |doi=10.1073/pnas.1517557112 |volume=112 |issue=47 |pages=14518–21 |bibcode=2015PNAS..11214518B |pmid=26483481 |pmc=4664351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
اوڻيهين صديءَ ۾ اهو مشاهدو ڪيو ويو ته ڪجهه فاسل مخصوص پٿريلي [[پٿريلو طبقو|طبقن]] سان لاڳاپيل هوندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] ۽ مختلف فاسلن جي [[نسبتي تاريخ نگاري|نسبتي عمرن]] جو تصور وجود ۾ آيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ نگاري]] جي طريقن جي ترقي سائنسدانن کي پٿرن ۽ انهن ۾ موجود فاسلن جي [[مطلق تاريخ نگاري|حقيقي عمر]] کي مقداري طور ماپڻ جي قابل بڻايو.

فاسل بڻجڻ ('''[[wikt:Special:Search/fossilize|فاسلائيزيشن]]''') جا ڪيترائي طريقا آهن، جن ۾ [[پرمنرلائيزيشن]]، سانچا ۽ ڇاپا، [[خودجنم معدنيڪاري]]، تبديلي ۽ ٻيهر قلمبندي، [[ايڊپريشن]]، [[ڪاربنائيزيشن]] ۽ حياتياتي گهيراءُ (بايوئمريشن) شامل آهن.

فاسلن جي جسامت هڪ [[مائڪروميٽر]] (1&amp;nbsp;μm) جي بيڪٽيريا&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Westall |first1 = Frances |title = Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa |journal = Precambrian Research |volume = 106 |issue = 1–2 |pages = 93–116 |doi = 10.1016/S0301-9268(00)00127-3 |year = 2001 |bibcode = 2001PreR..106...93W }}&lt;/ref&gt; کان وٺي ڪيترن ميٽرن ڊگهن ۽ ڪيترن ٽنن وزني [[ڊائناسور]]ن ۽ وڻن تائين ٿي سگهي ٿي. موجوده وقت تائين معلوم سڀ کان وڏو فاسل ''[[سيڪوئيا (نسل)|سيڪوئيا]]'' نسل جي هڪ وڻ جو آهي، جيڪو نيواڊا جي ڪوئلڊيل علائقي ۾ مليو ۽ ان جي ڊيگهه {{cvt|88|m}} آهي.&lt;ref&gt;{{cite book | editor= Donald McFarlan and Norris McWhirter | date= 1989 | title= Guinness Book of Records - 1990 | location= London | publisher= Guinness Superlatives Ltd. | page= 50 }}&lt;/ref&gt; عام طور تي فاسل ۾ جاندار جو رڳو اهو حصو محفوظ رهندو آهي، جيڪو حياتيءَ دوران جزوي طور معدنيات سان تبديل ٿي ويو هجي، جهڙوڪ [[فقاري]] جانورن جون هڏيون ۽ ڏند، يا [[بي فقاري]] جانورن جا [[چاٽين]] يا ڪيلشيم وارا خارجي ڍانچا. فاسلن ۾ اهي نشان به شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي جاندار پنهنجي حياتيءَ دوران ڇڏي ويو هجي، جهڙوڪ [[جانورن جا پيرا]] يا [[فضلو]] (ڪوپرولائيٽ). اهڙن فاسلن کي [[نقشي فاسل]] يا ''اِڪنوفاسلز'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جاندار جي جسم مان ٺهيل فاسلن کي ''باڊي فاسلز'' چيو ويندو آهي. ڪجهه فاسل [[حياتياتي ڪيميا]] سان لاڳاپيل هوندا آهن ۽ انهن کي ''ڪيمو فاسلز'' يا [[حياتياتي نشان]] (بايو سگنيچرز) سڏيو ويندو آهي.

[[فائل:Seymouria Fossil.jpg|thumb|سيموريا نالي ھڪ ريپٽائيل جو فوسل يا پنڊپھڻ]]

'''فاسل ''' ('''Fossil''') [[انگريزي ٻولي]] جو لفظ آهي .[[سنڌي ٻولي]] ۾ ان جي معني پنڊپھڻ آهي. فاسل لفظ ڪلاسيڪل لاطيني ٻوليءَ جي لفظ فاسلس مان نڪتل آهي جنھن جو مطلب آه '''کوٽي لڌل''' &lt;ref&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|url=http://www.oed.com/}}&lt;/ref&gt; [[سنڌ]] ۾ لڪي جبلن ڀرسان [[ڄامشورو ضلعو]] جي ڪوهستاني علائقي ۾ فاسل مليا آهن. &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/2013/05/19/fossils-from-sindh-need-urgent-attention/|title=Fossils from Sindh need urgent attention|last=Yusuf|first=Suhail|date=2013-05-19|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ [[ حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ويجهو گنجي ٽڪر وٽ به فاسل مليا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://beta.dawn.com/news/45446/dinosaurs-fossils-found-in-hyderabad|title=Dinosaurs’ fossils found in Hyderabad|last=Report|first=Bureau|date=2002-06-30|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2021-09-01}}&lt;/ref&gt;

==مطالعي جي تاريخ==


فاسلن کي گڏ ڪرڻ جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ لکت واري تاريخ جي شروعات تائين پهچي ٿي. فاسلن جي مجموعي کي پاڻ '''فاسل رڪارڊ''' چيو ويندو آهي. فاسل رڪارڊ [[ارتقا]] جي مطالعي لاءِ بنيادي معلوماتي ذريعن مان هڪ هو ۽ اڄ به ڌرتيءَ تي حياتيءَ جي [[Timeline of evolution|ارتقائي تاريخ]] کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. [[پيليونٽالاجسٽ]] فاسل رڪارڊ جو جائزو وٺي ارتقا جي عمل ۽ مختلف [[species|نوعن]] جي ارتقا کي سمجهندا آهن.

===قديم تهذيبون===
[[File:hyperborean-gryphon-persepolis-protoceratops-psittacosaurus-skeletons.jpg|thumb|right|ايشيا جي [[ڊزونگارين گيٽ]] جبلائي لنگهه ۾ سيراٽوپسيئنن جون کوپڙيون عام ملن ٿيون. هي علائقو هڪ زماني ۾ سون جي کاڻين ۽ سخت ٿڌين هوائن لاءِ مشهور هو. ان کي [[گرفن]] ۽ [[ايڇ هائپربوريا]] بابت ڏند ڪٿائن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.]]

فاسل قدرتي تاريخ جي اڪثر دورن ۾ زمين جي مٿاڇري تي ظاهر ۽ عام رهيا آهن، تنهنڪري انسانن جو انهن سان واسطو لکيل تاريخ جيترو پراڻو، يا ان کان به اڳ جو آهي.

يورپ مان [[پيلوليٿڪ]] دور جا ڪيترائي پٿر جا چاقو مليا آهن، جن جي هٿين تي فاسلي [[ايڪينوڊرم]] انتهائي احتياط سان لڳايا ويا هئا. اهي [[هومو هائيڊلبرگينسس]] ۽ [[نينڊرٿال]] انسانن جي دور سان لاڳاپيل آهن. انهن قديم ماڻهن انهن گول فاسلي خولن جي وچ ۾ سوراخ پڻ ڪيا هئا، غالباً انهن کي هار طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

قديم مصرين اهڙن جانورن جا فاسل گڏ ڪندا هئا، جيڪي انهن جي پوڄيل جانورن جي هڏن سان مشابهت رکندا هئا. ديوتا [[سيٽ (الاھيت)|سيٽ]] جو تعلق [[دريائي گھوڙو|دريائي گهوڙي]] سان هو، تنهنڪري ان سان ملندڙ جلندڙ فاسلي هڏا سندس مندرن ۾ رکيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |title=Ancient Egyptians Collected Fossils |access-date=9 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210044430/http://www.wondersandmarvels.com/2016/09/ancient-egyptians-collected-fossils.html |archive-date=10 February 2019 |date=5 September 2016 }}&lt;/ref&gt; پنج شعاعن وارا فاسلي سامونڊي ساهه جي خول ديوتا [[سوپدو]] سان منسوب هئا، جيڪو صبح جي تاري ۽ رومي ديوي [[وينس (ديومالائي)|وينس]] جي برابر سمجهيو ويندو هو.

[[File:Micraster coranguinum.4 - Cretacico superior.JPG|thumb|right|[[ڪريٽيشس]] دور جي سامونڊي ساهه [[مائڪراسٽر]] جا فاسلي خول وچئين دور ۾ گهرن جي حفاظت لاءِ &quot;شيفرڊز ڪرائون&quot; ۽ نانواين لاءِ خوش بختي جي علامت طور &quot;فيري لووز&quot; جي نالي سان استعمال ٿيندا هئا.]]

فاسلن ڪيترين ئي قديم تهذيبن جي ڏند ڪٿائن تي سڌو سنئون اثر وڌو. [[ايڊرئين ميئر]] جو خيال آهي ته ''[[پروٽو سيراٽوپس]]'' جون کوپڙيون [[گرفن]] بابت ڏند ڪٿائن جو بنياد بڻيون، جيتوڻيڪ [[مارڪ پي. وِٽن]] ۽ رچرڊ هِنگ جهڙن پيليونٽالاجسٽن هن مفروضي سان اختلاف ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;t917&quot;&gt;{{cite journal | last1=Witton | first1=Mark P. | last2=Hing | first2=Richard A. | title=Did the horned dinosaur Protoceratops inspire the griffin? | journal=Interdisciplinary Science Reviews | volume=49 | issue=3-4 | date=2024 | issn=0308-0188 | doi=10.1177/03080188241255543 | pages=363–388 | url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/03080188241255543 | access-date=2026-05-21| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني عالم [[ارسطو]] آخرڪار اهو محسوس ڪيو ته پٿرن ۾ ملندڙ فاسلي سامونڊي خول سامونڊي ڪناري تي ملندڙ جيئرا خولن سان مشابهت رکن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ڪنهن زماني ۾ جيئرا جاندار هئا. ان کان اڳ هو انهن کي زمين مان نڪرندڙ ٻاڦن جي پيداوار سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|via=The Internet Classics Archive | title=[[Meteorology (Aristotle)|Meteorology]]
| author=Aristotle
| translator= E. W. Webster
| orig-date = 350 BCE
| year = 1931
| chapter = Book III part 6
|chapter-url=http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.3.iii.html}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ فارسي عالم [[ابن سينا]] ان خيال کي [[پٿر بڻائيندڙ رطوبت]] (ليپڊيفڪيٽس) جي نظريي سان تبديل ڪيو. 14هين صديءَ ۾ [[البرٽ آف سيڪسني]] ان ڳالهه کي وڌيڪ ترقي ڏني، ۽ 16هين صديءَ تائين گهڻن [[نيچرلسٽ|قدرتي علمن جي ماهرن]] ان کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ قبول ڪري ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Meaning of Fossils: Episodes in the History of Palaeontology|first=M. J. S.|last=Rudwick|year=1985|publisher=[[University of Chicago Press]]|page=24}}&lt;/ref&gt;

رومي عالم [[پليني دي ايلڊر]] &quot;لساني پٿرن&quot; (''ٽنگ اسٽونز'') جو ذڪر ڪيو، جن کي هن ''گلاسوپيٽرا'' سڏيو. اهي حقيقت ۾ شارڪ مڇين جا فاسلي ڏند هئا، جن کي قديم ماڻهن نانگن يا انسانن جي زبانن سان تشبيهه ڏني. هن [[ايمونائيٽن]] کي &quot;هورنز آف ايمون&quot; پڻ سڏيو، جنهن مان هن جاندار گروهه جو جديد نالو نڪتو. پليني [[ٽوڊاسٽون]] جو پڻ ذڪر ڪيو، جيڪي حقيقت ۾ ''[[ليپيڊوٽس]]'' نالي [[ڪريٽيشس]] دور جي مڇيءَ جا فاسلي ڏند هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gwydir.demon.co.uk/jo/fossils/pliny.htm |title=References to fossils by Pliny the Elder}}&lt;/ref&gt;

===شروعاتي جديد دور جون وضاحتون===
[[File:Anoplotherium 1812 Skeleton Sketch.jpg|thumb|جارجز ڪيوويئر پاران 1812ع ۾ فرانس جي پيرس جي [[مونٽ مارتر]] مان مليل ناپيد [[آرٽيوڊيڪٽل|هم زوج سُم وارن جانورن]] ''[[اينوپلوٿيريم]] ڪميون'' جي فاسلي باقيات جي بنياد تي تيار ڪيل ڍانچي جي بحالي.]]

[[نشاةِ ثانيه]] دوران فاسلن بابت وڌيڪ سائنسي نظرين جو ظهور ٿيو. [[ليونارڊو ڊا ونچي]] ارسطو جي ان راءِ سان اتفاق ڪيو ته فاسل قديم جيوت جا باقيات آهن.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| title= Leonardo da Vinci, the founding father of ichnoogy
| first = Andrea | last = Baucon
| journal = PALAIOS
| volume = 25 | number= 5/6
| date = 2010
| pages = 361–367
| publisher = SEPM Society for Sedimentary Geology
| doi = 10.2110/palo.2009.p09-049r | jstor=40606506
| bibcode = 2010Palai..25..361B | s2cid = 86011122 }}&lt;/ref&gt;{{rp|361}} مثال طور، ليونارڊو بائيبل ۾ بيان ڪيل وڏي ٻوڏ کي فاسلن جي پيدائش جي وضاحت طور قبول نه ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي ان سان لاڳاپيل ڪيترائي تضاد نظر آيا:

{{blockquote|جيڪڏهن وڏي ٻوڏ سمنڊ کان ٽي يا چار سئو ميل پري خول کڻي آئي هجي ها، ته پوءِ اهي ٻين ڪيترين ئي قدرتي شين سان گڏ ملي جلي ڍيرن جي صورت ۾ ملن ها؛ پر سمنڊ کان اهڙي فاصلي تي به اسان ڏسون ٿا ته صدف، شيل فش، ڪٽل فش ۽ ٻيا گڏ رهندڙ خول هڪ ئي هنڌ گڏيل حالت ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ اڪيلا خول الڳ الڳ ملن ٿا، جيئن اسين هر روز سامونڊي ڪنارن تي ڏسون ٿا.}}

{{blockquote|اسان ڏسون ٿا ته صدف وڏن وڏن ٽولن ۾ گڏ آهن، جن مان ڪي اڃا تائين پنهنجي ٻنهي خولن سان بند آهن، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي ان وقت جيئرا هئا، جڏهن جبرالٽر جي آبنائي کلي هئي، ۽ سمنڊ انهن کي اتي ڇڏي ويو هو. پارما ۽ پياچينزا جي جبلن ۾ به سوراخ وارا بيشمار خول ۽ مرجان اڃا تائين پٿرن سان لڳل ڏسي سگهجن ٿا....&lt;ref&gt;{{cite book | last =da Vinci | first =Leonardo | author-link =Leonardo da Vinci | title =The Notebooks of Leonardo da Vinci | publisher =Reynal &amp; Hitchcock | date =1956 | orig-date =1938 | location =London | page =335 | isbn =978-0-9737837-3-5 }}&lt;/ref&gt;}}

[[File:Rozprawa o přewratech kůry zemnj, Ichthyosaurus and Plesiosaurus.jpg|thumb|upright=1.2|[[جارجز ڪيوويئر]] جي ڪتاب ''Discours sur les revolutions de la surface du globe'' جي 1834ع واري چيڪ ايڊيشن مان ''[[اِڪٿيوسارس]]'' ۽ ''[[پليسيوسارس]]'' جون تصويرون.]]

1666ع ۾ [[نيڪولس اسٽينو]] هڪ شارڪ جو جائزو ورتو ۽ ان جي ڏندن کي قديم يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن جي مشهور &quot;لساني پٿرن&quot; (ٽنگ اسٽونز) سان ڀيٽيو. هن نتيجو ڪڍيو ته اهي زهر وارن نانگن جون زبانون نه، پر ڪنهن گهڻي اڳ ناپيد ٿيل شارڪ جي نوع جا ڏند هئا.

[[رابرٽ هوڪ]] (1635–1703ع) پنهنجي ڪتاب ''[[مائڪروگرافيا]]'' ۾ فاسلن جون خوردبيني تصويرون شامل ڪيون ۽ هو پهرين سائنسدانن مان هو، جنهن فاسلي [[فورامينيفرا]] جو مشاهدو ڪيو. سندس اهي مشاهدا، جن ۾ هن فاسلن کي اهڙن جاندارن جا پٿر بڻيل باقيات قرار ڏنو جيڪي هاڻي موجود نه هئا، سندس وفات کان پوءِ 1705ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://blogs.scientificamerican.com/history-of-geology/july-2-1635-robert-hooke-the-last-virtuoso-of-silly-science/ |title=July 18, 1635: Robert Hooke – The Last Virtuoso of Silly Science}}&lt;/ref&gt;

انگريز واهه انجنيئر [[وليم سمٿ (جيولاجسٽ)|وليم سمٿ]] (1769–1839ع) مشاهدو ڪيو ته مختلف عمرن وارن پٿرن (جيئن [[سپرپوزيشن جي قانون]] مان ظاهر ٿئي ٿو) ۾ فاسلن جا مختلف مجموعا موجود هوندا آهن، ۽ اهي مجموعا هميشه هڪ مقرر ترتيب سان هڪ ٻئي جي پٺيان ايندا آهن. هن اهو پڻ ڏٺو ته پري پري واقع پٿرن کي به انهن ۾ موجود فاسلن جي بنياد تي پاڻ ۾ لاڳاپيل ثابت ڪري سگهجي ٿو. هن ان اصول کي ''فئانل سڪسيشن'' (جانداري تسلسل جو اصول) سڏيو. هي اصول بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] لاءِ حياتياتي ارتقا جي حقيقت ثابت ڪرڻ وارن اهم دليلن مان هڪ بڻيو.

[[جارجز ڪيوويئر]] ان نتيجي تي پهتو ته هن جن جانورن جي فاسلن جو مطالعو ڪيو، انهن مان گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه به، ته ناپيد ٿيل نوعن جا باقيات هئا. انهيءَ سبب هو [[ڪٽاسٽرافزم|تباهه ڪارين جي نظريي]] (ڪٽاسٽرافزم) جو هڪ اهم حامي بڻجي ويو. 1796ع ۾ جيئرن ۽ فاسلي هاٿين بابت پنهنجي مقالي جي آخر ۾ هن لکيو:

{{blockquote|اهي سڀ حقيقتون، جيڪي پاڻ ۾ هڪجهڙيون آهن ۽ ڪنهن معتبر شاهديءَ سان ٽڪراءُ نٿيون رکن، مون کي هن نتيجي تي پهچائين ٿيون ته اسان جي موجوده دنيا کان اڳ هڪ ٻي دنيا موجود هئي، جيڪا ڪنهن وڏي تباهيءَ جي نتيجي ۾ ختم ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/History/cuvier.xhtml|title=Cuvier|website=palaeo.gly.bris.ac.uk}}&lt;/ref&gt;}}

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فاسلن ۽ عام طور ارضيات ۾ دلچسپي تيزيءَ سان وڌي. برطانيا ۾ [[ميري ايننگ]] جي فاسلي دريافتن، جن ۾ پهريون مڪمل [[اِڪٿيوسار]] ۽ مڪمل [[پليسيوسارس]] جو ڍانچو شامل هو، عوام ۽ عالمن ٻنهي ۾ وڏي دلچسپي پيدا ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mary Anning |url=http://www.lymeregismuseum.co.uk/collection/mary-anning/}}&lt;/ref&gt;

=== لينيئس ۽ ڊارون ===
شروعاتي [[قدرتي سائنس|قدرتي سائنسدانن]] جيئرن جاندارن جي نوعن ۾ موجود هڪجهڙائين ۽ فرقن کي چڱيءَ طرح سمجهيو، جنهن جي بنياد تي [[ڪارل لينيئس]] حياتياتي درجابندي جو هڪ درجي بند نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ به استعمال ۾ آهي. بعد ۾ [[چارلس ڊارون]] ۽ سندس همعصرن پهريون ڀيرو حياتياتي شجري  جي هن درجي بند بناوت کي ان وقت تائين موجود محدود فاسلي رڪارڊ سان ڳنڍيو. ڊارون وڏي وضاحت سان ''تبديليءَ سان نسل در نسل منتقلي''، يعني [[ارتقا]]، جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب جاندار يا ته قدرتي ۽ بدلجندڙ ماحولياتي دٻاءَ سان پاڻ کي هم آهنگ ڪن ٿا، يا پوءِ ختم ٿي وڃن ٿا.

جڏهن ڊارون پنهنجو ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت|قدرتي چونڊ جي ذريعي نسلن جي ابتدا بابت، يا زندگيءَ جي جدوجهد ۾ پسنديده نسلن جي بقا]]'' لکيو، تڏهن سڀ کان پراڻا معلوم جانوري فاسل [[ڪيمبرين دور]]  جا هئا، جيڪي هاڻي لڳ ڀڳ 540 ملين سال پراڻا سمجهيا وڃن ٿا. ڊارون کي ان کان وڌيڪ پراڻن فاسلن جي غير موجودگيءَ بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها سندس نظريي جي درستگيءَ بابت سوال اٿاري سگهي ٿي. تنهن هوندي به هن اميد ظاهر ڪئي ته اهڙا فاسل مستقبل ۾ ضرور هٿ ايندا، ۽ لکيائين ته: ''&quot;دنيا جو فقط هڪ ننڍڙو حصو ئي صحيح نموني سان سڃاتو ويو آهي.&quot;'' هن اهو پڻ سوچي ڏٺو ته قديم ترين معلوم ڪيمبرين فاسلي تهن ۾ جاندارن جي ڪيترن ئي وڏن گروهن ([[فائلم]]) جو اوچتو ظاهر ٿيڻ ڪيئن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Darwin|first=Charles|chapter=[[:s:The Origin of Species (1872)/Chapter X|Chapter X: On the Imperfection of the Geological Record]]|title=[[On the Origin of Species|The Origin of Species]]
| author-link= Charles Darwin
| year = 1872
| place= London| publisher= John Murray
}}&lt;/ref&gt;

=== ڊارون کان پوءِ ===
ڊارون جي دور کان پوءِ فاسلي رڪارڊ ۾ وڏي واڌ ٿي آهي، ۽ هاڻي ان جو عرصو لڳ ڀڳ 2.3 کان 3.5 ارب سال اڳ تائين پهچي ٿو.&lt;ref&gt;Schopf JW (1999) Cradle of Life: The Discovery of the Earth's Earliest Fossils, Princeton University Press, Princeton, NJ.&lt;/ref&gt; پري ڪيمبرين دور جا گهڻا فاسل خوردبيني بيڪٽيريا يا [[خوردبيني فاسل]] (مائڪروفاسلز) آهن. تنهن هوندي به، هاڻي پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور جا وڏا فاسل پڻ معلوم ٿي چڪا آهن. لڳ ڀڳ 575 ملين سال پراڻي [[ايڊياڪارا حياتيات]] (ايڊياڪارا بائيوٽا)، جنهن کي ''وينڊين حياتيات'' (وينڊين بائيوٽا) پڻ چيو ويندو آهي، شروعاتي گهڻ خلوي [[يوڪيريئٽ]] (Eukaryotes) جاندارن جي انتهائي متنوع مجموعي تي مشتمل آهي.

فاسلي رڪارڊ ۽ جاندارن جي لڳاتار ترتيب (فئانل سڪسيڪشن)، [[حياتياتي طبقابندي]] (بايو اسٽرٽيگرافي) جي سائنس جو بنياد آهن، جنهن جي ذريعي فاسلن جي بنياد تي پٿرن جي عمر جو تعين ڪيو ويندو آهي. ارضيات جي پهرين ڏيڍ سؤ سالن تائين [[حياتياتي طبقابندي]] ۽ [[طبقن جي مٿانهين اصول]] (پرنسيپل آف سپرپوزيشن) ئي پٿرن جي [[لاڳاپيل تاريخ بندي]] (رليٽو ڊيٽنگ) جا بنيادي طريقا هئا. شروعاتي [[فاسليات جا ماهر]] (پيليونٽالاجسٽس) ۽ [[طبقابندي جا ماهر]] (اسٽرئٽيگرافرز) پٿرن جي طبقن جي لاڳاپيل عمر جي بنياد تي [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (جيولاجڪ ٽائيم اسڪيل) تيار ڪيو.

ويهين صديءَ جي شروعات کان وٺي [[مطلق تاريخ بندي]] (ابسوليوٽ ڊيٽنگ) جا طريقا، جهڙوڪ [[ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي]] (ريڊيومٽرڪ ڊيٽنگ)، جنهن ۾ [[پوٽاشيم-آرگون تاريخ بندي]]، [[آرگون-آرگون تاريخ بندي]]، [[يورينيم-ليڊ تاريخ بندي]]، ۽ تمام تازن فاسلن لاءِ [[ريڊيوڪاربن تاريخ بندي]] شامل آهن، استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن ذريعي فاسلن مان حاصل ٿيل لاڳاپيل عمرن جي تصديق ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪيترن ئي فاسلن جي حقيقي (مطلق) عمر پڻ معلوم ڪئي وڃي ٿي. ريڊيو ميٽرڪ تاريخ بندي مان معلوم ٿيو آهي ته سڀ کان پراڻا سڃاتل [[اسٽروميٽولائٽ]] 3.4 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.

=== جديد دور ===
{{Quote box
|quote = فاسلي رڪارڊ زندگيءَ جي ارتقائي داستان جو اهڙو رزميه آهي، جيڪو چار ارب سالن دوران ماحولياتي حالتن ۽ جينياتي صلاحيتن جي قدرتي چونڊ جي اصولن تحت هڪ ٻئي سان لاڳاپي ۾ آهستي آهستي وجود ۾ آيو.
|source = ورچوئل فاسل ميوزيم&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/| title=The Virtual Fossil Museum – Fossils Across Geological Time and Evolution| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/| archive-date=8 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|width = 40%
|bgcolor =
}}

[[فاسليات]] (پيليونٽالاجي) هاڻي [[ارتقائي حياتيات]] (اووليشنري بائيولاجي) سان گڏجي حياتياتي شجري کي واضح ڪرڻ جي گڏيل بين الشعبائي ذميواري نڀائي ٿي، جيڪا لازمي طور وقت ۾ پوئتي وڃي پري ڪيمبرين دور جي خوردبيني حياتيءَ تائين پهچي ٿي، جتي خلين جي بناوت ۽ انهن جا ڪم ارتقا پذير ٿيا. پروٽيروزوئڪ ۽ ان کان به وڌيڪ قديم آرڪيئن دور جي ڌرتيءَ جي گهري وقت بابت ڄاڻ صرف خوردبيني فاسلن ۽ نفيس ڪيميائي نشانين جي ذريعي ئي ملي ٿي.&lt;ref&gt;Knoll, A, (2003) Life on a Young Planet. (Princeton University Press, Princeton, NJ)&lt;/ref&gt;
[[File:Eldredgeops-rana-crassituberculata.jpg|thumb|[[فيڪوپيڊ]] [[ٽرائلو بائيٽ]] ''Eldredgeops rana crassituberculata''. هن جنس جو نالو [[نائلس ايلڊريج]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.]]
[[ماليڪيولي حياتيات]] جا ماهر [[فائيلوجيني]] (فائيلوجينيٽڪس) جي مدد سان پروٽينن جي [[ايمينو تيزاب]] يا [[نيوڪليوٽائيڊ]] ترتيبن جي هڪجهڙائي (ھومولاجي) جو تقابلو ڪري، جاندارن جي درجابندي ۽ ارتقائي لاڳاپن جو جائزو وٺن ٿا، جيتوڻيڪ اهڙي نتيجي ۾ شمارياتي يقين محدود هوندو آهي. ان جي ابتڙ، فاسلن جو مطالعو وڌيڪ واضح نموني سان اهو طئي ڪري سگهي ٿو ته ڪا خاص جينياتي تبديلي (ميوٽيشن) پهريون ڀيرو ڪڏهن ۽ ڪهڙي جاندار ۾ ظاهر ٿي. اهڙيءَ طرح [[فائيلوجيني]] ۽ [[فاسليات]] گڏجي زندگيءَ جي شروعات ۽ ان جي ارتقا بابت سائنس جي اڃا تائين نامڪمل سمجهه کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C.|date= 1998 |chapter=An Overview of the Completeness of the Fossil Record |title=The Adequacy of the Fossil Record |pages=111–131 |publisher=Wiley |location= New York |isbn=978-0-471-96988-4}}&lt;/ref&gt;

[[نائلس ايلڊريج]] جي [[فيڪوپس]] (''Phacops'') نسل جي [[ٽرائلو بائيٽ]]ن بابت تحقيق مان ظاهر ٿيو ته انهن جي اکين جي لينسن جي ترتيب ۾ تبديليون لکين سالن دوران هڪجهڙيون ۽ مسلسل نه هيون، پر وقفي وقفي سان تيزيءَ سان ٿينديون رهيون، خاص طور [[ڊيوونين دور]] ۾.&lt;ref&gt;Fortey, Richard, ''Trilobite!: Eyewitness to Evolution''. Alfred A. Knopf, New York, 2000.&lt;/ref&gt; ايلڊريج جو خيال هو ته فاسلن ۾ انهن تبديلين جا نتيجا محفوظ رهيا آهن، جڏهن ته اصل تيز رفتار ارتقائي عمل محفوظ نه ٿي سگهيو. انهيءَ ۽ ٻين شاهدن جي بنياد تي [[اسٽيفن جي گولڊ]] ۽ نائلس ايلڊريج 1971ع ۾ [[وقفي واري توازن]] (پنڪچوئيٽيڊ ايڪئليبرم) جو مشهور نظريو پيش ڪيو.

شروعاتي ڪيمبرين دور جي ٻطرفي جاندارن  جي جنيني خوردبيني فاسلن تي [[سنڪروٽرون]] ايڪس-ري [[ٽوموگرافي]] ذريعي ڪيل مطالعي جانورن جي ابتدائي ارتقا بابت نيون ڄاڻون مهيا ڪيون آهن. هن ٽيڪنالاجي جي مدد سان اهڙي ٽن رخن واري تصوير حاصل ٿي، جيڪا اڳ ممڪن نه هئي. ٻن پراسرار ٻطرفي جاندارن، ڪيڙي جهڙي ''[[مارڪويليا]]'' (''Markuelia'') ۽ هڪ ابتدائي [[پروٽو اسٽوم]] ''[[پسوڊوائڊس]]'' (''Pseudooides'') جي فاسلن مان جنيني ترقيءَ دوران [[جنيني پرت]] (جرم ليئرز) جي ٺهڻ بابت اهم معلومات ملي آهي. لڳ ڀڳ 543 ملين سال پراڻا اهي جنين ظاهر ڪن ٿا ته [[آرٿروپوڊ]]ن جي ارتقائي ترقيءَ جون ڪجهه خاصيتون اڳئين اندازي کان به وڌيڪ قديم، يعني پڇاڙيءَ واري پروٽيروزوئڪ دور ۾ ئي وجود ۾ اچي چڪيون هيون. چين ۽ سائبيريا مان ملندڙ اهي جنين دفن ٿيڻ کان پوءِ تيزيءَ سان [[فاسفيٽڪ معدنيات]] سان تبديل ٿي ويا، جنهن سبب انهن جي انتهائي باريڪ خلوي بناوت محفوظ رهي. هي تحقيق ان ڳالهه جو نمايان مثال آهي ته فاسلي رڪارڊ اڃا تائين زندگيءَ جي ابتدا ۽ ارتقا بابت اهڙي ڄاڻ فراهم ڪري رهيو آهي، جيڪا ٻين ذريعن سان حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي. هن تحقيق مطابق ''[[مارڪويليا]]'' جو ويجهو تعلق [[پرياپوليڊ ڪيڙا|پرياپوليڊ ڪيڙن]] سان آهي، جڏهن ته اهو [[نيميٽوڊ]]ن ۽ [[آرٿروپوڊ]]ن سان پڻ ويجهو واسطو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Synchrotron X-ray tomographic microscopy of fossil embryos | last1 = Donoghue | first1 = PCJ | last2 = Bengtson | first2 = S | last3 = Dong | first3 = X | last4 = Gostling | first4 = NJ | last5 = Huldtgren | first5 = T | last6 = Cunningham | first6 = JA | last7 = Yin | first7 = C | last8 = Yue | first8 = Z | last9 = Peng | first9 = F | year = 2006 | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7103 | pages = 680–683 | doi = 10.1038/nature04890 | pmid = 16900198 | display-authors = etal | bibcode = 2006Natur.442..680D | s2cid = 4411929 }}&lt;/ref&gt;

فاسلي نمونن جي ڳولا ۽ سڃاڻپ ۾ وڏين اڳڀرائين جي باوجود، عام طور اهو قبول ڪيو وڃي ٿو ته فاسلي رڪارڊ اڃا به تمام گهڻو نامڪمل آهي.&lt;ref name=&quot;foote1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Foote | first1 = M. | last2 = Sepkoski | first2 = J.J. Jr | title = Absolute measures of the completeness of the fossil record | date = 1999 | journal = Nature | volume = 398 | issue = 6726 | pages = 415–417 | doi = 10.1038/18872| pmid = 11536900 | bibcode = 1999Natur.398..415F | s2cid = 4323702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton2009&quot;&gt;{{cite journal | last = Benton | first = M. | date = 2009 | title = The completeness of the fossil record | journal = Significance | volume = 6 | issue = 3 | pages = 117–121 | doi = 10.1111/j.1740-9713.2009.00374.x| s2cid = 84441170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; فاسلي رڪارڊ جي مڪمل هجڻ کي ماپڻ لاءِ ڪيترائي طريقا تيار ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف حياتياتي گروهن، وقتي دورن، جاگرافيائي يا ماحولياتي علائقن، يا مجموعي فاسلي رڪارڊ تي لاڳو ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;zliobaite2021&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Žliobaitė | first1 = I. | last2 = Fortelius | first2 = M. | date = 2021 | title = On calibrating the completometer for the mammalian fossil record | journal = Paleobiology | volume = 48 | pages = 1–11 | doi = 10.1017/pab.2021.22| s2cid = 238686414 | doi-access = free | hdl = 10138/344240 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eiting2009&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Eiting | first1 = T.P. | last2 = Gunnell | first2 = G.G | title = Global Completeness of the Bat Fossil Record | journal = Journal of Mammalian Evolution | date = 2009 | volume = 16 | issue = 3 | pages = 151–173 | doi = 10.1007/s10914-009-9118-x| s2cid = 5923450 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brocklehurst2012&quot;&gt;{{cite journal | title = The Completeness of the Fossil Record of Mesozoic Birds: Implications for Early Avian Evolution | last1 = Brocklehurst | first1 = N. | last2 = Upchurch | first2 = P. | last3 = Mannion | first3 = P.D. | last4 = O'Connor | first4 = J. | journal = PLOS ONE| date = 2012 | volume = 7 | issue = 6 | article-number = e39056 | doi = 10.1371/journal.pone.0039056| pmid = 22761723 | pmc = 3382576 | bibcode = 2012PLoSO...739056B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retallack1984&quot;&gt;{{cite journal | title = Completeness of the rock and fossil record: some estimates using fossil soils | last = Retallack | first = G. | journal = Paleobiology | volume = 10 | issue = 1 | date = 1984 | pages = 59–78 | doi = 10.1017/S0094837300008022| bibcode = 1984Pbio...10...59R | s2cid = 140168970 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;benton1994&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Benton | first1 = M.J. | last2 = Storrs | first2 = G.Wm. | title = Testing the quality of the fossil record: Paleontological knowledge is improving | journal = Geology | date = 1994 | volume = 22 | number = 2 | pages = 111–114 | doi = 10.1130/0091-7613(1994)022&lt;0111:TTQOTF&gt;2.3.CO;2| bibcode = 1994Geo....22..111B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;holland1999&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Holland | first1 = S.M. | last2 = Patzkowsky | first2 = M.E. | date = 1999 | volume = 27 | number = 6 | pages = 491–494 | doi = 10.1130/0091-7613(1999)027&lt;0491:MFSTFR&gt;2.3.CO;2 | title = Models for simulating the fossil record| journal = Geology | bibcode = 1999Geo....27..491H }}&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ٽيفانامي]]  ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ موجود تعصبن جي مطالعي وارو ذيلي شعبو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;koch1978&quot;&gt;{{cite journal | last = Koch | first = C. | title = Bias in the published fossil record | journal = Paleobiology | volume = 4 | number = 3 | pages = 367–372 | doi = 10.1017/S0094837300006060 | date = 1978| bibcode = 1978Pbio....4..367K | s2cid = 87368101 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;signor1982&quot;&gt;{{cite book | last1 = Signore | first1 = P.W. III | last2 = Lipps | first2 = J.H. | chapter = Sampling bias, gradual extinction patterns and catastrophes in the fossil record | title = Geological Implications of Impacts of Large Asteroids and Comets on the Earth | series = Geological Society of America Special Papers | year = 1982 | volume = 190 | editor-last1 = Silver | editor-first1 = L.T. | editor-last2 = Schultz | editor-first2 = P.H. | pages = 291–296 | doi = 10.1130/SPE190-p291| isbn = 0-8137-2190-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vilhena2013&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Vilhena | first1 = D.A. | last2 = Smith | first2 = A.B. | title = Spatial Bias in the Marine Fossil Record | journal = PLOS ONE| volume = 8 | number = 10 | article-number = e74470 | doi = 10.1371/journal.pone.0074470 | date = 2013| pmid = 24204570 | pmc = 3813679 | bibcode = 2013PLoSO...874470V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== تاريخ بندي / عمر ==

=== طبقابندي ۽ اندازا ===

[[File:Montañita-Olón locality (stratigraphy) - Dos Bocas Formation.png|thumb|[[ڊوس بوڪاس فارميشن]] جي مونٽانيتا-اولون علائقي جي طبقابندي. طبقابندي اها اهم شاخ آهي جيڪا پٿرن جي لڳاتار تهن ۽ انهن ۾ موجود پنڊپاهڻن جي مطالعي وسيلي پنڊپاهڻن جي لاڳاپيل عمر سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.]]

[[پنڊپاهڻيات]] (پيلينٽالاجي) جو مقصد اهو سمجهڻ آهي ته ارضياتي زماني دوران زندگي ڪيئن ارتقا ڪندي رهي. ان سلسلي ۾ هڪ وڏو مسئلو پنڊپاهڻن جي عمر جو تعين ڪرڻ آهي. جن تهن ۾ پنڊپاهڻ محفوظ هوندا آهن، انهن ۾ اڪثر اهي تابڪاري عنصر موجود نه هوندا آهن، جيڪي [[ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي]] لاءِ گهربل هوندا آهن. هي طريقو ئي اهو واحد ذريعو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 50 ملين سالن کان وڌيڪ پراڻن پٿرن جي قطعي عمر معلوم ڪري سگهجي ٿي، ۽ ان جي درستگي 0.5 سيڪڙو يا ان کان به بهتر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal | author1 = Martin, M.W. | author2 = Grazhdankin, D.V. |author3=Bowring, S.A. |author4=Evans, D.A.D. |author5=Fedonkin, M.A. |author6=Kirschvink, J.L. | s2cid = 1019572 | date = 5 May 2000 | title = Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution | journal = Science | volume = 288 | issue = 5467 | pages = 841–5 | doi = 10.1126/science.288.5467.841 | pmid = 10797002 |bibcode = 2000Sci...288..841M}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي لاءِ ليبارٽري ۾ نهايت احتياط سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو، پر ان جو بنيادي اصول سادو آهي: مختلف تابڪاري عنصرن جي [[تابڪاري زوال]] جي رفتار معلوم آهي، تنهن ڪري تابڪاري عنصر ۽ ان جي زوالي پيداوارن جي تناسب مان اهو معلوم ڪري سگهجي ٿو ته اهو عنصر ڪيترو وقت اڳ پٿر ۾ شامل ٿيو هو. تابڪاري عنصر عام طور رڳو آتش فشاني اصل وارن پٿرن ۾ هوندا آهن، تنهن ڪري جن پنڊپاهڻن وارن پٿرن جي ريڊيوميٽرڪ تاريخ بندي ٿي سگهي ٿي، اهي اڪثر آتش فشاني راھ جون تهون هونديون آهن، جيڪي وچ وارن تهن لاءِ عمر جون حدون مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot; /&gt;

انهيءَ ڪري پنڊپاهڻيات جا ماهر پنڊپاهڻن جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ [[طبقابندي]] تي ڀاڙين ٿا. طبقابندي (Stratigraphy) اهو علم آهي جيڪو رسوبي رڪارڊ جي &quot;پرتن واري ڪيڪ&quot; جهڙي بناوت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Pufahl, P.K. |author2=Grimm, K.A. |author3=Abed, A.M. |author4=Sadaqah, R.M.Y. |name-list-style=amp | title=Upper Cretaceous (Campanian) phosphorites in Jordan: implications for the formation of a south Tethyan phosphorite giant | journal=[[Sedimentary Geology (journal)|Sedimentary Geology]] | volume=161 |date=October 2003 | pages=175–205 | doi=10.1016/S0037-0738(03)00070-8 | issue=3–4 | bibcode=2003SedG..161..175P}}&lt;/ref&gt; عام طور پٿر افقي تهن جي صورت ۾ ٺهندا آهن، جتي هر نئين تهه پنهنجي هيٺين تهه کان عمر ۾ ننڍي هوندي آهي. جيڪڏهن ڪو پنڊپاهڻ ٻن اهڙين تهن جي وچ ۾ ملي، جن جي عمر معلوم هجي، ته ان جي عمر انهن ٻنهي معلوم عمرن جي وچ واري سمجهي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | access-date=20 September 2008 | title=Geologic Time: Radiometric Time Scale | publisher=U.S. Geological Survey | archive-url=https://web.archive.org/web/20080921135337/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/radiometric.html | archive-date=21 September 2008 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پٿرن جون قطارون هميشه لڳاتار نه هونديون آهن ۽ [[ارضياتي فالٽ]] يا [[ڪٽاءُ]] سبب ٽٽي سگهن ٿيون، تنهن ڪري هڪ ٻئي کان پري موجود تهن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي. البت اهڙين جاندار جنسن جا پنڊپاهڻ، جيڪي نسبتاً ٿوري عرصي تائين موجود رهيون، الڳ الڳ پٿريلي تهن جي سڃاڻپ ۽ ڀيٽ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن طريقي کي '''حياتياتي طبقابندي''' (Biostratigraphy) چيو وڃي ٿو. مثال طور، ڪونوڊونٽ ''Eoplacognathus pseudoplanus'' وچ آرڊوويشي دور ۾ ٿوري عرصي تائين موجود رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Löfgren, A. | year = 2004 | title = The conodont fauna in the Middle Ordovician ''Eoplacognathus pseudoplanus'' Zone of Baltoscandia | journal = Geological Magazine | volume = 141 | issue = 4 | pages = 505–524 | doi = 10.1017/S0016756804009227 | bibcode = 2004GeoM..141..505L | s2cid = 129600604 }}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن ڪنهن اڻڄاتل عمر واري پٿر ۾ ''E. pseudoplanus'' جا پنڊپاهڻ ملي وڃن، ته ان پٿر کي وچ آرڊوويشي دور سان واسطيدار سمجهيو ويندو. اهڙن [[اشارياتي پنڊپاهڻ]]ن کي نمايان، سڄي دنيا ۾ پکڙيل ۽ مختصر عرصي تائين موجود هجڻ ضروري آهي، جيئن اهي تاريخ بندي لاءِ ڪارآمد ثابت ٿين. جيڪڏهن انهن جي تاريخ بندي غلط هجي، ته نتيجا به گمراهه ڪندڙ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Gehling2001&gt;{{Cite journal | last1 = Gehling | first1 = James | last2 = Jensen | first2 = Sören | last3 = Droser | first3 = Mary | last4 = Myrow | first4 = Paul | last5 = Narbonne | first5 = Guy | title = Burrowing below the basal Cambrian GSSP, Fortune Head, Newfoundland | journal = Geological Magazine | volume = 138 | issue = 2 | pages = 213–218 | date = March 2001 | doi = 10.1017/S001675680100509X | bibcode = 2001GeoM..138..213G | s2cid = 131211543 | hdl = 10662/24314 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

طبقابندي ۽ حياتياتي طبقابندي عام طور رڳو لاڳاپيل تاريخ بندي (يعني A، B کان اڳ هو) مهيا ڪن ٿيون، جيڪا ارتقا جي مطالعي لاءِ گهڻو ڪري ڪافي هوندي آهي. پر ڪجهه دورن ۾، مختلف [[کنڊ]]ن جي هڪ ئي عمر وارن پٿرن کي پاڻ ۾ ملائڻ ڏکيو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gehling2001&quot; /&gt; نسب نامي (Family tree) جا لاڳاپا پڻ اهو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏين ٿا ته ڪنهن نسل جو پهريون ظهور ڪڏهن ٿيو. مثال طور، جيڪڏهن B ۽ C جا پنڊپاهڻ X ملين سال پراڻا آهن ۽ نسب نامي موجب A انهن ٻنهي جو اباڻو آهي، ته پوءِ A لازمي طور انهن کان اڳ وجود ۾ آيو هوندو.

اهو پڻ ممڪن آهي ته ٻن زندهه حياتياتي گروهن جي الڳ ٿيڻ واري وقت (يعني سندن [[آخري گڏيل ابن ڏاڏو]]) جو اندازو هن فرض تي لڳائجي ته ڪنهن مخصوص جين ۾ [[يوجهڻ]] (Mutation) هڪ لڳاتار رفتار سان گڏ ٿينديون رهن ٿيون. اهڙي طريقي کي [[ماليڪيولي گهڙي]] (Molecular clock) چيو وڃي ٿو. بهرحال، هي طريقو مڪمل طور ڀروسي جوڳو نه آهي ۽ رڳو اندازي طور وقت ٻڌائي سگهي ٿو. مثال طور، اهو [[ڪيمبرين ڌماڪي]] سان لاڳاپيل حياتياتي گروهن جي پهرين ارتقا جو صحيح وقت طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي درست ناهي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Hug, L.A. |author2=Roger, A.J. | title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses | journal=Molecular Biology and Evolution | year=2007 | volume=24 | issue=8 | pages=889–1897 | doi=10.1093/molbev/msm115 | pmid=17556757| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ۽ مختلف طريقن سان حاصل ٿيل اندازا هڪ ٻئي کان ٻه ڀيرا تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.0503660102 | pmid = 15983372 |author1=Peterson, Kevin J. |author2=Butterfield, N.J. | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 102 | issue = 27 | pages = 9547–52 | year = 2005 | title = Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record | pmc = 1172262 |bibcode=2005PNAS..102.9547P| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== محدوديتون ===


سڀ کان سازگار حالتن ۾ به جاندار تمام گهٽ پنڊپاهڻ بڻجي محفوظ ٿيندا آهن، ۽ انهن مان به صرف هڪ ننڍڙو حصو ئي دريافت ٿيو آهي. هن حقيقت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته پنڊپاهڻن مان معلوم ٿيل جنسن جو تعداد، اڄ زندهه معلوم جنسن جي تعداد جي پنج سيڪڙو کان به گهٽ آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنڊپاهڻن وسيلي معلوم ٿيل جنسون انهن سڀني جنسن جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهن، جيڪي ڪڏهن ڌرتيءَ تي وجود ۾ رهيون آهن.&lt;ref name=Prothero2007pp5053&gt;{{cite book |author-link=Donald Prothero |last=Prothero |first=Donald R. |date=2007 |title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters |url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50 50–53] |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51142-1 }}&lt;/ref&gt;

ڇاڪاڻ⁠تہ پنڊپاهڻ بڻجڻ لاءِ خاص ۽ ناياب حالتون گهربل هونديون آهن، ان ڪري زندگيءَ جي صرف ٿوري حصي جي ئي پنڊپاهڻن ۾ نمائندگي ٿيڻ جي اميد ڪري سگهجي ٿي، ۽ هر دريافت ارتقا جي عمل جو رڳو هڪ مختصر منظر پيش ڪري ٿي. ارتقائي تبديلي پاڻ صرف عبوري پنڊپاهڻن ذريعي ئي ظاهر ۽ ثابت ٿي سگهي ٿي، پر اهي هميشه ارتقا جي وچولي مرحلي جي مڪمل تصوير مهيا نٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title = Claim CC200: There are no transitional fossils.|access-date = 30 April 2009|date = 5 November 2006|publisher = [[TalkOrigins Archive]]|last = Isaak|first = M|archive-url = https://web.archive.org/web/20090227065512/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|archive-date = 27 February 2009|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻن جو رڪارڊ انهن جاندارن ڏانهن گهڻو جهڪيل آهي، جن جا سخت عضوا هوندا آهن، تنهنڪري [[نرم جسمن وارا جاندار]] گهڻو ڪري پنڊپاهڻن ۾ محفوظ ناهن ٿيندا.&lt;ref name=Prothero2007pp5053 /&gt; ان ڪري رڪارڊ ۾ [[مولسڪا]]، [[مهره دار جانور]]، [[ايڪائينوڊرم]]، [[براڪيوپوڊ]] ۽ ڪجهه [[آرٿروپوڊ]] گروهن جا پنڊپاهڻ تمام گهڻا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Donovan, S. K.|editor2=Paul, C. R. C. |date= 1998 |title= The Adequacy of the Fossil Record |publisher=Wiley |location= New York |page= 312 |isbn=978-0-471-96988-4}}{{page needed|date=August 2014}}&lt;/ref&gt;

== ماڳ ==

[[File:Pont Neuf fossils - 2026-07-26 - Andy Mabbett - 02.jpg|thumb|upright|عمارتن جي اڏاوت لاءِ استعمال ٿيندڙ کاڻين مان نڪتل پٿرن ۾ اڪثر ننڍا پنڊپاهڻ موجود هوندا آهن، جيئن هتي پئرس جي {{lang|fr|[[Pont Neuf]]}} پل تي ڏسي سگهجن ٿا.]]

=== ليگرشٽيٽن ===
{{Main|ليگرشٽيٽن}}
{{Further|پنڊپاهڻ ماڳن جي فهرست}}

اهي پنڊپاهڻ وارا ماڳ، جتي غيرمعمولي نموني سان محفوظ ٿيل پنڊپاهڻ مليا آهن ۽ ڪڏهن ڪڏهن نرم بافتا به محفوظ مليا آهن، تن کي '''ليگرشٽيٽن''' (جرمن: ''Lagerstätten''، معنيٰ: &quot;ذخيرن جا هنڌ&quot;) چيو ويندو آهي.

اهڙيون بناوتون شايد ان وقت وجود ۾ آيون، جڏهن جاندارن جا لاش [[بي آڪسيجني ماحول]] ۾ دفن ٿيا، جتي بيڪٽيريا تمام گهٽ هئا، جنهن سبب سندن گلڻ ۽ سڙڻ جو عمل سست ٿي ويو. ليگرشٽيٽن جا ماڳ [[ڪيمبرين دور]] کان وٺي [[هولوسين]] (موجوده دور) تائين جي ارضياتي زماني ۾ پکڙيل آهن.

سڄي دنيا ۾ تقريباً مڪمل حالت ۾ محفوظ ٿيل پنڊپاهڻن جا ڪجهه مشهور مثال هي آهن:
* [[ڪيمبرين دور]] جا [[ماوتيانشان شيل]]
* [[ڪيمبرين دور]] جو [[برجيس شيل]]
* [[ڊيوونين دور]] جا [[هنسروڪ سليٽ]]
* [[جوراسڪ دور]] جو [[سولنهوفن چن پٿر]]
* ۽ [[ڪاربونيفرس دور]] جا [[ميزون ڪريڪ]] ماڳ.

==پنڊپاهڻ بڻجڻ جا عمل==
{{Redirect|پنڊپاهڻ بڻجڻ|لسانيات واري اصطلاح لاءِ|پنڊپاهڻ بڻجڻ (لسانيات)}}

===ٻيهر قلمبندي===
ڪنهن پنڊپاهڻ کي ''ٻيهر قلمبند ٿيل'' تڏهن چيو ويندو آهي، جڏهن اصل ڍانچي وارا مرڪب اڃا موجود هجن، پر انهن جي قلمياتي صورت بدلجي وئي هجي، جيئن [[اراگونائيٽ]] مان [[ڪيلسائيٽ]] ۾ تبديلي.{{sfn|Prothero|2013|pp=8-9}}

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Calcite-60801.jpg|[[فورٽ ڊرم، فلوريڊا]] مان ''[[مرسيناريا پرمئگنا]]'' جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:Geodized fossil Busycon snail with yellowish calcite crystals (Anastasia Formation, Upper Pleistocene to lower Holocene, 126 to 8 ka; Indrio Pit, northern side of the town of Fort Pierce, southeastern Florida, USA) (15227151971).jpg|انڊريو کڏ مان ''[[بيوزيڪون]]'' نسل جو ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:MatmorScleractinian.JPG|ڏاکڻي [[اسرائيل]] جي [[جوراسڪ دور]] مان ٻيهر قلمبند ٿيل [[اسڪليراڪٽينيا]] مرجان، جنهن ۾ اراگونائيٽ ڪيلسائيٽ ۾ تبديل ٿيو
File:Geodized pentamerid brachiopods (Silurian; Swayzee, Indiana, USA) 1.jpg|[[انڊيانا]] مان [[پينٽاميرڊ]] [[براڪيوپوڊ]]ن جا ڪيلسائيٽ ۾ ٻيهر قلمبند ٿيل فاسلي خول
File:GeopetalCarboniferousNV.jpg|[[برڊ اسپرنگ فارميشن]] مان چمڪندڙ ڪيلسائيٽ سان ٻيهر قلمبند ٿيل ٻٽي خول وارو فاسلي خول
&lt;/gallery&gt;

===بدلي===
[[File:Permineralized bryozoan.jpg|thumb|وسڪانسن جي [[ڊيوونين دور]] مان پرمنرلائيز ٿيل [[برائوزوئن]]]]

بدلي وارو عمل تڏهن ٿئي ٿو، جڏهن خول، هڏي يا ٻيو بافتو ڪنهن ٻئي معدني مادّي سان بدلجي وڃي. ڪن حالتن ۾ اصل خول جي معدني بدلي ايتري آهستي ۽ ايتري نفيس سطح تي ٿيندي آهي، جو اصل مادو مڪمل طور ختم ٿيڻ باوجود خردبناوتي خاصيتون محفوظ رهنديون آهن. سائنسدان اهڙن پنڊپاهڻن کي قديم نوعن جي جسماني بناوت جي تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Molecular Expressions Microscopy Primer: Specialized Microscopy Techniques - Phase Contrast Photomicrography Gallery - Agatized Dinosaur Bone|url=https://micro.magnet.fsu.edu/primer/techniques/phasegallery/agatizeddinobone.html|access-date=2021-02-12|website=micro.magnet.fsu.edu}}&lt;/ref&gt; معدني بڻيل ڊائناسور پنڊپاهڻن مان سورين جون ڪيتريون ئي نوعون سڃاتيون ويون آهن.&lt;ref name=natgeo&gt;{{Cite web|date=2018-12-04|title=Exclusive: Sparkly, opal-filled fossils reveal new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204142402/https://www.nationalgeographic.com/science/2018/12/exclusive-sparkly-opal-filled-fossils-reveal-new-dinosaur-species-paleontology/|archive-date=December 4, 2018|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-03|title=Gem-like fossils reveal stunning new dinosaur species|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604033106/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/06/opal-fossils-reveal-new-species-dinosaur-australia-fostoria/|archive-date=June 4, 2019|access-date=2021-02-12|website=Science|language=en}}&lt;/ref&gt;

====پرمنرلائيزيشن====
[[پرمنرلائيزيشن]] پنڊپاهڻ بڻجڻ جو اهڙو عمل آهي، جيڪو ڪنهن جاندار جي دفن ٿيڻ کان پوءِ ٿئي ٿو. جاندار جي اندر موجود خالي جايون، جيڪي حياتيءَ دوران سيال يا گئس سان ڀريل هونديون آهن، معدنيات سان ڀرپور [[زير زمين پاڻي]] سان ڀرجي وڃن ٿيون. معدنيات زير زمين پاڻيءَ مان ترسي خالي جاين تي قبضو ڪن ٿيون. اهو عمل تمام ننڍين جاين ۾ به ٿي سگهي ٿو، جيئن [[ٻوٽي جي خليي]] جي [[خلوي ڀت]] اندر، ۽ تمام ننڍي سطح تي انتهائي تفصيلي پنڊپاهڻ پيدا ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Prothero |first1=Donald R. |title=Bringing fossils to life: an introduction to paleobiology |date=2013 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=978-0-231-15893-0 |page=8 |edition=Third}}&lt;/ref&gt; پرمنرلائيزيشن ٿيڻ لاءِ جاندار کي مرڻ کان ٿوري دير پوءِ رسوبي سان ڍڪجڻ ضروري آهي، ٻي صورت ۾ باقيات ڍونڍ خور جاندارن يا گلڻ سڙڻ سبب تباهه ٿي ويندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|pp=12-13}} ڍڪجڻ وقت باقيات ڪيتري حد تائين ڳري چڪا هجن، اهو پنڊپاهڻ جي بعد واري تفصيل کي طئي ڪري ٿو. ڪجهه پنڊپاهڻ رڳو ڍانچي جي باقيات يا ڏندن تي مشتمل هوندا آهن؛ ٻين ۾ [[چمڙي]]، [[پَر]] يا نرم بافتن جا نشان به موجود هوندا آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=16}} هي [[ڊائجي نيسس]] جو هڪ قسم آهي.

====فاسفيٽائيزيشن====
فاسفيٽائيزيشن پنڊپاهڻ بڻجڻ جي اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ نامياتي مادو وڏي مقدار ۾ [[ڪيلشيم]]-[[فاسفيٽ]] [[معدني مادو|معدنيات]] سان بدلجي ويندو آهي. ان عمل سان ٺهيل پنڊپاهڻ عام طور خاص طور ڳرا هوندا آهن ۽ سندن رنگ گهري نارنگي کان ڪاري تائين هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1016/S0016-6995(97)80056-3 | last1 = Wilby | first1 = P. | last2 = Briggs | first2 = D. | title = Taxonomic trends in the resolution of detail preserved in fossil phosphatized soft tissues | journal = Geobios | volume = 30 | pages = 493–502 | year = 1997| bibcode = 1997Geobi..30..493W }}&lt;/ref&gt;

====پائرائيٽائيزيشن====
پنڊپاهڻ جي هن حفاظت واري عمل ۾ [[گندرف]] ۽ [[لوهه]] جا عنصر شامل هوندا آهن. جاندار تڏهن پائرائيٽ بڻجي سگهن ٿا، جڏهن اهي لوهه جي سلفائيڊن سان ڀريل سامونڊي رسوبن ۾ موجود هجن. نامياتي مادو گلڻ وقت سلفائيڊ خارج ڪري ٿو، جيڪو چوڌاري پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوهه سان ردعمل ڪري [[پائرائيٽ]] ٺاهي ٿو. چوڌاري پاڻيءَ ۾ ڪاربونيٽ جي کوٽ سبب پائرائيٽ ڪاربونيٽ خول واري مادي کي بدلائي ڇڏي ٿو. ڪجهه ٻوٽا مٽيءَ واري زمين ۾ به پائرائيٽ بڻجي وڃن ٿا، پر سامونڊي ماحول جي ڀيٽ ۾ گهٽ مقدار ۾. پائرائيٽ بڻيل پنڊپاهڻن ۾ [[پري ڪيمبرين]] دور جا خرد پنڊپاهڻ، سامونڊي [[آرٿروپوڊ]] ۽ ٻوٽا شامل آهن.&lt;ref&gt;Wacey, D. et al (2013) Nanoscale analysis of pyritized microfossils reveals differential heterotrophic consumption in the ~1.9-Ga Gunflint chert ''PNAS'' 110 (20) 8020-8024 {{doi| 10.1073/pnas.1221965110}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Raiswell, R. (1997). A geochemical framework for the application of stable sulfur isotopes to fossil pyritization. ''Journal of the Geological Society'' 154, 343–356.
&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Pleuroceras solare, Little Switzerland, Bavaria, Germany.jpg|پائرائيٽ بڻيل ايمونائيڊ ''[[پلوروڪيراس سولاري]]'' جو فاسلي نمونو
File:Paraspirifer bownockeri.fond.jpg|براڪيوپوڊ ''[[پيراسپائريفر بائونوڪيري]]'' جو پائرائيٽ بڻيل نمونو
File:Triarthrus eatoni (pyritized fossil trilobite with appendages) (Whetstone Gulf Formation, Upper Ordovician; Lewis County, New York State, USA) 3.jpg|[[ويٽ اسٽون گلف فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽرائارٿرس ايٽوني]]''
File:Furcaster paleozoicus fossil brittle star (Kaub Formation, Hunsrück Slate Group, Lower Devonian; Budenbach area, western Germany) 4 (15302668235).jpg|[[هنسروڪ سليٽ]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[فرڪاسٽر پيليوزوئڪس]]''
File:Tornoceras uniangulare aldenense fossil goniatite (Alden Pyrite Bed, Ludlowville Formation, Middle Devonian; western New York State, USA) 1 (15359943429).jpg|[[لڊلوويل فارميشن]] مان پائرائيٽ بڻيل ''[[ٽورنوڪيراس يوني اينگيوليئر]]''
&lt;/gallery&gt;

====سليڪائيزيشن====
[[سليڪائيزيشن]] ۾ ڀرپور پاڻيءَ مان [[سليڪا]] جو ترسڻ پنڊپاهڻ جي ٺهڻ ۽ حفاظت جو سبب بڻجي ٿو. معدنيات سان ڀريل پاڻي مئل جاندار جي سوراخن ۽ خلين ۾ داخل ٿئي ٿو، جتي اهو [[جيل]] بڻجي وڃي ٿو. وقت سان گڏ جيل پاڻي وڃائي سڪي وڃي ٿو ۽ سليڪا سان ڀرپور قلمياتي بناوت ٺاهي ٿو، جيڪا اصل باقيات جي شڪل ۾ [[ڪوارٽز]]، [[چيلسيڊوني]]، [[عقيق]]، [[اوپل]] ۽ ٻين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;Oehler, John H., &amp; Schopf, J. William (1971). Artificial microfossils: Experimental studies of permineralization of blue-green algae in silica. ''Science''. 174, 1229–1231.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Götz |first1=Annette E. |last2=Montenari |first2=Michael |last3=Costin |first3=Gelu |date=2017 |title=Silicification and organic matter preservation in the Anisian Muschelkalk: Implications for the basin dynamics of the central European Muschelkalk Sea |journal=Central European Geology |volume=60 |issue=1 |pages=35–52 |doi=10.1556/24.60.2017.002 |bibcode=2017CEJGl..60...35G |issn=1788-2281 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2017-07-15 22-10-35 (C) DxO.jpg|[[اوسٽراڪوڊ]]ن جي شاملات سان ''[[ايليميا ٽينيرا]]'' جا چيلسيڊوني سان بدلجي ويل فاسلي خول
File:Chalcedonized fossil gastropods (Cretaceous; possibly from Dakhla, southern Morocco) (15230327942).jpg|چيلسيڊوني بڻيل [[گيسٽروپوڊ]]ن جا اندروني سانچا
File:Schnecken auflicht small.jpg|[[دکن جا ڦاٽ]] مان عقيق بڻيل گيسٽروپوڊن جا اندروني سانچا
File:Agate Chalcedony GE9323 540424.jpg|[[فلوريڊا]] مان عقيق بڻيل فاسلي مرجان
File:Opaleautralie.jpg|[[ڪوئنزلينڊ]] مان [[اوپل]] سان بدلجي ويل فاسلي ٻٽي خول وارا جاندار
File:Addyman 3.JPG|[[ڏکڻ آسٽريليا ميوزيم]] ۾ اوپل بڻيل ايڊيمين [[پليسيوسوريا|پليسيوسار]] پنڊپاهڻ جو پٺيون ڏيک
&lt;/gallery&gt;

===ڇاپا ۽ سانچا===
{{anchor|Cast}}
ڪن حالتن ۾ جاندار جا اصل باقيات مڪمل طور ڳري وڃن ٿا يا ڪنهن ٻئي طريقي سان تباهه ٿي وڃن ٿا. پٿر ۾ رهجي ويل جاندار جي شڪل واري خالي جاءِ کي ''ٻاهريون سانچو'' چيو ويندو آهي. جيڪڏهن اها خالي جاءِ پوءِ رسوبي سان ڀرجي وڃي، ته ٺهيل ''ڇاپو'' جاندار جي اصل شڪل جهڙو ٿيندو آهي. [[اندروني ڇاپو]] يا ''اندروني سانچو'' تڏهن ٺهي ٿو، جڏهن رسوب جاندار جي اندروني حصي کي ڀري ڇڏي، جيئن [[ٻٽي خول واري جاندار]] يا [[گيسٽروپوڊ]] جي اندر، يا [[کوپڙي]] جي خالي جاءِ ۾.{{sfn|Prothero|2013|pp=9-10}} اندروني ڇاپن کي ڪڏهن ڪڏهن {{lang|de|Steinkerns}} به چيو ويندو آهي، خاص طور جڏهن ٻٽي خول وارا جاندار هن طريقي سان محفوظ ٿين.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |title=Definition of Steinkern |website=Merriam-Webster |access-date=13 May 2021 |quote=a fossil consisting of a stony mass that entered a hollow natural object (such as a bivalve shell) in the form of mud or sediment, was consolidated, and remained as a cast after dissolution of the mold |archive-date=13 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513191727/https://www.merriam-webster.com/dictionary/steinkern |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڇاپو&quot; انسانن طرفان ٺاهيل پنڊپاهڻن جي نقلن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. ڇاپو ٺاهيندڙ اصل پنڊپاهڻ مٿان [[سلڪون رٻڙ]] وجهي ان جي شڪل حاصل ڪندو آهي. ان کي هٽائڻ کان پوءِ سلڪون هڪ سانچي طور ڪم ڪندو آهي، جنهن ۾ پلستر جهڙو سيال مادو ڀريو ويندو آهي، جيڪو سخت ٿي [[پلستر جو ڇاپو]] بڻجي ويندو آهي. ڪيترائي پنڊپاهڻ ايترا نازڪ هوندا آهن، جو انهن کي محفوظ نموني نمائش لاءِ رکڻ يا منتقل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي؛ ڇاپا انهن جي جسماني بناوت جا تفصيل ٻين ميوزمن يا عوامي نمائش لاءِ دستياب بڻائين ٿا. جديد ٽيڪنالاجيون، جيئن [[ٽي ڊي ڇپائي]]، پڻ ساڳيو مقصد پورو ڪن ٿيون.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Internal mold, Hormotoma, Mollusca, Gastropoda, Murchisonioidea - Iowa, USA.jpg|[[گالينا فارميشن]] مان ''[[هورموٽوما]]'' نسل جو اندروني سانچو
File:Small-gasteropod-bariloche.jpg|[[وينٽانا فارميشن]] مان گيسٽروپوڊ جو اندروني سانچو
File:Anomalodonta gigantea Waynesville Franklin Co IN.JPG|[[وينزويل فارميشن]] مان ''[[انومالوڊونٽا گيگانٽيا]]'' جي خول جو ٻاهريون سانچو
File:Glycymeris alpinus 01.jpg|[[آسٽريا]] مان ''[[گليسيميرس الپائنس]]'' جو اندروني سانچو
File:Aviculopecten subcardiformis01.JPG|اوهايو جي هيٺئين [[ڪاربونيفرس دور]] واري [[لوگن فارميشن]] مان ''[[اوڪولوپيڪٽن سب ڪارڊيفارمس]]'' جو ٻاهريون سانچو
File:Gordonia traquairi Newton.jpg|اسڪاٽلينڊ جي پڇاڙيءَ واري پرمين دور جي [[هوپمين سينڊ اسٽون فارميشن]] مان [[ڊائسينوڊونٽيا|ڊائسينوڊونٽ]] ٿيراپسڊ ''[[گورڊونيا ٽريڪوائري]]'' جو ٻاهريون سانچو
&lt;/gallery&gt;

====مقامي معدنيڪاري====
هي ڇاپن ۽ سانچن جي ٺهڻ جو هڪ خاص طريقو آهي. جيڪڏهن ڪيميائي حالتون مناسب هجن ته جاندار يا ان جو ڪو ٽڪرو [[سائڊرائيٽ]] جهڙين معدنيات جي ترسڻ لاءِ مرڪز بڻجي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي چوڌاري ڳوڙهو ٺهي وڃي ٿو. جيڪڏهن اهو عمل نامياتي بافتن جي گهڻي گلڻ کان اڳ تيزيءَ سان ٿئي، ته تمام نفيس ٽن رخن وارا شڪلي تفصيل محفوظ ٿي سگهن ٿا. آمريڪا جي ايليناءِ ۾ ڪاربونيفرس دور جي [[ميزن ڪريڪ پنڊپاهڻ واريون تهون]] جا ڳوڙها اهڙي معدنيڪاري جا سڀ کان بهتر دستاويزي مثال آهن.{{sfn|Prothero|2013|p=579}}

===ايڊپريشن (دٻاءُ-ڇاپو)===
[[دٻاءُ وارا پنڊپاهڻ]]، جيئن فاسلي فرن، جاندار جي بافتن کي ٺاهيندڙ پيچيده نامياتي ماليڪيولن جي ڪيميائي گهٽتائيءَ جو نتيجو آهن. هن حالت ۾ پنڊپاهڻ اصل مادي تي مشتمل هوندو آهي، جيتوڻيڪ اهو جاگرافيائي ڪيميائي طور بدلجي چڪو هوندو آهي. هي ڪيميائي تبديلي [[ڊائجي نيسس]] جو مثال آهي. باقي رهيل مادو اڪثر [[ڪاربان وارو پردو]] هوندو آهي، جنهن کي فائيٽو ليم چيو وڃي ٿو؛ اهڙي حالت ۾ پنڊپاهڻ کي دٻاءُ وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. پر گهڻو ڪري فائيٽو ليم ختم ٿي ويندو آهي ۽ رڳو پٿر تي جاندار جو نقش رهجي ويندو آهي، جنهن کي ڇاپي وارو پنڊپاهڻ چيو ويندو آهي. ڪيترين حالتن ۾ دٻاءُ ۽ ڇاپو گڏ ٿيندا آهن. مثال طور، جڏهن پٿر ٽوڙيو وڃي، ته فائيٽو ليم اڪثر هڪ حصي سان چنبڙيل هوندو آهي، جڏهن ته ٻئي حصي تي رڳو ڇاپو رهندو آهي. انهيءَ سبب ٻنهي محفوظ صورتن لاءِ گڏيل اصطلاح ''ايڊپريشن'' استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shute |first1=C. H. |last2=Cleal |first2=C. J. |year=1986 |journal=Geological Curator |volume=4 |title=Palaeobotany in museums |issue=9 |pages=553–559|doi=10.55468/GC865 |s2cid=251638416 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

====ڪاربنائيزيشن ۽ ڪوئلي بڻجڻ====
ڪاربنائيز ٿيل يا ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ انهن نامياتي باقيات تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي گهڻو ڪري ڪيميائي عنصر ڪاربان تائين گهٽجي ويا هجن. ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ هڪ سنهي پردي تي مشتمل هوندا آهن، جيڪو اصل جاندار جي خاڪي کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور نرم بافتا هوندا هئا. ڪوئلو بڻيل پنڊپاهڻ گهڻو ڪري ڪوئلي تي مشتمل هوندا آهن، ۽ اصل نامياتي باقيات عام طور ڪاٺ جهڙي بناوت رکندڙ هوندا هئا.

&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|وسڪانسن جي سلورين دور واري [[واڪيشا حياتيات]] مان هڪ [[سائڪلونوراليا]] ڪيڙي جو ڪاربنائيز ٿيل پنڊپاهڻ، جنهن کي اڳ غلط طور [[ڄؤر]] سمجهيو ويو هو&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braddy |first1=Simon J. |last2=Gass |first2=Kenneth C. |last3=Tessler |first3=Michael |date=2023-09-04 |title=Not the first leech: An unusual worm from the early Silurian of Wisconsin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |journal=Journal of Paleontology |volume=97 |issue=4 |language=en |pages=799–804 |doi=10.1017/jpa.2023.47 |bibcode=2023JPal...97..799B |s2cid=261535626 |issn=0022-3360 |archive-date=13 November 2024 |access-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241113230423/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-paleontology/article/not-the-first-leech-an-unusual-worm-from-the-early-silurian-of-wisconsin/2AB9EDAF214C38A8EE93C260BAC9878D |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Lycopod axis.jpg|[[وسڪانسن]] جي ڊيوونين دور مان [[لائڪوپوڊ]] جو جزوي طور ڪوئلو بڻيل محور يا ٽاري
&lt;/gallery&gt;

==قسم==
[[File:Index fossils.gif|upright=1.35|thumb|اشارياتي پنڊپاهڻن جا مثال]]

===اشارياتي===
{{Main|اشارياتي پنڊپاهڻ}}

اشارياتي پنڊپاهڻ، جن کي رهنما پنڊپاهڻ، سڃاڻپ وارا پنڊپاهڻ يا علائقائي پنڊپاهڻ پڻ چيو ويندو آهي، اهي پنڊپاهڻ آهن جيڪي [[ارضياتي ستون|ارضياتي دورن]] يا جانداري مرحلن جي سڃاڻپ ۽ وصف لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو بنياد هن اصول تي هوندو آهي ته مختلف [[رسوب]] پنهنجي ٺهڻ جي حالتن مطابق ڏسڻ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن ۾ هڪ ئي [[نوع]] جا پنڊپاهڻ موجود ٿي سگهن ٿا. ڪنهن نوع جي وجود جو عرصو جيترو مختصر هوندو، اوترو وڌيڪ درست نموني مختلف رسوبن جو پاڻ ۾ لاڳاپو قائم ڪري سگهجي ٿو؛ تنهنڪري تيزيءَ سان ارتقا ڪندڙ نوعن جا پنڊپاهڻ اشارياتي پنڊپاهڻن طور خاص اهميت رکن ٿا. بهترين اشارياتي پنڊپاهڻ عام ملندڙ، نوع جي سطح تي آسانيءَ سان سڃاڻپ جوڳا ۽ وسيع علائقي ۾ پکڙيل هوندا آهن؛ ٻي صورت ۾ ٻنهي رسوبي تهن ۾ انهن کي ڳولڻ ۽ سڃاڻڻ جو امڪان گهٽ هوندو آهي.

===نقشي وارا===
{{Main|نقشي وارو پنڊپاهڻ}}

نقشي وارا پنڊپاهڻ جاندارن جي حياتياتي سرگرمين جا پنڊپاهڻي رڪارڊ آهن، پر اهي جاندار جي جسم جا محفوظ باقيات نه هوندا آهن. اهي گهڻو ڪري پنڌن ۽ ٻرن تي مشتمل هوندا آهن، پر انهن ۾ [[ڪوپرولائيٽ]]، يعني پنڊپاهڻي [[فضلو]]، ۽ کاڌ خوراڪ دوران ڇڏيل نشان پڻ شامل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | access-date=17 September 2008 | title=What is paleontology? | publisher=University of California Museum of Paleontology | archive-url=https://web.archive.org/web/20080916013642/http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo | archive-date=16 September 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot; /&gt; نقشي وارا پنڊپاهڻ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙي معلومات مهيا ڪن ٿا جيڪا رڳو آسانيءَ سان پنڊپاهڻ بڻجندڙ سخت عضون وارن جانورن تائين محدود نه آهي، ۽ اهي جانورن جي رويي کي به ظاهر ڪن ٿا. ڪيترائي نشان انهن جانورن جي جسماني پنڊپاهڻن کان گهڻو اڳ جا آهن، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي اهڙا نشان پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal
| author = Seilacher, A. | year = 1994 | title = How valid is Cruziana Stratigraphy?
| journal = International Journal of Earth Sciences | volume = 83 | issue = 4 | pages = 752–758
| doi=10.1007/BF00251073 | bibcode=1994GeoRu..83..752S| s2cid = 129504434 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نقشي وارن پنڊپاهڻن کي سندن اصل ٺاهيندڙ جاندار سان صحيح نموني منسوب ڪرڻ عام طور ممڪن ناهي، پر اهي مثال طور وچولي درجي جي پيچيده جانورن، جهڙوڪ [[ڪينچو]]ن سان مشابهت رکندڙ جاندارن، جي ظهور بابت سڀ کان پراڻو جسماني ثبوت فراهم ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book |author1=Fedonkin, M.A. |author2=Gehling, J.G. |author3=Grey, K. |author4=Narbonne, G.M. |author5=Vickers-Rich, P. |title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia |publisher=JHU Press |year=2007 |isbn=978-0-8018-8679-9 |pages=213–216 |url=https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |access-date=14 November 2008 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062706/https://books.google.com/books?id=OFKG6SmPNuUC&amp;pg=PA213 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪوپرولائيٽ کي جسماني پنڊپاهڻ بدران نقشي وارو پنڊپاهڻ قرار ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي جاندار جي جسماني بناوت بدران ان جي رويي، هن حالت ۾ خوراڪ، بابت شاهدي ڏين ٿا. انهن جو پهريون بيان 1829ع ۾ [[وليم بڪلينڊ]] ڪيو. ان کان اڳ انهن کي ”پنڊپاهڻي [[صنوبر جو مخروط|صنوبر جا مخروط]]“ ۽ ”[[بيزور]] پٿر“ چيو ويندو هو. پنڊپاهڻيات ۾ انهن جي وڏي اهميت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ناپيد جاندارن جي شڪار ۽ خوراڪ بابت سڌي شاهدي مهيا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|title=coprolites |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217091807/http://dictionary.reference.com/search?q=coprolites|archive-date=17 December 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪوپرولائيٽ جي جسامت چند ملي ميٽرن کان وٺي 60 سينٽي ميٽرن کان وڌيڪ تائين ٿي سگهي ٿي.

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:CambrianRusophycus.jpg|[[ڪيمبرين دور]] جا [[نقشي وارا پنڊپاهڻ]]، جن ۾ [[ٽرائلو بائيٽ]] پاران ٺاهيل ''[[روسوفيڪس]]'' شامل آهي
File:Coprolite.jpg|ڏکڻ اولهه [[ساسڪيچوان]] مان مليل گوشت خور ڊائناسور جو ڪوپرولائيٽ
File:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|ڪيمبرين دور جي سامونڊي لهر واري ميدان تي هڪ امڪاني گهونگهي جهڙي [[مولسڪ]] پاران ٺاهيل گهاٽا گڏ ٿيل خشڪي يا ڪناري ڀرسان پنڌن جا نشان (''[[ڪلائماڪٽڪنيٽس ولسوني]]'')
&lt;/gallery&gt;

===عبوري===
{{Main|عبوري پنڊپاهڻ}}
{{Further|عبوري پنڊپاهڻن جي فهرست}}

''عبوري پنڊپاهڻ'' ڪنهن اهڙي جاندار جا پنڊپاهڻي باقيات آهن، جن ۾ اباڻي گروهه ۽ ان مان نڪتل جانشين گروهه ٻنهي جون گڏيل خاصيتون موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Herron|first1=Scott|last2=Freeman|first2=Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd|access-date=11 October 2018|archive-date=17 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=gnZIngEACAAJ&amp;pg=PA816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڳالهه خاص طور تڏهن اهم هوندي آهي، جڏهن جانشين گروهه جسماني بناوت ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جي طريقي ۾ پنهنجي اباڻي گروهه کان واضح طور مختلف هجي. پنڊپاهڻي رڪارڊ جي نامڪمل هجڻ سبب عام طور اهو صحيح نموني معلوم ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي ته ڪو عبوري پنڊپاهڻ اصل ارتقائي ورهاڱي واري نقطي کان ڪيترو ويجهو هو. اهي پنڊپاهڻ ياد ڏيارين ٿا ته درجابنديءَ جون حدون انساني ٺاهيل آهن، جيڪي بعد ۾ لڳاتار تبديليءَ واري سلسلي تي لاڳو ڪيون ويون آهن.{{clear-left}}

===خورد پنڊپاهڻ===
[[File:Microfossils.JPG|thumb|left|لڳ ڀڳ 1&amp;nbsp;ملي ميٽر جسامت وارا خورد پنڊپاهڻ]]
{{Main|خورد پنڊپاهڻ}}
{{See also|خورد پنڊپاهڻيات|پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ پروٽسٽ}}

[[خورد پنڊپاهڻ]] هڪ وضاحتي اصطلاح آهي، جيڪو اهڙن پنڊپاهڻي ٻوٽن ۽ جانورن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن جي جسامت ان حد تي يا ان کان گهٽ هجي، جتي کين خالي اک سان جاچي سگهجي. ”خورد“ ۽ [[وڏو پنڊپاهڻ|”وڏن“ پنڊپاهڻن]] جي وچ ۾ عام طور 1 ملي ميٽر کي حد طور استعمال ڪيو ويندو آهي. خورد پنڊپاهڻ مڪمل يا لڳ ڀڳ مڪمل جاندار به ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ سامونڊي پلئنڪٽن [[فورامينيفرا]] ۽ [[ڪوڪوليٿوفور]]، يا وڏن جانورن ۽ ٻوٽن جا حصا، جهڙوڪ ننڍا ڏند يا [[پولينيات|اسپور]]. خورد پنڊپاهڻ [[قديم آبهوايات|قديم آبهوا]] بابت معلومات جي ذخيرن طور انتهائي اهم آهن، ۽ [[حياتياتي طبقابندي|حياتياتي طبقابنديءَ جي ماهرن]] پاران پٿريلي اڪائين جي پاڻ ۾ ڀيٽ ۽ لاڳاپي لاءِ پڻ عام طور استعمال ڪيا ويندا آهن.{{clear}}

===رَس===
{{Main|امبر}}

[[File:Leptofoenus pittfieldae (male) rotated.JPG|thumb|20 کان 16 ملين سال اڳ جي [[ڊومينيڪن امبر]] ۾ ڦاٿل ڀنڀوري ''[[ليپٽوفوينس پٽفيلڊي]]''. هي نوع فقط هن هڪڙي نموني مان سڃاتي وڃي ٿي.]]

پنڊپاهڻي رَس، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ [[امبر]] چيو ويندو آهي، هڪ قدرتي [[پوليمر]] آهي، جيڪو سڄي دنيا ۾ ڪيترن ئي قسمن جي تهن، ايتري قدر جو [[اتر قطبي علائقو|اتر قطبي علائقي]] ۾ پڻ ملي ٿو. سڀ کان پراڻو پنڊپاهڻي رَس [[ٽرائيسڪ دور]] سان تعلق رکي ٿو، جيتوڻيڪ گهڻو رَس [[سينوزوئڪ دور]] جو آهي. ڪجهه ٻوٽن پاران رَس ڇڏڻ کي هڪ ارتقائي [[موافقت]] سمجهيو ويندو آهي، جيڪا جيتن کان بچاءَ ۽ زخمن کي بند ڪرڻ لاءِ پيدا ٿي. پنڊپاهڻي رَس ۾ اڪثر ٻيا پنڊپاهڻ به هوندا آهن، جن کي شاملات چيو ويندو آهي، ۽ اهي چنبڙندڙ رَس ۾ ڦاسي پيا هئا. انهن ۾ بيڪٽيريا، ڦڦوند، ٻيا ٻوٽا ۽ جانور شامل ٿي سگهن ٿا. جانورن جون شاملات عام طور ننڍا [[بي فقاري]] هوندا آهن، خاص طور [[آرٿروپوڊ]] جهڙوڪ جيت ۽ ڪوريئڙا، ۽ تمام گهٽ حالتن ۾ ننڍي ڇپڪلي جهڙو [[فقاري]] پڻ ملي سگهي ٿو. شاملات جي حفاظت نهايت شاندار ٿي سگهي ٿي، ۽ انهن ۾ [[ڊي اين اي]] جا ننڍا ٽڪرا پڻ محفوظ ٿي سگهن ٿا.

=== &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;derived&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;reworked&quot;&gt;&lt;/span&gt;نڪتل يا ٻيهر منتقل ٿيل ===
{{See also|زومبي ٽيڪسون}}

[[File:CentrumSideView.jpg|thumb|left|انگلينڊ جي فارنگڊن ۾ هيٺئين [[ڪريٽيشس دور]] جي فارنگڊن اسپنج بجري مان مليل ڪٽيل [[جوراسڪ دور]] واري [[پليسيوسار]] جي ڪرنگهي جو مرڪزي حصو. هي ''remanié'' پنڊپاهڻ جو مثال آهي.]]

''نڪتل''، ''ٻيهر منتقل ٿيل'' يا {{lang|fr|remanié fossil}} اهڙو پنڊپاهڻ آهي، جيڪو ان پٿر ۾ ملي ٿو جيڪو پنڊپاهڻي جانور يا ٻوٽي جي مرڻ کان گهڻو پوءِ ٺهيو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Neuendorf |first1=Klaus K. E. |last2=Institute |first2=American Geological |title=Glossary of Geology |date=2005 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-0-922152-76-6 |url=https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |language=en |access-date=7 June 2020 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062711/https://books.google.com/books?id=yD79FqfECCYC&amp;pg=PA551 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻيهر منتقل ٿيل پنڊپاهڻ تڏهن ٺهن ٿا، جڏهن ڪٽاءُ اصل پٿريلي بناوت مان پنڊپاهڻ کي ظاهر ڪري آزاد ڪري ڇڏي، ۽ پوءِ اهو وڌيڪ نئين رسوبي تهه ۾ ٻيهر جمع ٿي وڃي.{{clear-right}}

===ڪاٺ===
{{Main|پنڊپاهڻي ڪاٺ}}
{{multiple image
|direction = vertical
|image1 = Petrified forest log 2 md.jpg
|caption1 = [[پٿر بڻيل ڪاٺ]]. وڻ ۽ ڇل جي اندروني بناوت [[#پرمنرلائيزيشن|پرمنرلائيزيشن]] جي عمل دوران محفوظ رهندي آهي.
|image2 = Petrified wood close 052615.jpg
|caption2 = پالش ڪيل پٿر بڻيل ڪاٺ جو حصو، جنهن ۾ ساليانا دائرا نظر اچن ٿا
}}

پنڊپاهڻي ڪاٺ اهو ڪاٺ آهي، جيڪو پنڊپاهڻي رڪارڊ ۾ محفوظ رهيو هجي. ڪاٺ عام طور ٻوٽي جو اهو حصو آهي، جيڪو سڀ کان بهتر نموني محفوظ ٿئي ٿو ۽ آسانيءَ سان ملي ٿو. پنڊپاهڻي ڪاٺ [[پٿر بڻيل ڪاٺ|پٿر بڻيل]] به ٿي سگهي ٿو ۽ نه به. ڪڏهن پنڊپاهڻي ڪاٺ ٻوٽي جو واحد محفوظ حصو هوندو آهي؛&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |title=Petrified Wood from Western Washington |author=Ed Strauss |year=2001 |access-date=8 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html |archive-date=11 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ان ڪري اهڙي ڪاٺ کي خاص [[نباتياتي نالو]] ڏنو وڃي ٿو. ان نالي ۾ عام طور ”زائِلون“ ۽ ان جي ممڪن نسبت ظاهر ڪندڙ اصطلاح شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''[[اراوڪيريوزائلون اريزونڪم|اراوڪيريوزائلون]]''، يعني ''[[اراوڪاريا]]'' يا ان سان لاڳاپيل ڪنهن نسل جو ڪاٺ؛ ''[[پالموزائلون]]''، يعني اڻڄاتل [[کجي خاندان|کجيءَ]] جو ڪاٺ؛ يا ''ڪاسٽانوزائلون''، يعني اڻڄاتل [[ڪاسٽانوپسس|چنڪاپن]] جو ڪاٺ.&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{cite book
|author1=Wilson Nichols Stewart |author2=Gar W. Rothwell |title =Paleobotany and the evolution of plants
|publisher =Cambridge University Press
|edition=2
|year =1993
|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}
|isbn =978-0-521-38294-6
|page=31
}}&lt;/ref&gt;{{clear-left}}

===ذيلي پنڊپاهڻ===
[[File:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|thumb|left|[[ڊوڊو]] جو ذيلي پنڊپاهڻي ڍانچو]]

ذيلي پنڊپاهڻ [[هولوسين دور]] جا اهڙا باقيات آهن، جيڪي جديد سمجهڻ لاءِ تمام پراڻا آهن. گذريل ارضياتي دورن جا غير معدني بڻيل باقيات اڪثر غلط نموني ذيلي پنڊپاهڻ سڏيا ويندا آهن. البت پنڊپاهڻ نسبتاً گهٽ تبديل ٿيل مادي تي پڻ مشتمل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ مولسڪن جا باقيات يا امبر. ذيلي پنڊپاهڻي مادو هولوسين دور جا معدني بڻيل باقيات پڻ ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title = Subfossils Collections |publisher = South Australian Museum |url = https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |access-date = 28 August 2020 |archive-date = 17 April 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210417141305/https://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ذيلي پنڊپاهڻ اڪثر غارن يا ٻين پناهه گاهن ۾ ملندا آهن، جتي اهي هزارين سالن تائين محفوظ رهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Subfossils Collections
 | publisher = South Australian Museum
 | url = http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617011415/http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections
 |archive-date=17 June 2011 |access-date=23 January 2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Peterson | first1 =Joseph E. | last2 = Lenczewski | first2 = Melissa E. | last3 = Scherer | first3 = Reed P. | title = Influence of Microbial Biofilms on the Preservation of Primary Soft Tissue in Fossil and Extant Archosaurs | editor-last = Stepanova | editor-first = Anna | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | page = 13A |date=October 2010 | doi = 10.1371/journal.pone.0013334 | pmid=20967227 | pmc=2953520
| bibcode =2010PLoSO...513334P | doi-access =free }}&lt;/ref&gt;

[[File:Theba geminata 08.JPG|thumb|ذيلي پنڊپاهڻ ''[[ٿيبا|ٿيبا جيميناتا]]'']]

ذيلي پنڊپاهڻ عام طور تازن رسوبي ماحولن، جهڙوڪ ڍنڍن جي رسوبن، سامونڊي رسوبن ۽ مٽيءَ ۾ ملندا آهن. جمع ٿيڻ کان پوءِ جسماني ۽ ڪيميائي [[موسمي اثر]] انهن جي حفاظت واري حالت کي بدلائي سگهي ٿو، ۽ ننڍا ذيلي پنڊپاهڻ زندهه [[جاندار]]ن پاران ڳهي به سگهجن ٿا. عام ذيلي پنڊپاهڻن ۾ [[ڪائرونومڊ]] جي مٿي جا خول، [[اوسٽراڪوڊ]] جا [[ٻاهريان خول]]، [[ڊائٽم]] ۽ [[فورامينيفرا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Anand|first= Konkala|date= 2022|title= Zoology: Animal Distribution, Evolution And Development|url= https://books.google.com/books?id=NuO8EAAAQBAJ|location= |publisher= AG PUBLISHING HOUSE|page= 42|isbn=978-93-95936-29-3}}&lt;/ref&gt;

===ڪيميائي پنڊپاهڻ===
{{See also|حياتيءَ جو نشان}}

ڪيميائي پنڊپاهڻ يا ڪيموفاسل اهڙا ڪيميائي مادا آهن، جيڪي پٿرن ۽ [[پنڊ ٻارڻ]]، جهڙوڪ پيٽروليم، ڪوئلي ۽ قدرتي گئس، ۾ ملن ٿا ۽ قديم حياتيءَ جي نامياتي نشانين کي ظاهر ڪن ٿا. [[ماليڪيولي پنڊپاهڻ]] ۽ آئسوٽوپي تناسب ڪيميائي پنڊپاهڻن جا ٻه قسم آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|title=Chemical or Molecular Fossils|website=petrifiedwoodmuseum.org|access-date=15 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420044014/http://petrifiedwoodmuseum.org/ChemicalMolecularFossils.htm|archive-date=20 April 2014}}&lt;/ref&gt; ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان پراڻا نشان هن ئي قسم جا پنڊپاهڻ آهن، جن ۾ [[زرڪون]]ن اندر مليل ڪاربان آئسوٽوپ جون غيرمعمولي حالتون شامل آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته حياتي شايد 4.1 ارب سال اڳ ئي موجود هئي.
== اسٽروميٽولائيٽ ==
{{Main|اسٽروميٽولائيٽ}}
{{Further|سڀ کان قديم معلوم حياتياتي صورتون}}
[[File:Stromatolites Cochabamba.jpg|thumb|right|ڏکڻ آمريڪا جي [[بوليويا]] مان هيٺئين پروٽيروزوئڪ دور جا [[اسٽروميٽولائيٽ]]]]

اسٽروميٽولائيٽ تھن واریون [[ارضياتي واڌ|واڌو]] [[بناوٽ| بناوٽون]] آهن، جيڪي گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ [[مائڪرو جاندار|خرد جاندارن]]، خاص طور [[سائنوبيڪٽيريا]]، جي [[حياتياتي پردو|حياتياتي پردن]] طرفان رسوبي ذرڙن کي ڦاسائڻ، پاڻ ۾ ٻڌڻ ۽ ڳنڍڻ سان ٺهن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Riding | year = 2007 | first = R. | title = The term stromatolite: towards an essential definition | journal = Lethaia | volume = 32 | issue = 4 | pages = 321–330 | url = http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-url = https://archive.today/20150502101712/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract | archive-date = 2 May 2015 | doi = 10.1111/j.1502-3931.1999.tb00550.x | url-access = subscription }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126212855/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119935443/abstract |date=26 January 2020 }}&lt;/ref&gt; اسٽروميٽولائيٽ ڌرتيءَ تي حياتيءَ جا سڀ کان قديم فاسلي رڪارڊ مهيا ڪن ٿا، جيڪي 3.5 ارب سالن کان به وڌيڪ پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| title=Stromatolites, the Oldest Fossils| access-date=4 March 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070309173949/http://www.fossilmuseum.net/Tree_of_Life/Stromatolites.htm| archive-date=9 March 2007| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پري ڪيمبرين دور ۾ اسٽروميٽولائيٽ تمام گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. جيتوڻيڪ وڌيڪ پراڻن، [[آرڪيئن دور]] جي فاسلي باقيات کي [[حياتياتي بيٺڪ|سائنوبيڪٽيريا جون بيٺڪون]] سمجهيو وڃي ٿو، پر وڌيڪ نون، يعني [[پروٽيروزوئڪ دور]] جي فاسلن مان ڪي [[قديم دور|ابتدائي]] [[يوڪيريئوٽ]] [[ڪلوروفائٽا|سائي الجي]] جون صورتون ٿي سگهن ٿيون. اسٽروميٽولائيٽ جو هڪ [[جنس]]، جيڪو [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي رڪارڊ]] ۾ تمام عام آهي، ''[[ڪولينا]]'' آهي. تصديق ٿيل خردجيوي اصل وارو سڀ کان پراڻو اسٽروميٽولائيٽ 2.724 ارب سال پراڻو آهي.&lt;ref name=Lepot2008&gt;{{Cite journal
| doi = 10.1038/ngeo107
| volume = 1
| pages = 118–21
| last1 = Lepot
| first1 = Kevin
| first2=Karim |last2=Benzerara |first3=Gordon E. |last3=Brown |first4=Pascal |last4=Philippot
| title = Microbially influenced formation of 2.7 billion-year-old stromatolites
| journal = [[نيچر جيو سائنس]]
| year = 2008
| issue=2
|bibcode = 2008NatGe...1..118L }}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ ٿيل هڪ دريافت مضبوط شاهدي مهيا ڪئي ته خردجيوي اسٽروميٽولائيٽ 3.45 ارب سال اڳ تائين موجود هئا.&lt;ref name=Allwood2009&gt;{{Cite journal
| last1 = Allwood
| first1 = Abigail C.
|first2=John P. |last2=Grotzinger |first3=Andrew H. |last3=Knoll |first4=Ian W. |last4=Burch |first5=Mark S. |last5=Anderson |first6=Max L. |last6=Coleman |first7=Isik |last7=Kanik
| title = Controls on development and diversity of Early Archean stromatolites
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| year = 2009
| doi = 10.1073/pnas.0903323106
| volume = 106
| pages = 9548–9555
| issue = 24
|bibcode = 2009PNAS..106.9548A
| pmid=19515817
| pmc=2700989| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cradle of life: the discovery of earth's earliest fossils |first=J. William |last=Schopf |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N.J |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |pages=87–89 |isbn=978-0-691-08864-8 |access-date=11 October 2018 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317062709/https://books.google.com/books?id=YJHBAolcIk8C&amp;pg=PA87 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اسٽروميٽولائيٽ حياتيءَ جي پهرين 3.5 ارب سالن واري فاسلي رڪارڊ جو هڪ اهم حصو آهن، ۽ انهن جي گهڻائي لڳ ڀڳ 1.25 ارب سال اڳ پنهنجي اوج تي پهتي.&lt;ref name=Allwood2009 /&gt; ان کان پوءِ انهن جي تعداد ۽ تنوع ۾ گهٽتائي آئي،&lt;ref&gt;{{cite journal| year=1982 | title=Precambrian conical stromatolites from California and Sonora | author=McMenamin, M. A. S. | journal=Bulletin of the Southern California Paleontological Society | volume=14 | issue=9&amp;10 | pages=103–105 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيمبرين دور جي شروعات تائين اهي پنهنجي وڌ ۾ وڌ تعداد جي رڳو 20 سيڪڙو تائين رهجي ويا. سڀ کان وڌيڪ قبول ڪيل وضاحت اها آهي ته اسٽروميٽولائيٽ ٺاهيندڙ جاندار چرندڙ جاندارن جو شڪار بڻيا، جنهن کي [[ڪيمبرين سطح وارو انقلاب]] چيو وڃي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪافي پيچيده جاندار هڪ ارب سال کان به وڌيڪ اڳ عام ٿي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;McNamara1996DatingOriginAnimals&quot;&gt;{{cite journal
 | author = McNamara, K.J.
 | title = Dating the Origin of Animals
 | journal = Science
 | volume = 274
 | pages = 1993–1997
 | date = 20 December 1996
 | doi = 10.1126/science.274.5295.1993f
 | issue = 5295
 | bibcode = 1996Sci...274.1993M
 | doi-access = free
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AwramikStromatoliteDiversityMetazoanAppearance&quot;&gt;{{cite journal
 | author = Awramik, S.M.
 | title = Precambrian columnar stromatolite diversity: Reflection of metazoan appearance
 | journal = Science
 | volume = 174
 | pages = 825–827
 | date = 19 November 1971
 | doi=10.1126/science.174.4011.825
 | pmid = 17759393
 | issue=4011
|bibcode = 1971Sci...174..825A | s2cid = 2302113
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bengtson2002OriginsOfPredation&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
 | author=Bengtson, S.
 | year=2002
 | chapter=Origins and early evolution of predation
 | encyclopedia=The Paleontological Society Papers
 | volume=8
 | title=The fossil record of predation
 | editor=Kowalewski, M. |editor2=Kelley, P.H.
 | pages=289–317
 | publisher=The Paleontological Society
 | chapter-url=http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910205539/http://www.nrm.se/download/18.4e32c81078a8d9249800021552/Bengtson2002predation.pdf |archive-date=2008-09-10 |url-status=dead
 | access-date=25 April 2026
}}&lt;/ref&gt;

چرندڙ جاندارن ۽ اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائيءَ وچ وارو لاڳاپو وڌيڪ نئين [[آرڊوويشي دور]] جي [[ارتقائي پکيڙ]] ۾ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آهي. [[آرڊوويشي-سلورين ناپيدي واقعا|آرڊوويشي دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] ۽ [[پرمين ناپيدي|پرمين دور جي پڇاڙيءَ واري ناپيدي]] کان پوءِ، جڏهن سامونڊي جانورن جي وڏي تعداد تباهه ٿي وئي، اسٽروميٽولائيٽن جي گهڻائي ٻيهر وڌي؛ پر سامونڊي جانورن جي بحاليءَ کان پوءِ اها وري اڳئين سطح تي موٽي آئي.&lt;ref name=&quot;SheehanHarris2004ResurgenceAfterOrdovicianExtinction&quot;&gt;{{cite journal
| title=Microbialite resurgence after the Late Ordovician extinction
| journal=Nature
| volume=430
| pages=75–78
| year=2004
| doi=10.1038/nature02654
| author1=Sheehan, P.M. |author2=Harris, M.T.
| pmid=15229600
| issue=6995
| bibcode=2004Natur.430...75S
| s2cid=4423149
}}&lt;/ref&gt; [[ميٽازوئن]] جاندارن جي آبادي ۽ تنوع ۾ ڦيرڦار شايد اسٽروميٽولائيٽن جي گهٽتائيءَ جو واحد سبب نه هئي. ماحول جي ڪيميائي بناوت جهڙا عنصر پڻ انهن تبديلين جا ذميوار ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Riding2006&quot;&gt;{{cite journal | url=http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | title=Microbial carbonate abundance compared with fluctuations in metazoan diversity over geological time | author=Riding R | journal=Sedimentary Geology | date=March 2006 | volume=185 | issue=3–4 | pages=229–38 | doi=10.1016/j.sedgeo.2005.12.015 | bibcode=2006SedG..185..229R | access-date=9 December 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120426041343/http://www.robertriding.com/pdf/riding2006mc.pdf | archive-date=26 April 2012 }}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ [[پروڪيريئوٽ]] سائنوبيڪٽيريا پاڻ خليي جي ورهاڱي وسيلي غير جنسي نموني نسل وڌائين ٿا، پر انهن وڌيڪ پيچيده [[يوڪيريئوٽ]] جاندارن جي [[ارتقا جي وقتي ترتيب|ارتقائي ترقي]] لاءِ ماحول تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سائنوبيڪٽيريا، ۽ گڏوگڏ [[انتهائي ماحول پسند]] [[گاما پروٽيوبيڪٽيريا]]، مسلسل [[ضیائي ترڪيب]] وسيلي ابتدائي ڌرتيءَ جي [[فضا]] ۾ [[آڪسيجن]] جو مقدار وڌائڻ جا وڏي حد تائين ذميوار سمجهيا وڃن ٿا. سائنوبيڪٽيريا پنهنجي خوراڪ ٺاهڻ لاءِ [[پاڻي]]، [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] ۽ [[سج جي روشني]] استعمال ڪن ٿا. سائنوبيڪٽيريا جي خلين واري پردي مٿان اڪثر [[ليسو مادو]] جي هڪ تہه ٺهي ٿي. جديد خردجيوي پردن ۾ چوڌاري ماحول جا ذرڙا ان ليسي مادي ۾ ڦاسي سگهن ٿا، جنهن کي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڳنڍي [[چن پٿر]] جون سنهيون تہون ٺاهي سگهي ٿو. وقت سان گڏ اهي تہون وڌنديون رهن ٿيون، جنهن سان اسٽروميٽولائيٽن ۾ عام ڏسجندڙ پٽيدار نمونو ٺهي ٿو. حياتياتي اسٽروميٽولائيٽن جي گنبذي شڪل ان عمودي واڌ جو نتيجو آهي، جيڪا ضیائي ترڪيب لاءِ سج جي روشني جاندارن تائين پهچڻ جاري رکڻ لاءِ ضروري آهي. تہه دار گول واڌ وارين بناوتن، جن کي [[آنڪولائيٽ]] چيو وڃي ٿو، اسٽروميٽولائيٽن سان مشابهت رکن ٿيون ۽ فاسلي رڪارڊ ۾ پڻ سڃاتيون وڃن ٿيون. [[ٿرومبولائيٽ]] گهٽ تہه دار يا غير تہه دار، ڳوڙهن جهڙيون بناوتون آهن، جيڪي سائنوبيڪٽيريا ٺاهين ٿا ۽ فاسلي رڪارڊ توڙي جديد رسوبن ۾ عام آهن.&lt;ref name=Lepot2008 /&gt;

ڏکڻ اولهه [[نميبيا]] جي زاريس جبلن ۾ گهڻو ڪٽيل ڪوبيس پليٽفارم واري زيبرا درياهه جي واديءَ جو علائقو پروٽيروزوئڪ دور ۾ ٺهيل ٿرومبولائيٽ-اسٽروميٽولائيٽ-ميٽازوئن ريفن جو انتهائي واضح مثال پيش ڪري ٿو. هتي اسٽروميٽولائيٽ اوچين وهڪري وارن هنڌن تي وڌيڪ تيز پاڻيءَ جي وهڪري ۽ وڌيڪ رسوبي جي آمد واري حالتن ۾ بهتر نموني ترقي يافته آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Adams, E. W. |author2=Grotzinger, J. P. |author3=Watters, W. A. |author4=Schröder, S. |author5=McCormick, D. S. |author6=Al-Siyabi, H. A. |year=2005 |title=Digital characterization of thrombolite-stromatolite reef distribution in a carbonate ramp system (terminal Proterozoic, Nama Group, Namibia) |journal=AAPG Bulletin |volume=89 |issue=10 |pages=1293–1318 |doi=10.1306/06160505005 |bibcode=2005BAAPG..89.1293A |url=http://www.wellesley.edu/Astronomy/Wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |access-date=8 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307215400/http://wellesley.edu/Astronomy/wwatters/adams%20etal%20-%20digital%20models%20nama%20reefs%20-%20aapg%20bull%202005.pdf |archive-date=7 March 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ڪوڙا پنڊپاهڻ ==
[[File:Dendrites01.jpg|thumb|هڪ ڪوڙي پنڊپاهڻ جو مثال: جرمني جي [[سولنهوفن]] مان چن پٿر جي هڪ تهه تي مينگانيز جا [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]]؛ ماپ ملي ميٽرن ۾]]

{{Main|ڪوڙا پنڊپاهڻ}}

''ڪوڙا پنڊپاهڻ'' پٿرن ۾ اهڙا ڏسڻ جهڙا نمونا آهن، جيڪي پنڊپاهڻن سان مشابهت رکن ٿا، پر حياتياتي عملن بدران ارضياتي عملن جي نتيجي ۾ ٺهن ٿا. ڪجهه ڪوڙا پنڊپاهڻ، جهڙوڪ ارضياتي [[ڊينڊرائيٽ (قلم)|ڊينڊرائيٽ]] قلم، پٿر ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ چيرن ۾ معدنيات سان ڀريل پاڻي جي داخل ٿيڻ ۽ انهن چيرن جي ڀرجي وڃڻ سان ٺهن ٿا. ڪوڙن پنڊپاهڻن جي ٻين قسمن ۾ گردي جهڙو معدني مادو، يعني لوهه جي خام ڌات ۾ گول شڪليون، ۽ [[ماس عقيق]] شامل آهن، جيڪي ڏسڻ ۾ ڪائي يا ٻوٽن جي پنن جهڙا لڳن ٿا. ڪجهه رسوبي تهن ۾ ملندڙ گول يا بيضوي شڪل جا [[ڪانڪريشن]] هڪ وقت ۾ [[ڊائناسور]]ن جا آنا سمجهيا ويندا هئا، ۽ انهن کي اڄ به اڪثر غلط نموني پنڊپاهڻ تصور ڪيو ويندو آهي.

== حياتياتِ فلڪ ==
اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته [[حياتياتي معدنيات]] (بايومنرلز) شايد [[زمين کان ٻاهر واري حياتي]] جا اهم اشارا ثابت ٿي سگهن، تنهن ڪري اهي سياري [[مريخ]] تي ماضي يا موجوده حياتيءَ جي ڳولا ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا. ان کان علاوه، [[نامياتي مرڪب (معدنيات)|نامياتي جزا]] ([[حياتياتي نشان]]؛ بايوسگنيچرز)، جيڪي اڪثر حياتياتي معدنيات سان لاڳاپيل هوندا آهن، سمجهيو وڃي ٿو ته اهي حياتيءَ کان اڳ وارن (پري-بائيوٽڪ) ۽ [[حياتياتي مادو|حياتياتي]] (بائيوٽڪ) عملن ٻنهي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا.&lt;ref name=SSG&gt;{{Cite book |editor2-first=David |editor2-last=Beaty |chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG) |title=The Astrobiology Field Laboratory |editor1-first=Andrew |editor1-last=Steele |publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA |place=U.S. |page=72 |date=26 September 2006 |chapter-url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |chapter-format=.doc |access-date=29 December 2014 |author=The MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

24 جنوري 2014ع تي [[ناسا]] ٻڌايو ته مريخ تي [[ڪيوريوسٽي روور|''ڪيوريوسٽي'']] ۽ [[اپرچيونٽي روور|''اپرچيونٽي'']] روورن ذريعي هلندڙ موجوده تحقيق ۾ قديم حياتيءَ جا ثبوت ڳولڻ تي ڌيان ڏنو ويندو، جن ۾ [[خودغذاخور]] (آٽوٽرافڪ)، [[ڪيموٽروف]] (ڪيموٽرافڪ) يا [[ڪيمولٿواٽوٽروف]] (ڪيمولٿو آٽوٽرافڪ) [[خرد حياتين]] تي ٻڌل [[حياتياتي دائرو]] (بائيوسفيئر) جا امڪاني نشان شامل آهن. ان سان گڏ قديم پاڻيءَ جا ثبوت، جهڙوڪ [[دريائي-ڍنڍي ميدان]] (فلوويو-ليڪسٽرائين انوائرنمينٽس)، يعني قديم [[درياهه|دريائن]] يا [[ڍنڍ|ڍنڍن]] سان لاڳاپيل [[ميدان]]، جيڪي شايد ماضي ۾ [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق]] رهيا هجن، پڻ ڳوليا ويندا.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot;&gt;{{cite journal |last=Grotzinger |first=John P.|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]] |date=24 January 2014 |volume=343 |number=6169 |pages=386–387 |doi=10.1126/science.1249944 |bibcode=2014Sci...343..386G |pmid=24458635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Issue – Table of Contents – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/toc/science/343/6169 |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |pages=345–452 |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129042127/http://www.sciencemag.org/content/343/6169.toc#SpecialIssue |archive-date=29 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124&quot;&gt;{{cite journal |author=Various |title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability |url=https://www.science.org/action/doSearch?AllField=Curiosity+Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128102653/http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/ |archive-date=28 January 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124c&quot;&gt;{{cite journal|author=Grotzinger, J.P. |title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars |date=24 January 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=343 |number=6169 |doi=10.1126/science.1242777 |article-number=1242777|bibcode = 2014Sci...343A.386G |display-authors=etal |pmid=24324272|citeseerx=10.1.1.455.3973 |s2cid=52836398 }}&lt;/ref&gt; مريخ تي [[سياري جي رهائش لائق هجڻ|رهائش لائق هجڻ]]، [[تافونومي]] (پنڊپاهڻن جي ٺهڻ ۽ محفوظ رهڻ سان لاڳاپيل عمل)، ۽ [[نامياتي ڪاربان]] جا ثبوت ڳولڻ هاڻي [[ناسا]] جي بنيادي مقصدن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SCI-20140124a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20140124special&quot; /&gt;

== فن ==
هڪ مفروضي موجب، ڇهين صدي ق.م. جو [[ڪورنٿ]] جو هڪ مرتبان (Boston 63.420) شايد مهره دار جاندار جي پنڊپاهڻ جي قديم ترين فني تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪا ممڪن طور مائيوسين دور جي ڪنهن زرافي ۽ ٻين جاندارن جي خاصيتن جي ميلاپ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{ cite journal
| last=Mayor |first= A. |year=2000
|title=The &quot;Monster of Troy&quot; Vase: The Earliest Artistic Record of a Vertebrate Fossil Discovery?
|journal=Oxford Journal of Archaeology
|volume=19 | issue=1
|pages=57–63
| doi=10.1111/1468-0092.00099}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[جوليان مونخي ناخيرا|جوليان مونخي-ناخيرا]] پاران ماهرن جي جائزي تي ٻڌل هڪ بعد واري تحقيق هن خيال کي رد ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته ٿڻائتن جانورن ۾ اهي [[اسڪليرل رنگ|اکين جون هڏيون]] موجود نه هونديون آهن، جيڪي ان تصويريل ديو ۾ ڏيکاريل آهن. مونخي-ناخيرا جو خيال آهي ته مرتبان تي ڏيکاريل شڪل گهڻي حد تائين ڪنهن موجوده [[گوهي خاندان]] (Varanidae) جي گوهي سان ملي ٿي، جنهن کان قديم يوناني واقف هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Monge-Nájera|first=Julián|date=2020-01-31|title=Evaluation of the hypothesis of the Monster of Troy vase as the earliest artistic record of a vertebrate fossil|url=https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|journal=Uniciencia|language=en|volume=34|issue=1|pages=147–151|doi=10.15359/ru.34-1.9|s2cid=208591414|issn=2215-3470|access-date=20 February 2023|archive-date=20 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230220171054/https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/uniciencia/article/view/12556|url-status=live|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
== واپار ۽ گڏ ڪرڻ ==
{{Main|پنڊپاهڻن جو واپار|پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ}}

پنڊپاهڻن جو واپار، پنڊپاهڻن جي خريد ۽ وڪري جي عمل کي چيو ويندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اهو ڪم تحقيقاتي ماڳن مان چوري ڪيل مواد جي غيرقانوني وڪري ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن سبب هر سال ڪيترائي سائنسي لحاظ کان اهم نمونا ضايع ٿي ويندا آهن. ڪڏهن وري سائنسي اهميت وارا پنڊپاهڻ قانوني طور اهڙين قيمتن تي وڪامندا آهن، جيڪي تحقيقي ادارن جي وس کان ٻاهر هونديون آهن. اهڙا پنڊپاهڻ ڪيترين ئي صورتن ۾ محققن تائين پهچڻ کان اڳ نجي ملڪيت ۾ رهندي نقصان پهچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | work=The Independent | location=London | title=Fossil theft: One of our dinosaurs is missing | first=Cahal | last=Milmo | date=25 November 2009 | access-date=2 May 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091128064539/http://www.independent.co.uk/news/science/fossil-theft-one-of-our-dinosaurs-is-missing-1826931.html | archive-date=28 November 2009 | url-status=live }}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|title=Fossil Wars|last=Simons|first=Lewis|work=National Geographic|publisher=The [[National Geographic Society]]|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227170051/http://science.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/fossil-wars.html|archive-date=27 February 2012}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|title=Fossil Trade|work=Catalyst|date=18 April 2002|author1=Willis, Paul|author2=Clark, Tim|author3=Dennis, Carina|access-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524090915/http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s532586.htm|archive-date=24 May 2012|url-status=live}}&lt;br /&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|title=Cretaceous crimes that fuel the fossil trade|last=Farrar|first=Steve|date=5 November 1999|work=Times Higher Education|access-date=2 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820030843/http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=148688&amp;sectioncode=26|archive-date=20 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هي مسئلو خاص طور تي چين ۾ عام آهي، جتي ڪيترائي نمونا چوري ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Williams|first=Paige|title=The Black Market for Dinosaurs|url=https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|access-date=7 September 2020|magazine=The New Yorker|language=en-us|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922223219/https://www.newyorker.com/tech/annals-of-technology/the-black-market-for-dinosaurs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ (۽ غير سائنسي حوالي سان ڪڏهن &quot;پنڊپاهڻن جي ڳولا&quot; پڻ سڏيو ويندو آهي) سائنسي تحقيق، وندر يا منافعي جي مقصد سان پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جو عمل آهي. شوقيه طور پنڊپاهڻ گڏ ڪرڻ جديد [[قديم حياتيات]] جي شروعاتي بنيادن مان هڪ رهيو آهي ۽ اڄ به هڪ مشهور مشغلو آهي. پيشاور ماهر ۽ شوقيه گڏ ڪندڙ ٻئي پنڊپاهڻن کي انهن جي سائنسي اهميت سبب گڏ ڪندا آهن. ڪيترائي شوقيه گڏ ڪندڙ سائنسي لحاظ کان اهم نمونا تحقيقي ادارن کي عطيو پڻ ڪندا آهن.

== دوا طور استعمال ==
صحت سان لاڳاپيل مسئلن جي علاج لاءِ پنڊپاهڻن جو استعمال [[روايتي طب]] مان نڪتل آهي، جنهن ۾ پنڊپاهڻن کي [[تعويذ]] طور به استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪنهن بيماريءَ جي علاج يا ان جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ مخصوص پنڊپاهڻ جي چونڊ گهڻو ڪري ان جي بيماريءَ جي علامتن يا متاثر عضوي سان مشابهت جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي (ڏسو [[همدرد جادو]]). دوا طور پنڊپاهڻن جي افاديت تقريباً مڪمل طور [[پليسيبو اثر]] تي ٻڌل سمجهي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ پنڊپاهڻن جو مواد ممڪن آهي ته ڪجهه حد تائين [[تيزابيت گهٽائيندڙ]] اثر رکي يا جسم کي ڪي [[ضروري معدني غذائي جزا]] فراهم ڪري سگهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=van der Geer |first1=Alexandra |last2=Dermitzakis |first2=Michael |date=2010 |title=Fossils in pharmacy: from &quot;snake eggs&quot; to &quot;Saint's bones&quot;; an overview |url=http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20&amp;%20Dermitzakis.pdf |journal=[[Hellenic Journal of Geosciences]] |volume=45 |pages=323–332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619041702/http://www.hellenjgeosci.geol.uoa.gr/45/van%20der%20Geer%20%26%20Dermitzakis.pdf |archive-date=19 June 2013 }}&lt;/ref&gt;

[[روايتي چيني طب]] ۾ ڊائناسورن جي هڏن کي &quot;اژدهي جون هڏيون&quot; سمجهي استعمال ڪرڻ جي روايت جديد دور تائين جاري رهي آهي. ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رويانگ ڪائونٽي]] ۾ وچ [[ڪريٽيشيئس]] دور جي ڊائناسورن جون هڏيون دوا طور استعمال ڪيون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna19606626|title=Chinese villagers ate dinosaur 'dragon bones'|agency=[[Associated Press]]|date=5 July 2007|publisher=[[MSNBC]]|language=en|access-date=7 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122072720/http://www.nbcnews.com/id/19606626/ns/world_news-asia_pacific/t/chinese-villagers-ate-dinosaur-dragon-bones|archive-date=22 January 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Marine fossils found high in the Himalayas. Collection of the Abbot of Dhankar Gompa, HP, India.jpg|[[هماليه]] جي اوچين علائقن مان مليل سامونڊي پنڊپاهڻ. [[ڌنڪر گومپا]]، هماچل پرديش، ڀارت جي ايبٽ جي گڏهه مان.
File:Amonite Cropped.jpg|ٽي ننڍا [[ايمونائيٽ]] پنڊپاهڻ، هر هڪ لڳ ڀڳ 1.5 سينٽي ميٽر ويڪرو.
File:Cockerellites liops Green River Formation.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ مڇي ''[[پرسيڪارا لائوپس]]''، [[گرين ريور فارميشن]]، وائيومنگ.
File:Trilobite2.jpg|[[پرمنرلائيزيشن]] ذريعي محفوظ ٿيل [[ٽرائيلوبائيٽ]] ''[[اسافس ڪوواليوسڪي]]''.
File:Carcharodontosaurus and Megalodon teeth.jpg|[[ميگالوڊون]] ۽ ''[[ڪارڪاروڊونٽوسارس]]'' جا ڏند. ٻيو ڏند [[صحارا ريگستان]] مان مليو.
File:The fossils from Cretaceous age found in Lebanon.jpg|[[ڪريٽيشيئس]] دور جي پنڊپاهڻ جهينگا.
File:PetrifiedWood.jpg|[[پٿر بڻيل ڪاٺ]]، [[پٿر بڻيل ٻيلو قومي پارڪ]]، ايريزونا.
File:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit3.jpg|[[پٿر بڻيل]] ''[[اراوڪاريا ميرابلس]]'' جو [[مخروطي ڦر]]، [[پيٽاگونيا]]، [[ارجنٽينا]]؛ [[جوراسڪ]] دور (تقريباً 210 ملين سال پراڻو).
File:CyprusPlioceneGastropod.JPG|[[قبرص]] جي [[پلائيوسين]] دور جو هڪ [[پيٽ وارو نرم بدنيو]] (گيسٽروپاڊ) پنڊپاهڻ، جنهن سان [[Serpulidae|سرپوليڊ ڪيڙو]] لڳل آهي.
File:OrhtocerasNautiloid092313.jpg|[[سيلورين]] دور جو [[Orthoceras]] پنڊپاهڻ.
File:Eocene fossil flower, Clare Family Florissant Fossil Quarry, Florissant, Colorado, USA - 20100807.jpg|[[ايوسين]] دور جي پنڊپاهڻ گل، فلوريسانٽ، ڪولوراڊو.
File:RoyLindmanMicraster.JPG|انگلينڊ مان ''[[Micraster]]'' [[سامونڊي سُرنگ]] (Echinoid) جو پنڊپاهڻ.
File:Productid Permian Texas.JPG|پراڊڪٽڊ [[براڪيوپوڊ]] جو هيٺيون خول؛ روڊين مرحلو، [[گواڊالوپين]] (وچ [[پرمين]])، ٽيڪساس جي گلاس جبلن مان.
File:Fossil agatized coral Florida.JPG|[[فلوريڊا]] جي [[ھاوٿرون گروپ]] ([[اوليگوسين]]–[[مائيوسين]]) مان [[عقيق]] بڻيل [[مرجان]]؛ متبادل (ريپلسمينٽ) ذريعي محفوظ رهڻ جو مثال.
File:Fossils from Gotland beaches.jpg|[[بالٽڪ سمنڊ]] جي ٻيٽ [[گوٽلينڊ]] جي سامونڊي ڪنارن تان گڏ ڪيل پنڊپاهڻ.
File:Dinosaur footprints in ToroToro Bolivia.jpg|[[بوليويا]] جي [[توروتورو نيشنل پارڪ]] ۾ ڊائناسورن جا پيرن جا نشان.
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal|قديم حياتيات|ارضيات}}
{{Div col}}
* {{annotated link|حياتي کائڻ}}
* {{annotated link|ڪرپٽو اسپور}}
* {{annotated link|اينڊولٿ}}
* {{annotated link|پنڊپاهڻ پارڪن جي فهرست}}
* {{annotated link|زنده پنڊپاهڻ}}
* {{annotated link|قديم حياتيات}}
* {{annotated link|قديم نباتيات}}
* {{annotated link|شولٽز جو اصول}}
* {{annotated link|شارڪ جو ڏند}}
* {{annotated link|سگنور–لپس اثر}}
{{Div col end}}

==حوالا==
{{حوالا}}


== خارجي ڳنڍڻا ==
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils}}
{{Wikibooks|Historical Geology|Fossils and absolute dating}}
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|fossil}}
{{Commons category|lcfirst=yes}}
* {{In Our Time|Fossils|p00547d3|پنڊپاهڻ}}
* [http://www.fossilmuseum.net/ مجازي پنڊپاهڻ عجائب گهر: وقت ۽ ارتقا جي سفر ۾] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070308145410/http://www.fossilmuseum.net/ |date=8 March 2007 }}
* [http://www.paleoportal.org/ پيليوپورٽل: آمريڪا جي ارضيات ۽ پنڊپاهڻ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090930070415/http://www.paleoportal.org/ |date=30 September 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20120503234246/http://www.fossilrecord.net/ پنڊپاهڻن جو رڪارڊ: پنڊپاهڻن جي رڪارڊ ۾ شامل خاندانن، سلسلن، طبقن ۽ فائلمز جي مڪمل فهرست] (3 مئي 2012ع تي محفوظ ڪيل)
* {{Cite Americana|wstitle=Fossils|author=[[Ernest Ingersoll]]|short=x}}
* {{Cite NIE|wstitle=Fossil|short=x}}

{{s-start}}
{{succession box
 |title=[[انساني واڌ ويجهه جا مرحلا]]
 |before=[[ڍانچو رهجي وڃڻ]]
 |after=None
 |years=پنڊپاهڻ بڻجڻ
}}
{{s-end}}
{{Death}}

{{Authority control}}

[[Category:پنڊپاهڻ]]
[[زمرو:فاسل]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:قدرتي تاريخ]]</text>
      <sha1>1mdgofc67m2wzzpkwjznn96hlr9earx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڌيءَ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41527</id>
    <revision>
      <id>400395</id>
      <parentid>242266</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="eawsckptrk87utb0bxrr1tmth2q7f9h" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ڌيءَ؛ عورت جي اولاد}}


[[فائل:Doddy4GenerationsAug1931A.jpg|250px|thumb|1931ع ۾ چئن نسلن جي [[ماءُ|مائرن]] ۽ ڌيئرن جي تصوير]]
[[فائل:Self-portrait_of_Constance_Mayer_with_her_father.jpg|thumb|250px|پئر ميئر پنهنجي ڌيءَ [[ڪانسٽانس ميئر]] سان، جيڪا تصوير ڪانسٽانس ميئر پاڻ ٺاهي هئي.]]

'''ڌيءَ''' عورت جي [[اولاد]] هوندي آهي؛ يعني اهڙي [[ڇوڪري]] يا [[عورت]] جيڪا پنهنجي [[والدين]] سان ان رشتي ۾ هجي. '''ڌيئپ''' ڪنهن جي ڌيءَ هجڻ جي حالت، حيثيت يا خصوصيت کي چيو ويندو آهي. ان جو مذڪر هم منصب [[پٽ]] آهي. ساڳي اصطلاح کي مختلف شعبن ۾ گروهن يا عنصرن جي پاڻ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي. حياتياتي لحاظ کان ڌيءَ [[پهريون درجو مائٽ|پهرين درجي جي مائٽن]] مان شمار ٿيندي آهي. &quot;ڌيءَ&quot; جو لفظ عورتي نسل يا [[نسبي رشتو|نسبي اولاد]] جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏن طرفان محبت ۽ شفقت جي اظهار لاءِ به هي لفظ استعمال ڪيو ويندو آهي.

[[پدرشاهي]] سماجن ۾ ڌيئرن کي گهڻن موقعن تي پٽن جي ڀيٽ ۾ مختلف يا گهٽ خانداني حق ملندا آهن. ڪي خاندان ڌيئرن جي ڀيٽ ۾ پٽن کي ترجيح ڏيندا آهن، جنهن سبب ڪجهه هنڌن تي [[نياڻيءَ جو قتل]] جهڙيون رسمون به ڏسڻ ۾ آيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |jstor = 2760461|doi = 10.2307/2760461|title = Burning Widows, Burning Brides: The Perils of Daughterhood in India|year = 1988|last1 = Stein|first1 = Dorothy|journal = Pacific Affairs|volume = 61|issue = 3|pages = 465–485}}&lt;/ref&gt; ڪجهه سماجن ۾ رواج آهي ته ڌيءَ جي شادي وقت سندس مڙس [[ڪنوار ڀاڙو]] ادا ڪندو آهي، جڏهن ته ان جي ابتڙ ڪجهه سماجن ۾ ڌيءَ جا والدين گهوٽ کي رقم يا ملڪيت ڏيندا آهن، جنهن کي [[ڏاج]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dowry |url=https://www.britannica.com/topic/dowry |access-date=2026-04-25 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Table of Consanguinity showing degrees of relationship.svg|upright=1.1|right|thumb|نسبي رشتن جي جدول، جنهن ۾ هر خاني ڀرسان ڏنل انگ لاڳاپيل شخص سان رشتيداريءَ جو درجو ظاهر ڪري ٿو.]]

[[فائل:Photograph of Betty Ford with Daughter, Susan Ford - NARA - 186845.tif|thumb|آمريڪا جي خاتون اول [[بيٽي فورڊ]] پنهنجي ڌيءَ [[سوزن فورڊ]] سان]]

مونث اولاد ۾ شامل عورت يا ڇوڪري.ساڳئي حيثيت وارو  مذڪر اولاد ۾ پٽ سڏبو آهي.
قديم ھندوستان ۾ گهڻو ڪري سڀني وٿ چوپايو مال هوندو هو. تنهنڪري پهريون گهر جو ڪم هو چوپائي مال جي نگاهه ڪرڻ، ۽ کير ڏهڻ. سنسڪرت ”دهتر“ (ڌيءَ، پارسي ”دختر“ ۽ انگريزي) ”ڊاٽر“ (Daughter) جو ڌاتو يا بنياد آهي ”دَهه“ (Duh)  معنيٰ ”ڏهڻ“ – آڳاٽن سڀني آرين جي گهرن ۾ گاين،  مينهن ۽ ٻڪرين وغيره جي ڏهڻ جو ڪم نياڻين تي رکيل هوندو هو.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page22.html}}
&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

{{رشتا}}
{{Commons|Daughters}}

{{سنڌي مٽي مائٽي ۽ سمٻنڌ}}

[[زمرو:خاندان]]
[[زمرو:زائفون]]
[[زمرو:رشتا]]</text>
      <sha1>eawsckptrk87utb0bxrr1tmth2q7f9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واشنگٽن رياست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42247</id>
    <revision>
      <id>400403</id>
      <parentid>400268</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T03:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>400403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324099" sha1="m50vlubrsna6ul2kuvezw8i2b3kyzmx" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪا جي هڪ رياست}}


{{Infobox U.S. state
| name = واشنگٽن
| official_name =
| image_flag = Flag of Washington.svg
| flag_link = واشنگٽن جو جهنڊو
| image_seal = Seal of Washington.svg
| seal_link = واشنگٽن جي مهر
| image_map = Washington in United States.svg
| flag_alt = سائي جهنڊي جي وچ ۾ واشنگٽن جي گول مهر رکيل آهي.
| seal_alt = هڪ گول مهر، جنهن جي چوڌاري مٿي کان هيٺ تائين ”واشنگٽن رياست جي مهر، 1889“ لکيل آهي. وچ ۾ ڀورن وارن وارو هڪ شخص ڏيکاريل آهي.
| map_alt = واشنگٽن آمريڪا جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي ان سرحد سان لڳ واقع آهي، جيڪا آمريڪا کي پاڙيسري ڪئناڊا کان جدا ڪري ٿي. رياست اولهه کان اوڀر تائين پکڙيل آهي. ان ۾ هڪ کاريءَ جي ٻئي پاسي ننڍو اپٻيٽ پڻ شامل آهي، جيڪو رياست جي باقي حصي کان جدا آهي، ۽ ڪئناڊا جي [[برٽش ڪولمبيا]] صوبي جي هيٺان هڪ غيرمعمولي جاگرافيائي حصو به موجود آهي.
| nickname = ”سدابهار رياست“ (عملي طور)
| motto = {{langnf|chn|Alki|اڳتي هلي}}
| anthem = ”[[واشنگٽن، منهنجو گهر]]“ {{break}}{{center|}}
| Former = [[واشنگٽن علائقو]]
| seat = [[اولمپيا، واشنگٽن|اولمپيا]]
| LargestCity = [[سيئٽل]]
| LargestCounty = [[ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن|ڪنگ]]
| LargestMetro = [[سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقو|سيئٽل]]
| Governor = {{nowrap|[[باب فرگوسن (سياستدان)|باب فرگوسن]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽ]])}}
| Lieutenant Governor = {{nowrap|[[ڊيني هيڪ]] (ڊيموڪريٽ)}}
| Legislature = [[واشنگٽن رياستي قانونساز اسيمبلي|رياستي قانونساز اسيمبلي]]
| Upperhouse = [[واشنگٽن رياستي سينيٽ|رياستي سينيٽ]]
| Lowerhouse = [[واشنگٽن نمائندن جو ايوان|نمائندن جو ايوان]]
| Judiciary = [[واشنگٽن سپريم ڪورٽ]]
| Senators = {{nowrap|[[پيٽي مري]] (ڊيموڪريٽ)}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[ماريا ڪينٽويل]] (ڊيموڪريٽ)}}
| Representative = 8 ڊيموڪريٽ&lt;br /&gt;2 [[ريپبلڪن پارٽي (آمريڪا)|ريپبلڪن]]
| area_total_sq_mi = 71,362
| area_total_km2 = 184,827
| area_land_sq_mi = 66,544
| area_land_km2 = 172,587
| area_water_sq_mi = 4,757
| area_water_km2 = 12,237
| area_water_percent = 6.6
| area_rank = 18هين
| width_mi = 360
| width_km = 580
| length_mi = 240
| length_km = 400
| elevation_max_point = [[مائونٽ رينيئر]]
| elevation_max_ft = 14,410
| elevation_max_m = 4,390
| elevation_ft = 1,700
| elevation_m = 520
| elevation_min_point = [[پئسفڪ سمنڊ]]
| elevation_min_ft = 0
| elevation_min_m = 0
| population_demonym = واشنگٽني
| OfficialLang = ڪابه نه ''([[قانوني حيثيت|قانوني طور]])''&lt;br /&gt;[[آمريڪي انگريزي|انگريزي]] ''([[عملي حيثيت|عملي طور]])''
| population_rank = 13هين
| population_as_of = 2025
| 2010Pop = {{IncreaseNeutral}} 8,001,020&lt;ref name=&quot;Quick Facts&quot; /&gt;
| population_density_rank = 22هين
| 2000DensityUS = 103
| 2000Density = 39.6
| MedianHouseholdIncome = ${{round|94605|-2}} (2&lt;span&gt;0&lt;/span&gt;23)&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www2.census.gov/library/publications/2024/demo/acsbr-023.pdf
|title=Household Income in States and Metropolitan Areas: 2023
|accessdate=January 11, 2025
}}&lt;/ref&gt;
| IncomeRank = [[آمدنيءَ موجب آمريڪي رياستن ۽ علائقن جي فهرست#وچين گهريلو آمدنيءَ موجب رياستون ۽ علائقا|7هين]]&lt;ref name=2015CensusH8/&gt;
| AdmittanceOrder = 42هين
| AdmittanceDate = {{start date and age|1889|11|11}}
| timezone1 = [[پئسفڪ وقت وارو علائقو|پئسفڪ]]
| utc_offset1 = −08:00
| timezone2_DST = [[پئسفڪ ڏينهن جي روشني وارو وقت|پي ڊي ٽي]]
| utc_offset2_DST = −07:00
| Longitude = 116°55′ اولهه کان 124°46′ اولهه تائين
| Latitude = 45°33′ اتر کان [[49° اتر]] تائين
| postal_code = WA
| TradAbbreviation = Wash.
| iso_code = US-WA
| website = https://wa.gov/
| Capital =
| Representatives =
| module = {{infobox network service provider|child=yes|asn=4193}}
}}

{{Infobox region symbols
| country = آمريڪا
| state = واشنگٽن
| image_flag = Flag of Washington.svg
| image_flag_size = 100px
| image_seal = Seal of Washington.svg
| image_seal_size = 100px
| amphibian = [[پئسفڪ ڪورس ڏيڏر]]
| bird = [[آمريڪي گولڊفنچ|ولِو گولڊفنچ]]
| butterfly =
| crustacean =
| fish = [[اسٽيل هيڊ ٽرائوٽ]]
| flower = [[روڊوڊينڊرون ميڪروفلوم|روڊوڊينڊرون]]
| grass = [[بليوبنچ ويٽ گراس]]
| insect = [[سائو ڊارنر]]
| mammal = '''مقامي:''' [[اولمپڪ مارموٽ]]&lt;br /&gt;'''آبي:''' [[اورڪا]]
| reptile =
| tree = [[اولهندي هيملاڪ]]
| beverage =
| colors =
| dance = [[اسڪوائر ڊانس]]
| dinosaur = [[سوسيا سارس ريڪس]]
| food = [[صوف]]
| fossil = [[ڪولمبيائي ميمٿ]]
| gemstone = [[پٿرايل ڪاٺ]]
| mineral =
| instrument =
| poem =
| rock =
| shell =
| ship = ''[[ليڊي واشنگٽن]]''
| slogan =
| soil = [[ٽوڪل مٽي|ٽوڪل]]
| sport = [[پڪل بال]]
| tartan = [[واشنگٽن رياست جو ٽارٽن]]
| toy =
| vegetable = [[مٺو بصر]]
| image_route = WA-20.svg
| image_quarter = 2007 WA Proof.png
| quarter_release_date = 2007
}}

'''واشنگٽن''' [[آمريڪا جون رياستون|آمريڪا جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي [[پئسفڪ اتر اولهه]] واري علائقي ۾ واقع آهي. ان کي قومي گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن ڊي سي]] کان الڳ سڃاڻڻ لاءِ اڪثر '''واشنگٽن رياست''' چيو ويندو آهي.{{efn|لفظ ”رياست“ کي سرڪاري نالي ۽ [[خاص اسم]] جو حصو سمجهڻ يا نه سمجهڻ موجب ان جي شروعاتي اکر جي وڏي يا ننڍي صورت بدلجي ٿي. ''[[اي پي اسٽائيل بڪ]]'' ننڍي اکر واري صورت کي ترجيح ڏئي ٿو، جڏهن ته 2024ع ۾ ڇپيل 18هين ڇاپي کان ''[[شڪاگو مينوئل آف اسٽائيل]]'' پڻ اها صورت اختيار ڪئي آهي. سرڪاري ويب سائيٽ wa.gov پاڻ کي ”واشنگٽن رياست جي سرڪاري ويب سائيٽ“ قرار ڏئي ٿي.}}&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Word list and common terms
|url=https://www.washington.edu/brand/editorial-elements/word-list/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902173118/https://www.washington.edu/brand/editorial-elements/word-list/
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]
|quote=Lowercase ''state'': state of Washington or Washington state. Note that Washington State refers to the university in Pullman, Washington.
}}&lt;/ref&gt; ٻنهي هنڌن جا نالا [[جارج واشنگٽن]] جي نالي تان رکيا ويا، جيڪو [[آمريڪا جا باني اڳواڻ|آمريڪا جي باني اڳواڻن]] مان هڪ ۽ ملڪ جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو. واشنگٽن جي اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[اوريگن]] ۽ اوڀر ۾ [[آئيڊاهو]] واقع آهن؛ جڏهن ته اتر ۾ ان جي [[ڪئناڊا–آمريڪا سرحد|بين الاقوامي سرحد]] ڪئناڊا جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] سان ملي ٿي. [[اولمپيا، واشنگٽن|اولمپيا]] رياست جي [[آمريڪا جي گادين جي فهرست|گادي]] آهي، جڏهن ته [[سيئٽل]] ان جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي.

واشنگٽن {{Cvt|71362|sqmi|km2}} ايراضيءَ سان [[ايراضيءَ موجب آمريڪي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|آمريڪا جي 18هين وڏي رياست]] آهي، جڏهن ته 80 لک کان وڌيڪ آباديءَ سان [[آباديءَ موجب آمريڪي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|13هين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] آهي.&lt;ref name=&quot;Quick Facts&quot;&gt;{{Cite web
|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/WA/PST045224
|accessdate=January 27, 2026
|title=United States Census Quick Facts Washington
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن جي گهڻائي آبادي [[سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقو|سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ رهي ٿي، جيڪو [[پيوجٽ سائونڊ]] جي ڪناري تي ٽرانسپورٽ، واپار ۽ صنعت جو مرڪز آهي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last1=Augustyn
|first1=Adam
|last2=Critchfield
|first2=Howard J.
|date=August 12, 2021
|title=Washington state, United States
|url=https://www.britannica.com/place/Washington-state
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162438/https://www.britannica.com/place/Washington-state
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Puget Sound
|url=https://ecology.wa.gov/Water-Shorelines/Puget-Sound
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162732/https://ecology.wa.gov/Water1s-11%C2%B9/Puget-Sound
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=واشنگٽن رياست جو ماحوليات کاتو
}}&lt;/ref&gt; پيوجٽ سائونڊ پئسفڪ سمنڊ جو هڪ سامونڊي گهارو آهي، جنهن ۾ ڪيترائي ٻيٽ، اونها [[فيورڊ]] ۽ برفاني گليشيئرن جي کوٽائيءَ سان ٺهيل نارون شامل آهن. رياست جي باقي حصي ۾ اولهه طرف گهاٽا [[معتدل برساتي ٻيلا]]؛ اولهه، وچ، اتر اوڀر ۽ انتهائي ڏکڻ اوڀر ۾ [[جبلن جون قطارون]]؛ ۽ اوڀر، وچ ۽ ڏکڻ ۾ نيم خشڪ حوضي علائقو شامل آهي، جتي وڏي پيماني تي زراعت ڪئي وڃي ٿي. واشنگٽن [[آمريڪا جو اولهندو سامونڊي ڪنارو|آمريڪا جي اولهندي سامونڊي ڪناري]] ۽ اولهندي آمريڪا ۾ [[ڪيليفورنيا]] کان پوءِ ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست آهي. [[مائونٽ رينيئر]]، جيڪو هڪ سرگرم [[تهه دار ٻرندڙ جبل]] آهي، {{convert|4,389|m|ft|order=flip|abbr=off|sp=us}} اوچائيءَ سان رياست جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي،&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Gilbertson
|first1=Eric
|last2=Abatzoglou
|first2=John T.
|last3=Stanchak
|first3=Kathryn E.
|last4=Hotaling
|first4=Scott
|author1-link=ايرڪ گلبرٽسن (جبل چاڙهو)
|title=Rapid contemporary shrinking and loss of ice-capped summits in the western United States
|journal=Arctic, Antarctic, and Alpine Research
|date=2025
|volume=57
|issue=1
|article-number=2572898
|doi=10.1080/15230430.2025.2572898
|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15230430.2025.2572898?scroll=top&amp;needAccess=true#abstract
|issn=1523-0430
|doi-access=free
}}&lt;/ref&gt; ۽ [[گڏيل آمريڪي رياستون|آمريڪا جي لڳاتار ڳنڍيل رياستن]] ۾ سڀ کان وڌيڪ [[جاگرافيائي نمايان اوچائي|جاگرافيائي نمايان]] جبل آهي.

واشنگٽن [[ڪاٺ]] جي پيداوار ۾ آمريڪا جي اهم رياستن مان هڪ آهي. اهو صوفن، هاپس، ناشپاتين، بليوبيري، اسپيئرمنٽ تيل ۽ مٺين چيرين جو ملڪ ۾ سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ آهي، جڏهن ته خوبانين، اسپاراگس، سڪل کاڌي وارن مٽرن، انگورن، مسور، پيپرمنٽ تيل، پٽاٽن ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ پڻ نمايان درجو رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Cargill
|first=Chris
|date=March 23, 2016
|title=Agriculture: The cornerstone of Washington's economy
|url=https://www.washingtonpolicy.org/publications/detail/agriculture-the-cornerstone-of-washingtons-economy
|publisher=[[واشنگٽن پاليسي سينٽر]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902164558/https://www.washingtonpolicy.org/publications/detail/agriculture-the-cornerstone-of-washingtons-economy
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;agr.wa.gov&quot; /&gt; چوپايو مال، مال مان حاصل ٿيندڙ پيداوار ۽ واپاري ماهيگيري—خاص طور [[سالمن]]، [[هاليبٽ]] ۽ [[سامونڊي تري جون مڇيون|تري وارين مڇين]] جي—پڻ رياست جي معيشت ۾ اهم حصو وجهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{Cite magazine
|last=Smith
|first=Rob
|date=September 11, 2019
|title=Shining the Light on Washington's Robust Commercial Fishing Industry During National Seafood Month
|url=https://www.seattlebusinessmag.com/economy/shining-light-washingtons-robust-commercial-fishing-industry-during-national-seafood-month
|magazine=Seattle Business
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902165619/https://www.seattlebusinessmag.com/economy/shining-light-washingtons-robust-commercial-fishing-industry-during-national-seafood-month
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن [[شراب]] جي پيداوار ۾ ملڪ اندر ٽئين نمبر تي آهي. رياست جي پيداواري صنعتن ۾ هوائي جهاز، ميزائل، جهاز سازي ۽ ٻيا ٽرانسپورٽ جا اوزار، خوراڪ جي پروسيسنگ، ڌاتو ۽ ڌاتوءَ جون شيون، ڪيميائي شيون ۽ مشينري شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Key Industries in Washington State
|url=http://www.commerce.wa.gov/growing-the-economy/key-sectors/
|url-status=live
|access-date=September 2, 2021
|website=واشنگٽن رياست جو واپار کاتو
|archive-date=September 1, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901152224/https://www.commerce.wa.gov/growing-the-economy/key-sectors/
}}&lt;/ref&gt;

هي رياست [[واشنگٽن علائقو|واشنگٽن علائقي]] جي اولهندي حصي مان قائم ڪئي وئي. هن علائقي تي [[برطانوي سلطنت]] پنهنجون دعوائون 1846ع جي [[اوريگن معاهدو|اوريگن معاهدي]] تحت ڇڏي ڏنيون. مستقبل جي واشنگٽن رياست بڻجندڙ زمين جو وڏو حصو علائقي جي مقامي ماڻهن 1854ع کان 1855ع تائين ٿيل [[اسٽيونس معاهدا|اسٽيونس معاهدن]] تحت آمريڪي اختيارين حوالي ڪيو. واشنگٽن کي 1889ع ۾ وفاق ۾ 42هين رياست طور شامل ڪيو ويو. اها ملڪ جي [[آمدنيءَ موجب آمريڪي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|امير ترين]] ۽ سڀ کان وڌيڪ [[سماجي آزاد خيالي|سماجي طور آزاد خيال]] رياستن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Balk
|first=Gene
|date=February 27, 2018
|title=Liberals outnumber conservatives for first time in Washington state, Gallup poll shows
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/data/liberals-outnumber-conservatives-for-first-time-in-washington-state-gallup-poll-shows/
|access-date=May 28, 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902170330/https://www.seattletimes.com/seattle-news/data/liberals-outnumber-conservatives-for-first-time-in-washington-state-gallup-poll-shows/
|archive-date=September 2, 2021
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن [[زندگيءَ جي اميد]] ۽ روزگار جي شرح جي لحاظ کان لڳاتار آمريڪا جي مٿين رياستن ۾ شمار ٿيندي رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news
|title=America's best states to live in, ranked
|newspaper=[[يو ايس اي ٽوڊي]]
|url=https://www.usatoday.com/picture-gallery/travel/experience/america/fifty-states/2018/11/06/whats-best-american-state-live-all-50-states-ranked/1901557002/
|url-status=live
|access-date=November 9, 2018
|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107001023/https://www.usatoday.com/picture-gallery/travel/experience/america/fifty-states/2018/11/06/whats-best-american-state-live-all-50-states-ranked/1901557002/
|archive-date=November 7, 2018
}}&lt;/ref&gt; اها [[ڪولوراڊو]] سان گڏ انهن پهرين رياستن مان هئي، جن [[واشنگٽن رياست ۾ ڀنگ|طبي ۽ تفريحي ڀنگ]] کي قانوني قرار ڏنو،&lt;ref&gt;{{Cite report
|last=Walsh
|first=John
|date=May 21, 2013
|title=Q&amp;A: Legal Marijuana in Colorado and Washington
|url=https://www.brookings.edu/research/qa-legal-marijuana-in-colorado-and-washington/
|publisher=[[بروڪنگز انسٽيٽيوشن]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902170903/https://www.brookings.edu/research/qa-legal-marijuana-in-colorado-and-washington/
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ۽ اها انهن پهرين رياستن مان پڻ هئي، جن [[واشنگٽن رياست ۾ هم جنس شادي|هم جنس شادي]] کي متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Casey
|first=Heather
|title=Guides: A Brief History of Civil Rights in the United States: A Timeline of the Legalization of Same-Sex Marriage in the U.S.
|url=https://guides.ll.georgetown.edu/c.php?g=592919&amp;p=4182201
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902171229/https://guides.ll.georgetown.edu/c.php?g=592919&amp;p=4182201
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=جارج ٽائون لا لائبريري
}}&lt;/ref&gt; رياست 1973ع واري ''[[رو بمقابله ويڊ]]'' فيصلي کان اڳ ئي درخواست تي [[آمريڪا ۾ اسقاط حمل#تاريخ|قانوني اسقاط حمل]] جي اجازت ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;Connelly&quot;&gt;{{Cite news
|last=Connelly
|first=Joel
|date=May 15, 2019
|title=Connelly: When Washington legalized abortion, before Roe v. Wade
|url=https://www.seattlepi.com/local/politics/article/Connelly-When-Washington-legalized-abortion-13848676.php
|newspaper=[[سيئٽل پوسٽ-انٽيليجنسر]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902171448/https://www.seattlepi.com/local/politics/article/Connelly-When-Washington-legalized-abortion-13848676.php
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

==نالي جو بنياد==

واشنگٽن جو نالو 1853ع ۾ [[واشنگٽن علائقو]] قائم ڪرڻ وقت [[آمريڪي ڪانگريس]] جي هڪ قانون تحت [[آمريڪا جو صدر|صدر]] [[جارج واشنگٽن]] جي نالي تان رکيو ويو. هن علائقي جو نالو شروعاتي طور [[ڪولمبيا درياهه]] ۽ [[ڪولمبيا ضلعو|ڪولمبيا ضلعي]] جي نسبت سان ”ڪولمبيا“ رکڻ جو ارادو هو، پر ڪينٽڪي جي نمائندي [[رچرڊ ايڇ اسٽينٽن]] کي اهو نالو [[واشنگٽن ڊي سي|ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا]]، يعني ملڪ جي گاديءَ واري علائقي، سان تمام گهڻو مشابهت رکندڙ لڳو. ان ڪري هن نئين علائقي جو نالو صدر واشنگٽن جي نالي پٺيان رکڻ جي تجويز ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last=Brier
|first=Warren J.
|date=January 1960
|title=How Washington Territory Got Its Name
|journal=[[پئسفڪ نارٿ ويسٽ ڪوارٽرلي]]
|volume=51
|issue=1
|pages=13–15
|jstor=40487423
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Longview History&quot;&gt;{{Cite web
|title=History
|url=http://www.mylongview.com/index.aspx?page=52
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306084157/http://www.mylongview.com/index.aspx?page=52
|archive-date=March 6, 2014
|access-date=April 17, 2014
|publisher=سٽي آف لانگ ويو، واشنگٽن
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cowlitz Timeline&quot; /&gt; اهڙيءَ طرح واشنگٽن آمريڪا جي واحد رياست آهي، جنهن جو نالو ڪنهن صدر جي نالي تان رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|date=February 15, 2016
|title=House Resolution No. 2016–4662
|url=http://lawfilesext.leg.wa.gov/biennium/2015-16/Pdf/Bills/House%20Resolutions/4662-Presidents%27%20Day.pdf
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215064731/http://lawfilesext.leg.wa.gov/biennium/2015-16/Pdf/Bills/House%20Resolutions/4662-Presidents%27%20Day.pdf
|archive-date=February 15, 2017
|access-date=April 4, 2017
|publisher=واشنگٽن رياستي قانونساز اسيمبلي
}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن رياست ۽ [[واشنگٽن ڊي سي]] جي شهر جي نالن ۾ هڪجهڙائي سبب 1889ع ۾ واشنگٽن کي رياست جو درجو ڏيڻ واري عمل دوران نالو بدلائڻ جون ڪيتريون تجويزون پيش ڪيون ويون. انهن ۾ [[ڊيوڊ ڊڊلي فيلڊ ٻيون]] جي اها تجويز به شامل هئي ته نئين رياست جو نالو ”ٽاڪوما“ رکيو وڃي، پر انهن تجويزن کي ڪافي حمايت حاصل نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite magazine
|last=Palmer
|first=Brian
|date=February 9, 2012
|title=How Did Washington State and Washington, D. C., Get the Same Name?
|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/how_did_washington_state_and_washington_d_c_get_the_same_name_.html
|magazine=[[سليٽ (رسالو)|سليٽ]]
|access-date=April 7, 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407235320/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2012/02/how_did_washington_state_and_washington_d_c_get_the_same_name_.html
|archive-date=April 7, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; 21هين صديءَ ۾ واشنگٽن ڊي سي جي [[ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا کي رياست بڻائڻ واري تحريڪ|پنهنجي رياست بڻجڻ واري تحريڪ]] دوران ”واشنگٽن رياست، ڊگلس دولت مشترڪه“ نالو اختيار ڪرڻ جي تجويز به پيش ڪئي وئي، جيڪا موجوده واشنگٽن رياست جي نالي سان ٽڪراءَ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Bush&quot;&gt;{{Cite news
|last=Bush
|first=Evan
|date=October 19, 2016
|title=Dear D. C., you can't call yourself 'State of Washington'. That's our name.
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|url=http://www.seattletimes.com/nation-world/dear-dc-you-cant-call-yourself-state-of-washington-thats-our-name/
|url-status=live
|url-access=limited
|access-date=April 7, 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408000450/http://www.seattletimes.com/nation-world/dear-dc-you-cant-call-yourself-state-of-washington-thats-our-name/
|archive-date=April 8, 2017
}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن جا رهواسي، جن کي ”واشنگٽني“ چيو وڃي ٿو، ۽ [[پئسفڪ اتر اولهه]] جا ماڻهو عام طور رياست کي رڳو ”واشنگٽن“ چوندا آهن، جڏهن ته قومي گاديءَ واري شهر کي ”واشنگٽن ڊي سي“، ”ٻيو واشنگٽن“&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Berger
|first=Knute
|author-link=نيوٽ برگر
|date=November 7, 2016
|title=D. C. wants to steal our state's name. They can have it
|url=http://crosscut.com/2016/11/d-c-wants-to-steal-our-states-name-we-should-let-them/
|website=[[ڪراسڪٽ ڊاٽ ڪام]]
|access-date=April 7, 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408000206/http://crosscut.com/2016/11/d-c-wants-to-steal-our-states-name-we-should-let-them/
|archive-date=April 8, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; يا رڳو ”ڊي سي“ چيو ويندو آهي.

==تاريخ==

{{Main|واشنگٽن رياست جي تاريخ}}
{{For timeline|واشنگٽن رياست جي تاريخي ٽائم لائين}}

===اوائلي تاريخ===

[[File:Outcropping near Riverside WA.jpg|thumb|اتر-مرڪزي واشنگٽن ۾ [[ريورسائيڊ، واشنگٽن|ريورسائيڊ]] ڀرسان هڪ زرعي کيت ۽ سنسان ٽڪريون]]

[[ڪيني وِڪ ماڻهو]] جا هڏا، جيڪي اتر آمريڪا مان مليل سڀ کان پراڻن ۽ مڪمل انساني باقيات مان شمار ٿين ٿا، 1996ع ۾ واشنگٽن مان دريافت ٿيا. ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي موجب اهي موجوده وقت کان لڳ ڀڳ 8,400 کان 8,690 سال پراڻا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Rasmussen
|first1=Morten
|last2=Sikora
|first2=Martin
|last3=Albrechtsen
|first3=Anders
|last4=Korneliussen
|first4=Thorfinn Sand
|last5=Moreno-Mayar
|first5=J. Víctor
|last6=Poznik
|first6=G. David
|last7=Zollikofer
|first7=Christoph P. E.
|last8=Ponce de León
|first8=Marcia S.
|last9=Allentoft
|first9=Morten E.
|last10=Moltke
|first10=Ida
|last11=Jónsson
|first11=Hákon
|last12=Valdiosera
|first12=Cristina
|last13=Malhi
|first13=Ripan S.
|last14=Orlando
|first14=Ludovic
|last15=Bustamante
|first15=Carlos D.
|date=June 18, 2015
|title=The ancestry and affiliations of Kennewick Man
|journal=Nature
|language=en
|volume=523
|issue=7561
|pages=455–458
|doi=10.1038/nature14625
|issn=1476-4687
|pmc=4878456
|pmid=26087396
|bibcode=2015Natur.523..455R
}}&lt;/ref&gt;

هي علائقو هزارين سالن کان ڪيترن ئي منظم [[مقامي ماڻهو|مقامي قبيلن]] جو وطن رهيو آهي. اهي پنهنجي نفاست سان اڪريل ڀليڪار ڪندڙ مجسمن، ٻيڙين، ڊگهن گهرن ۽ نقابن جي ڪري مشهور هئا. سندن اهم معاشي سرگرمين ۾ [[سالمن]] مڇيءَ جو شڪار، ۽ خاص طور [[ماڪاه ماڻهو|ماڪاه]] قبيلي ۾ وهيل مڇين جو شڪار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Eligon
|first=John
|date=November 14, 2019
|title=A Native Tribe Wants to Resume Whaling. Whale Defenders Are Divided.
|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]
|url=https://www.nytimes.com/2019/11/14/us/whale-hunting-native-americans.html
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902173824/https://www.nytimes.com/2019/11/14/us/whale-hunting-native-americans.html
|archive-date=September 2, 2021
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Makah Whaling &amp; Whale Hunt – Makah Tribe (Neah Bay, Washington)
|url=https://makah.com/makah-tribal-info/whaling/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902173925/https://makah.com/makah-tribal-info/whaling/
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=ماڪاه قبيلو
}}&lt;/ref&gt; رياست جي اندرين علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي گذر سفر واري ثقافت مختلف هئي، جيڪا شڪار، خوراڪ گڏ ڪرڻ، ڪجهه قسمن جي زراعت، ۽ [[ڪولمبيا درياهه]] توڙي ان جي معاون ندين مان ملندڙ سالمن مڇين تي ڀاڙيندي هئي.

هي علائقو ماضيءَ ۾ [[ميگا ٿرسٽ زلزلو|ميگا ٿرسٽ زلزلن]] جو مرڪز پڻ رهيو آهي، جن مان آخري وڏو واقعو [[1700ع وارو ڪاسڪيڊيا زلزلو]] هو.&lt;ref&gt;{{Cite magazine
|last=Meyer
|first=Robinson
|date=August 16, 2016
|title=A Major Earthquake in the Pacific Northwest Looks Even Likelier
|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/08/a-major-earthquake-in-the-pacific-northwest-just-got-more-likely/495407/
|magazine=[[دي ائٽلانٽڪ]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902173553/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/08/a-major-earthquake-in-the-pacific-northwest-just-got-more-likely/495407/
|archive-date=September 2, 2021
}}&lt;/ref&gt;

===يورپي ڳولا===
{{Main|اوريگن ملڪ|ڪولمبيا ضلعو}}

واشنگٽن جي سامونڊي ڪناري تي ڪنهن يورپي جي پهرين دستاويزي لهڻ جو واقعو 1775ع ۾ ٿيو، جڏهن اسپيني ڪپتان ڊان [[برونو دي هيسيٽا]] اڄوڪي [[پوائنٽ گرينويل]] وٽ لٿو.&lt;ref name=&quot;hl&quot;&gt;{{cite web
|title=Bruno de Hezeta (Heceta) party lands on future Washington coast and claims the Pacific Northwest for Spain on July 12, 1775.
|url=https://www.historylink.org/File/5690
|website=HistoryLink
|publisher=Humanities Washington
|access-date=25 January 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Walker
|first=James
|date=January 21, 2021
|title=Bruno de Hezeta y Dudagoitia (1744–1807)
|url=https://www.oregonencyclopedia.org/articles/hezeta_bruno/
|encyclopedia=[[اوريگن انسائيڪلوپيڊيا]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902174304/https://www.oregonencyclopedia.org/articles/hezeta_bruno/
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; هو ''سانتياگو'' نالي جهاز تي سوار هو، جيڪو ''سونورا'' سان گڏ ٻن جهازن واري [[سامونڊي ٻيڙين جو دستو|فلوٽيلا]] جو حصو هو. هيسيٽا [[پرنس وليم سائونڊ]] تائين سامونڊي ڪناري واري زمين تي اسپين جي دعويٰ ڪئي. اها دعويٰ [[ٽورڊيسيلاس جو معاهدو|ٽورڊيسيلاس جي معاهدي]] هيٺ سندن مبينا حقن تي ٻڌل هئي، جنهن موجب اسپينين پئسفڪ سمنڊ کي ”اسپيني ڍنڍ“ ۽ ان جي سڀني ڪنارن کي اسپيني سلطنت جو حصو سمجهيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ 1770ع واري ڏهاڪي ۾ [[چيچڪ]] جي وبا مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Lange
|first=Greg
|date=January 23, 2003
|title=Smallpox epidemic ravages Native Americans on the northwest coast of North America in the 1770s.
|url=http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=5100
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=July 31, 2010
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526181907/http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=5100
|archive-date=May 26, 2008
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

1778ع ۾ [[برطانيا جي بادشاهت|برطانوي]] ڳولا ڪندڙ ڪپتان [[جيمس ڪڪ]]، [[خوان دي فوڪا آبنائي]] جي داخلي هنڌ وٽ [[ڪيپ فليٽري]] ڏٺو، پر کيس اهو احساس نه ٿيو ته اتي ڪا آبنائي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web
|title=Washington State Archives
|url=https://www.sos.wa.gov/archives/timeline/detail.aspx
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902174723/https://www.sos.wa.gov/archives/timeline/detail.aspx?id=7
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=واشنگٽن جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ
}}&lt;/ref&gt; اها آبنائي 1787ع ۾ ''[[امپيريل ايگل (جهاز)|امپيريل ايگل]]'' جي ڪپتان [[چارلس وليم بارڪلي]] ڏٺي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ان کان پوءِ اسپيني ڳولا ڪندڙ [[مانوئل ڪوئمپر]] 1790ع ۾ ۽ [[فرانسسڪو دي اليزا]] 1791ع ۾ ان آبنائي جي وڌيڪ ڳولا ڪئي،&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Cascades Volcano Observatory, History – Ensign Manuel Quimper – Map of the Northwest Coast of North America – Strait of Juan de Fuca
|url=https://volcanoes.usgs.gov/observatories/cvo/Historical/volcanoes_quimper_1790.shtml
|publisher=[[آمريڪي جيولوجيڪل سروي]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902175109/https://volcanoes.usgs.gov/observatories/cvo/Historical/volcanoes_quimper_1790.shtml
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|date=October 12, 2017
|title=Spanish Explorations of the Pacific Northwest and the First Nootka Sound Settlement, 1790–1791
|url=https://text-message.blogs.archives.gov/2017/10/12/225-years-ago-spanish-explorations-of-the-pacific-northwest-and-the-first-spanish-settlement-in-washington-state-nunez-gaona-neah-bay-1792-part-ii-spanish-explorations-of-the-pacific-northwest-a/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902175513/https://text-message.blogs.archives.gov/2017/10/12/225-years-ago-spanish-explorations-of-the-pacific-northwest-and-the-first-spanish-settlement-in-washington-state-nunez-gaona-neah-bay-1792-part-ii-spanish-explorations-of-the-pacific-northwest-a/
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=آمريڪي قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊ انتظاميا
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته 1792ع ۾ برطانوي ڳولا ڪندڙ [[جارج وينڪوور]] پڻ ان علائقي جو جائزو ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=George Vancouver
|url=https://www.nwcouncil.org/reports/columbia-river-history/vancouvergeorge
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902175708/https://www.nwcouncil.org/reports/columbia-river-history/vancouvergeorge
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=اتر اولهه توانائي ۽ تحفظ ڪائونسل
}}&lt;/ref&gt;
===يورپي آبادڪاري===
{{Main|اوريگن جي علمبردارن جي تاريخ}}

1790ع واري برطانوي–اسپيني [[نوٽڪا ٺاهه]] اسپين جي ان دعويٰ کي ختم ڪري ڇڏيو ته اتر اولهندي سامونڊي ڪناري تي فقط ان جو ئي خاص حق آهي، ۽ هن علائقي کي ٻين قومن جي ڳولا ڪندڙن ۽ واپارين لاءِ کوليو، جن ۾ خاص طور برطانيا، روس ۽ نئون قائم ٿيل آمريڪا شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Center for the Study of the Pacific Northwest: Timeline of Events along the Northwest Coast
|url=https://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Classroom%20Materials/Curriculum%20Packets/Indians%20%26%20Europeans/III.html
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902175952/https://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Classroom%20Materials/Curriculum%20Packets/Indians%20%26%20Europeans/III.html
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=After Nootka
|url=http://www.virtualmuseum.ca/edu/ViewLoitDa.do;jsessionid=F25737ABC0C1DA012D9D4CAEDAAD43D1?method=preview&amp;lang=EN&amp;id=19603
|url-status=live
|access-date=September 2, 2021
|website=برٽش ڪولمبيا سامونڊي عجائب گهر
|archive-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902180101/http://www.virtualmuseum.ca/edu/ViewLoitDa.do;jsessionid=F25737ABC0C1DA012D9D4CAEDAAD43D1?method=preview&amp;lang=EN&amp;id=19603
}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ آمريڪي ڪپتان [[رابرٽ گري (سامونڊي ڪپتان)|رابرٽ گري]]، جنهن جي نالي تان [[گريز هاربر ڪائونٽي، واشنگٽن|گريز هاربر ڪائونٽي]] جو نالو رکيو ويو، ڪولمبيا درياهه جو ڇوڙ دريافت ڪيو. هن درياهه جو نالو پنهنجي جهاز ''[[ڪولمبيا ريڊيويوا|ڪولمبيا]]'' جي نالي تان رکيو.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Lang
|first=William L.
|date=February 17, 2020
|title=Robert Gray (1755–1806)
|url=https://www.oregonencyclopedia.org/articles/gray_robert/
|encyclopedia=[[اوريگن انسائيڪلوپيڊيا]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902180417/https://www.oregonencyclopedia.org/articles/gray_robert/
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; 1792ع کان گري [[سامونڊي اودبلاؤ]] جي کلن جي واپار جو بنياد وڌو. [[ليوس ۽ ڪلارڪ مهم]] 10 آڪٽوبر 1805ع تي موجوده واشنگٽن واري علائقي ۾ داخل ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=History of the journey through Washington
|url=https://parks.state.wa.us/192/History-of-the-journey-through-Washingto
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902180606/https://parks.state.wa.us/192/History-of-the-journey-through-Washingto
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=واشنگٽن رياستي پارڪ ۽ تفريح ڪميشن
}}&lt;/ref&gt;

ڳولا ڪندڙ [[ڊيوڊ ٿامپسن (ڳولا ڪندڙ)|ڊيوڊ ٿامپسن]]، ڪولمبيا درياهه مان هيٺ لهندي، 9 جولاءِ 1811ع تي [[سنيڪ درياهه]] ۽ ڪولمبيا درياهه جي سنگم وٽ ڪئمپ هنئي،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Nisbet
|first=Jack
|author-link=جيڪ نِسبيٽ (ليکڪ)
|date=January 8, 2021
|title=David Thompson (1770–1857)
|url=https://www.oregonencyclopedia.org/articles/thompson_david/
|encyclopedia=[[اوريگن انسائيڪلوپيڊيا]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902181950/https://www.oregonencyclopedia.org/articles/thompson_david/
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; جتي هن هڪ ٿنڀو ۽ اعلان لڳائي علائقي تي برطانيا جي دعويٰ ڪئي، ۽ اهو به ڄاڻايو ته [[نارٿ ويسٽ ڪمپني]] هتي واپاري چوڪي قائم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي.

[[File:Fort Nez Perces Trading 1841 (cropped).jpg|thumb|1841ع ۾ [[فورٽ نيز پرسيس]] وٽ کلن جو واپار]]

برطانيا ۽ آمريڪا 1818ع واري [[اينگلو-آمريڪي ٺاهه]] تحت [[آمريڪا جو براعظمي پاڻي ورهاڱو|براعظمي پاڻي ورهاڱي]] کان اولهه طرف پئسفڪ سمنڊ تائين زمينن جي اهڙي بندوبست تي متفق ٿيا، جنهن کي پوءِ ”گڏيل قبضي“ جي نالي سان بيان ڪيو ويو. هن ٺاهه [[ليڪ آف دي ووڊز]] کان [[راڪي جبلن]] تائين [[49هين اتر ويڪرائي ڦاڪ]] کي بين الاقوامي سرحد مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Milestones: 1801–1829 – Office of the Historian
|url=https://history.state.gov/milestones/1801-1829/rush-bagot
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902182209/https://history.state.gov/milestones/1801-1829/rush-bagot
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=مؤرخ جو دفتر
}}&lt;/ref&gt; پئسفڪ سمنڊ تائين اولهندي علائقن جي حدن ۽ معاهدن بابت مسئلن جو حتمي فيصلو بعد لاءِ ملتوي ڪيو ويو. 1819ع ۾ اسپين [[42هين اتر ويڪرائي ڦاڪ]] کان اتر پنهنجا حق آمريڪا حوالي ڪري ڇڏيا.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=A Question of Boundaries
|url=https://www.loc.gov/collections/louisiana-european-explorations-and-the-louisiana-purchase/articles-and-essays/a-question-of-boundaries/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902182441/https://www.loc.gov/collections/louisiana-european-explorations-and-the-louisiana-purchase/articles-and-essays/a-question-of-boundaries/
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=[[ڪانگريس جي لائبريري]]
}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن دوران برطانيا سان ٿيندڙ ڳالهين ۾ ڪا گڏيل سرحد طئي نه ٿي سگهي، ۽ [[اوريگن سرحدي تڪرار]] برطانيا ۽ آمريڪا وچ ۾ سخت سياسي مسئلو بڻيل رهيو. ٻنهي ملڪن جو تڪراري گڏيل قبضو ڪيترن ڏهاڪن تائين جاري رهيو. جڏهن آمريڪي آبادڪار وڏي تعداد ۾ [[اوريگن ملڪ]] ڏانهن اچڻ لڳا، تڏهن [[هڊسن بي ڪمپني]]، جيڪا اڳ کلن جي واپار سان ٽڪراءَ سبب آبادڪاريءَ جي همت افزائي نه ڪندي هئي، [[ڪولمبيا ضلعو|ڪولمبيا ضلعي]] تي برطانوي قبضي کي برقرار رکڻ لاءِ پنهنجي پاليسي بدلائي ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Assmann
|first=Cody
|date=May 26, 2020
|title=Hudson's Bay Company: Tycoon of the Fur Trade
|url=https://www.frontierlife.net/blog/2020/5/26/hudsons-bay-company-tycoon-of-the-fur-trade
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902182713/https://www.frontierlife.net/blog/2020/5/26/hudsons-bay-company-tycoon-of-the-fur-trade
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=فرنٽيئر لائيف
}}&lt;/ref&gt;

کلن جي شڪاري ۽ واپاري [[جيمس سنڪليئر (کلن جو واپاري)|جيمس سنڪليئر]]، هڊسن بي ڪمپني جي گورنر [[جارج سمپسن (ڪاروباري)|سر جارج سمپسن]] جي حڪم تي، 1841ع ۾ [[ريڊ ريور ڪالوني]] مان لڳ ڀڳ 200 آبادڪارن کي اولهه ڏانهن وٺي ويو، جيئن اهي [[فورٽ وينڪوور]] ڀرسان هڊسن بي ڪمپني جي کيتن تي آباد ٿين.&lt;ref&gt;{{Cite book
|last=Spry
|first=Irene M.
|author-link=آئرين اسپري
|year=1985
|chapter=Sinclair, James
|chapter-url=http://www.biographi.ca/en/bio/sinclair_james_8E.html
|title=[[ڪينيڊين سوانح عمريءَ جي لغت]]
|volume=VIII
|publisher=يونيورسٽي آف ٽورنٽو/يونيورسٽي لاوال
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024053519/http://www.biographi.ca/en/bio/sinclair_james_8E.html
|archive-date=October 24, 2013
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; هن ٽولي [[راڪي جبلن]] کي پار ڪري، موجوده [[ريڊيم هاٽ اسپرنگز، برٽش ڪولمبيا|ريڊيم هاٽ اسپرنگز]] ڀرسان [[ڪولمبيا وادي]] ۾ داخل ٿيو، پوءِ [[ڪوٽني درياهه]] ۽ ڪولمبيا درياهه سان گڏ ڏکڻ اولهه طرف روانو ٿيو. انهن ڪوششن باوجود برطانيا آخرڪار 15 جون 1846ع تي [[اوريگن معاهدو|اوريگن معاهدي]] تحت 49هين ويڪرائي ڦاڪ کان ڏکڻ سڀني زمينن تان پنهنجون دعوائون ڇڏيون.&lt;ref name=&quot;OregonTreaty&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Noakes
|first=Taylor C.
|date=February 7, 2006
|title=Oregon Treaty
|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/oregon-treaty
|encyclopedia=[[ڪينيڊين انسائيڪلوپيڊيا]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902183140/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/oregon-treaty
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

1836ع ۾ مبلغن جي هڪ ٽولي، جنهن ۾ [[مارڪس وِٽمين]] به شامل هو، ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا، ۽ وِٽمين پنهنجو وسندڙو ”وائلاتپو“ قائم ڪيو. اهو علائقو اڄوڪي ڏکڻ اوڀر واشنگٽن ۾، موجوده [[والا والا ڪائونٽي]] ڀرسان، [[ڪائيوس ماڻهو|ڪائيوس]] ۽ [[نيز پرس ماڻهو|نيز پرس]] قبيلن جي سرزمين تي واقع هو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=What's This Place – Whitman Mission National Historic Site
|url=https://www.nps.gov/whmi/learn/historyculture/whats-this-place.htm
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902183330/https://www.nps.gov/whmi/learn/historyculture/whats-this-place.htm
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=[[آمريڪي قومي پارڪ سروس]]
}}&lt;/ref&gt; وِٽمين جي وسندي 1843ع ۾ [[اوريگن پيچرو]]، يعني اولهه ڏانهن زميني لڏپلاڻ واري واٽ، کي قائم ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿي، جنهن وسيلي ايندڙ ڏهاڪن ۾ هزارين مهاجر اولهه پهتا. وِٽمين مقامي ماڻهن کي طبي علاج ڏيندو هو، پر جڏهن نون ”يورپي“ مرضن خلاف قدرتي مزاحمت نه رکندڙ مقامي مريض وڏي تعداد ۾ مرڻ لڳا، جڏهن ته ڪيترائي اڇا مريض بچي ويا، تڏهن مقامي ماڻهن ”حڪيم“ مارڪس وِٽمين کي ذاتي طور ذميوار سمجهيو ۽ 1847ع ۾ وِٽمين سميت ٻارهن ٻين اڇن آبادڪارن کي قتل ڪيو. هي واقعو [[وِٽمين قتل عام]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Norton
|first1=Melanie J.
|last2=Booss
|first2=John
|date=January 2019
|title=Missionaries, measles, and manuscripts: revisiting the Whitman tragedy
|journal=Journal of the Medical Library Association
|volume=107
|issue=1
|pages=108–113
|doi=10.5195/jmla.2019.538
|issn=1536-5050
|pmc=6300234
|pmid=30598656
}}&lt;/ref&gt; هن واقعي آبادڪارن ۽ مقامي ماڻهن وچ ۾ [[ڪائيوس جنگ]] کي جنم ڏنو.

[[فورٽ نسڪوالي]]، جيڪو هڊسن بي ڪمپني جو کيت ۽ واپاري مرڪز هو، [[پيوجٽ سائونڊ]] واري علائقي ۾ پهرين يورپي وسندي طور 1833ع ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Williams
|first=David B.
|author-link=ڊيوڊ وليمز (قدرتي تاريخ جو ليکڪ)
|date=March 19, 2020
|title=Hudson's Bay Company builds Fort Nisqually in spring 1833
|url=https://www.historylink.org/file/20999
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902183833/https://www.historylink.org/file/20999
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ڪاري نسل جي علمبردار [[جارج واشنگٽن بش]] ۽ سندس اڇي زال ازابيلا جيمس بش، جيڪي ترتيبوار [[مسوري]] ۽ [[ٽينيسي]] سان تعلق رکندا هئا، چار اڇن خاندانن کي علائقي ۾ وٺي آيا ۽ 1846ع ۾ نيو مارڪيٽ نالي وسندي قائم ڪئي، جيڪا اڄ [[ٽم واٽر]] سڏجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=History of the City of Tumwater, Washington
|url=https://www.ci.tumwater.wa.us/about-tumwater/history
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902184051/https://www.ci.tumwater.wa.us/about-tumwater/history
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=ٽم واٽر شهر، واشنگٽن حڪومت
}}&lt;/ref&gt; انهن واشنگٽن ۾ آباد ٿيڻ جو فيصلو [[اوريگن]] جي [[اوريگن جا ڪارن ماڻهن کي خارج ڪرڻ وارا قانون|ڪارن ماڻهن کي خارج ڪرڻ واري قانون]] کان بچڻ لاءِ ڪيو، جيڪو [[افريقي آمريڪي]] ماڻهن کي علائقي ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيندو هو، جڏهن ته ساڳئي وقت [[آمريڪا ۾ غلامي|غلامي]] تي به پابندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Articles on George Washington Bush
|url=http://www.ci.tumwater.wa.us/research%20bushTOC.htm
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070714212032/http://www.ci.tumwater.wa.us/research%20bushTOC.htm
|archive-date=July 14, 2007
|access-date=June 15, 2007
|publisher=ٽم واٽر شهر، واشنگٽن
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last=McClintock
|first=Thomas C.
|date=Summer 1995
|title=James Saules, Peter Burnett, and the Oregon Black Exclusion Law of June 1844
|journal=[[پئسفڪ نارٿ ويسٽ ڪوارٽرلي]]
|volume=86
|issue=3
|page=122
|jstor=40491550
}}&lt;/ref&gt; انهن کان پوءِ ڪيترائي وڌيڪ آبادڪار اوريگن پيچري وسيلي زميني لڏپلاڻ ڪندي اتر طرف وڌيا ۽ پيوجٽ سائونڊ واري علائقي ۾ آباد ٿيا.

اسپين ۽ روس جون علائقي بابت دعوائون اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ مختلف معاهدن ذريعي ختم ٿيون. اسپين 1819ع وارو [[ايڊمز–اونيس معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته روس [[1824ع وارو روسي-آمريڪي معاهدو]] ۽ [[سينٽ پيٽرزبرگ جو معاهدو (1825)|1825ع وارو سينٽ پيٽرزبرگ معاهدو]] ڪيو.

[[اوريگن سوال]] برطانيا ۽ آمريڪا وچ ۾ تڪراري رهيو، تان جو 1846ع واري [[اوريگن معاهدو|اوريگن معاهدي]] [[برطانوي اتر آمريڪا]] ۽ آمريڪا جي وچ ۾ [[جارجيا آبنائي]] تائين 49هين ويڪرائي ڦاڪ تي سرحد مقرر ڪئي.&lt;ref name=&quot;OregonTreaty&quot;/&gt; معاهدي جي غير واضح لفظن سبب [[سين جوان ٻيٽن]] جي ملڪيت بابت شڪ برقرار رهيو. نام نهاد [[سور واري جنگ (1859)|سور واري جنگ]] دوران ٻنهي ملڪن ٻيٽن تي گڏيل فوجي قبضي تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;NPSPigWar&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.nps.gov/archive/sajh/Pig_War_new.htm
|title=The Pig War
|publisher=قومي پارڪ سروس، آمريڪي گهرو کاتو
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110072744/http://www.nps.gov/archive/sajh/Pig_War_new.htm
|archive-date=2007-01-10
|access-date=2012-09-07
}}&lt;/ref&gt; [[جرمن سلطنت]] جي شهنشاهه [[ولهيلم پهريون]] کي تڪرار جي حل لاءِ ثالث چونڊيو ويو، ۽ ٽن ميمبرن واري ڪميشن 1872ع ۾ آمريڪا جي حق ۾ فيصلو ڏنو. اوريگن معاهدي سان قائم ٿيل ۽ 1872ع واري ثالثي سان حتمي بڻايل سرحد اڄ به واشنگٽن ۽ [[برٽش ڪولمبيا]] جي وچ واري حد آهي.

===رياستي حيثيت===

{{Main|اوريگن سرحدي تڪرار|اوريگن جي عبوري حڪومت|اوريگن معاهدو|اوريگن علائقو}}

[[File:Yesler Way east from Railroad Ave, Seattle, Washington, June 5, 1887.jpg|thumb|1887ع ۾ سيئٽل جي ييسلر وي]]

ڪولمبيا درياهه جي اتر ۾ واقع [[اوريگن علائقو|اوريگن علائقي]] جي وڌندڙ آباديءَ هڪ نئين علائقي جي قيام لاءِ باضابطه درخواست ڪئي. موجوده [[ڪاولٽز ڪائونٽي]] ۾ ٿيل [[مونٽيسيلو ڪنوينشن]] جي نتيجي ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] [[واشنگٽن علائقو]] قائم ڪرڻ لاءِ قانون منظور ڪيو. [[آمريڪا جو صدر|صدر]] [[ملارڊ فلمور]] 2 مارچ 1853ع تي ان قانون تي صحيح ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite magazine
|last=Weber
|first=Dennis P.
|date=Fall 2003
|title=The Creation of Washington: Securing Democracy North of the Columbia
|url=http://www.washingtonhistory.org/files/library/fall-2003-weber.pdf
|magazine=Columbia: The Magazine of Northwest History
|volume=17
|issue=3
|access-date=September 9, 2019
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629194552/http://www.washingtonhistory.org/files/library/fall-2003-weber.pdf
|archive-date=June 29, 2016
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cowlitz Timeline&quot;&gt;{{Cite web
|title=Territorial Timeline
|url=http://www.sos.wa.gov/history/Timeline/detail.aspx?id=205
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619123405/http://www.sos.wa.gov/history/Timeline/detail.aspx?id=205
|archive-date=June 19, 2013
|access-date=February 26, 2010
|website=Washington History
|publisher=واشنگٽن جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن علائقي جون شروعاتي حدون موجوده رياست کان وڌيڪ اوڀر تائين پکڙيل هيون، جن ۾ اڄوڪو [[آئيڊاهو]] جو [[آئيڊاهو پين هينڊل|پين هينڊل]] ۽ اولهندي مونٽانا جا ڪجهه حصا شامل هئا. جڏهن اوريگن کي رياست جو درجو ڏنو ويو، تڏهن ڏکڻ اوڀر ۾ رهجي ويل ڪجهه زمين پڻ واشنگٽن علائقي ۾ شامل ڪئي وئي. 1863ع ۾ [[آئيڊاهو علائقو]] قائم ٿيڻ سان واشنگٽن جي موجوده اوڀرندي سرحد مقرر ٿي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Meany|Condon|p=4}}&lt;/ref&gt;

[[واشنگٽن جو آئين|واشنگٽن رياست جو آئين]] 1878ع ۾ تيار ڪري منظور ڪيو ويو، پر ان کي ڪڏهن به سرڪاري طور نافذ نه ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Meany|Condon|p=4}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ آمريڪي ڪانگريس ان جي منظوري نه ڏني، پر 1878ع وارو آئين هڪ اهم تاريخي دستاويز آهي، جيڪو ان دور جي سياسي سوچ کي ظاهر ڪري ٿو. 1889ع واري واشنگٽن رياستي آئين جي مسودي تيار ڪرڻ دوران ان مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو ويو. 1889ع وارو آئين ئي واشنگٽن رياست جو واحد سرڪاري آئين آهي. واشنگٽن 11 نومبر 1889ع تي [[وفاق ۾ داخلا جي تاريخ موجب آمريڪي رياستن جي فهرست|آمريڪا جي 42هين رياست]] بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Lange
|first=Greg
|date=February 15, 2003
|title=Washington is admitted as the 42nd state to the United States of America on November 11, 1889.
|url=http://www.historylink.org/index.cfm?displaypage=output.cfm&amp;file_id=5210
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=November 10, 2010
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110622085624/http://www.historylink.org/index.cfm?displaypage=output.cfm&amp;file_id=5210
|archive-date=June 22, 2011
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

نئين رياست جي شروعاتي اهم صنعتن ۾ زراعت ۽ ڪاٺ جي پيداوار شامل هئا. اوڀرندي واشنگٽن ۾ [[ياڪيما درياهه]] جي وادي صوفن جي باغن جي ڪري مشهور ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Hoang
|first=Mai
|date=September 8, 2018
|title=Red Delicious no longer king as Yakima Valley embraces apple diversity
|url=https://www.yakimaherald.com/news/business/regional/red-delicious-no-longer-king-as-yakima-valley-embraces-apple-diversity/article_9642bed6-b3ee-11e8-bb6f-fb0cb2757052.html
|newspaper=[[ياڪيما هيرالڊ-ريپبلڪ]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902184927/https://www.yakimaherald.com/news/business/regional/red-delicious-no-longer-king-as-yakima-valley-embraces-apple-diversity/article_9642bed6-b3ee-11e8-bb6f-fb0cb2757052.html
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[خشڪ پوک]] جي طريقن سان ڪڻڪ جي پوک خاص طور گهڻي پيداواري ثابت ٿي. [[ڪاسڪيڊ جبلن]] جي اولهه ۾ وڏي برسات سبب گهاٽا ٻيلا پيدا ٿيا، ۽ [[پيوجٽ سائونڊ]] جي ڪنارن وارا بندرگاهه ڪاٺ ۽ ڪاٺي شين جي تياري ۽ برآمد، خاص طور [[ڊگلس فر]] جي واپار، سبب خوشحال ٿيا. رياست ۾ ترقي ڪندڙ ٻين صنعتن ۾ ماهيگيري، سالمن جي ڊٻابندي ۽ کاڻ کوٽائي شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Smith&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Coal, Metallic and Mineral Resources
|url=https://www.dnr.wa.gov/programs-and-services/geology/energy-mining-and-minerals/coal-metallic-and-mineral-resources
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902200112/https://www.dnr.wa.gov/programs-and-services/geology/energy-mining-and-minerals/coal-metallic-and-mineral-resources
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=واشنگٽن رياست جو قدرتي وسيلن وارو کاتو
}}&lt;/ref&gt;

===رياستي حيثيت کان پوءِ===
[[File:B-17Es at Boeing Plant, Seattle, Washington, 1943.jpg|thumb|لڳ ڀڳ 1942ع ۾ تيار ٿيندڙ [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس|بوئنگ بي-17اي فلائنگ فورٽريس]] بمبار جهاز]]
[[File:MSH80 early eruption st helens from NE 04-10-80.jpg|thumb|مائونٽ سينٽ هيلينز جو شروعاتي ڦاٽڻ]]

گهڻي عرصي تائين [[ٽاڪوما، واشنگٽن|ٽاڪوما]] ۾ وڏا ڌاتو ڳارڻ وارا ڪارخانا موجود هئا، جتي سون، چاندي، ٽامي ۽ سيهي جي معدنيات کي صاف ۽ پروسيس ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Wigren
|first=Erika L.
|date=May 8, 2019
|title=From the Tacoma Community History Project: A History of the Tacoma Smelter &amp; Its Workers
|url=https://sites.uw.edu/uwtacomalibrary/2019/05/08/tchp-tacoma-smelter/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902185130/https://sites.uw.edu/uwtacomalibrary/2019/05/08/tchp-tacoma-smelter/comment-page-1/
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=يونيورسٽي آف واشنگٽن ٽاڪوما لائبريري
}}&lt;/ref&gt; [[سيئٽل]] الاسڪا ۽ ملڪ جي ٻين حصن سان واپار لاءِ مکيه بندرگاهه هو، ۽ ڪجهه عرصي تائين اتي وڏي جهاز سازي واري صنعت پڻ موجود رهي. اوڀرندي [[پيوجٽ سائونڊ]] جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] سميت ان دور دوران ڳري صنعت ترقي ڪئي، ۽ [[بوئنگ]] ڪمپني علائقي جي سڃاڻپ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Kershner
|first=Jim
|date=September 8, 2015
|title=Boeing and Washington
|url=https://www.historylink.org/File/11111
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902185411/https://www.historylink.org/File/11111
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

[[عظيم معاشي بحران]] دوران بجليءَ جي پيداوار وڌائڻ واري منصوبي تحت ڪولمبيا درياهه تي [[پاڻيءَ مان بجلي پيدا ڪندڙ بند|ڪيترائي پن بجلي بند]] تعمير ڪيا ويا. هي منصوبو 1941ع ۾ [[گرانڊ ڪولي بند]] جي مڪمل ٿيڻ سان پنهنجي اوج تي پهتو؛ اهو ان وقت آمريڪا جي سڀ کان وڏي ڪنڪريٽي اڏاوت ۽ تعمير وقت دنيا جو سڀ کان وڏو بند هو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Grand Coulee Dam Construction and Legacy
|url=https://depts.washington.edu/depress/grand_coulee.shtml
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902185634/https://depts.washington.edu/depress/grand_coulee.shtml
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]
}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران رياست جنگي صنعتن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. بوئنگ ڪمپني ڪيترائي [[ڳرا بمبار جهاز]] تيار ڪيا، جڏهن ته [[سيئٽل]]، [[بريمرٽن]]، [[وينڪوور، واشنگٽن|وينڪوور]] ۽ [[ٽاڪوما، واشنگٽن|ٽاڪوما]] جا بندرگاهه جنگي ٻيڙين جي تعمير لاءِ استعمال ٿيا. سيئٽل پئسفڪ محاذ ڏانهن ويندڙ ڪيترن سپاهين جي روانگيءَ جو مرڪز هو، جن مان ڪيترائي فورٽ لاٽن ۾ ترسايا ويا؛ اهو هنڌ بعد ۾ [[ڊسڪوري پارڪ (سيئٽل)|ڊسڪوري پارڪ]] بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Discovery Park History
|url=https://www.seattle.gov/parks/find/centers/discovery-park-environmental-learning-center/discovery-park-history
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902185853/https://www.seattle.gov/parks/find/centers/discovery-park-environmental-learning-center/discovery-park-history
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=سيئٽل شهر، واشنگٽن حڪومت
}}&lt;/ref&gt; اوڀرندي واشنگٽن ۾ [[هينفورڊ ماڳ|هينفورڊ ورڪس]] جو [[ايٽمي توانائي]] ڪارخانو 1943ع ۾ کوليو ويو، جنهن [[ايٽم بم]] ٺاهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Hanford History
|url=https://www.hanford.gov/page.cfm/HanfordHistory
|website=hanford.gov
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902190024/https://www.hanford.gov/page.cfm/HanfordHistory
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ جي پڄاڻيءَ ۽ [[شهري حقن جي تحريڪ]] جي شروعات کان پوءِ رياست جي وڌندڙ [[ڪارا يا افريقي آمريڪي|ڪاري يا افريقي آمريڪي]] آباديءَ جون اجرتون قومي سراسريءَ کان 53 سيڪڙو وڌيڪ هيون. [[عظيم لڏپلاڻ (افريقي آمريڪي)|عظيم لڏپلاڻ]] سبب واشنگٽن جي آباديءَ ۾ اوائلي تنوع پيدا ٿيو، جنهن ڪم جي هنڌن تي امتيازي سلوڪ گهٽائڻ وارين ڪامياب ڪوششن کي هٿي ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Lesson Twenty-One: African Americans in the Modern Northwest
|url=https://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Classroom%20Materials/Pacific%20Northwest%20History/Lessons/Lesson%2021/21.html
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902202550/https://www.washington.edu/uwired/outreach/cspn/Website/Classroom%20Materials/Pacific%20Northwest%20History/Lessons/Lesson%2021/21.html
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Gregory
|first=James N.
|year=2015
|title=The Great Migration (African American)
|url=https://depts.washington.edu/moving1/black_migration.shtml
|website=America's Great Migrations
|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902204019/https://depts.washington.edu/moving1/black_migration.shtml
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; 1950ع ۾ [[واشنگٽن رياستي قانونساز اسيمبلي|رياستي قانونساز اسيمبلي]] لاءِ سيئٽل جو پهريون ڪارو نمائندو چونڊيو ويو. [[1970ع واري آمريڪي آدمشماري]] ۾ ڪاري آبادي رياست جي ڪل آباديءَ جو 7.13 سيڪڙو ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Caldbick
|first=John
|date=May 18, 2010
|title=1970 Census: Women outnumber men in Washington state for first time; Seattle and Spokane lose population as Tacoma and Everett gain; early baby boomers approach adulthood.
|url=https://historylink.org/File/9426
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902203624/https://historylink.org/File/9426
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

1970ع ۾ واشنگٽن آمريڪا جي انهن صرف چئن رياستن مان هڪ هئي، جتي 1973ع ۾ [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ]] جي ''[[رو بمقابله ويڊ]]'' واري فيصلي کان اڳ ئي قانوني اسقاط حمل جي سهولت موجود هئي؛ انهيءَ فيصلي سڄي ملڪ ۾ اسقاط حمل بابت قانونن کي نرم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Connelly&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Washington's 1970 Abortion Reform Victory: The Referendum 20 Campaign – Seattle Civil Rights and Labor History Project
|url=https://depts.washington.edu/civilr/referendum20.htm
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902210004/https://depts.washington.edu/civilr/referendum20.htm
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]
}}&lt;/ref&gt;

18 مئي 1980ع تي شديد لوڏن ۽ ننڍن ڦاٽن جي هڪ عرصي کان پوءِ [[مائونٽ سينٽ هيلينز]] جو اتر وارو پاسو [[1980ع ۾ مائونٽ سينٽ هيلينز جو ڦاٽڻ|سخت ڌماڪي سان ڦاٽڻ کان اڳ، درج ٿيل تاريخ جي سڀ کان وڏي زميني سرڪڻ ۾ هيٺ لهي ويو]]، جنهن ٻرندڙ جبل جي چوٽيءَ جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو. ڦاٽڻ سبب ٻرندڙ جبل کان اتر طرف {{cvt|20|km|order=flip}} تائين ٻيلا سڌا ٿي ويا، 57 ماڻهو مارجي ويا، ڪولمبيا درياهه ۽ ان جي معاون ندين ۾ راک ۽ گپ ڀرجي وئي، ۽ واشنگٽن جي اوڀرندي حصي توڙي ڀرپاسي جي ٻين رياستن جا وڏا علائقا راک سان ڍڪجي ويا، جنهن سبب ڏينهن رات جهڙو ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Mount St. Helens: Senator Murray Speaks on the 25th Anniversary of the May 18, 1980 Eruption
|url=http://www.murray.senate.gov/public/index.cfm/newsreleases?ID=b7074254-a8dc-4b7a-9547-cb6dfcaacd28
|website=Senate.gov
|access-date=January 8, 2010
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821112002/http://www.murray.senate.gov/public/index.cfm/newsreleases?ID=b7074254-a8dc-4b7a-9547-cb6dfcaacd28
|archive-date=August 21, 2012
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Mount St. Helens National Volcanic Monument
|url=http://www.fs.usda.gov/detail/mountsthelens/home/?cid=stelprdb5199437
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20111122072556/http://www.fs.usda.gov/detail/mountsthelens/home/?cid=stelprdb5199437
|archive-date=November 22, 2011
|access-date=January 8, 2010
|publisher=[[آمريڪي ٻيلي سروس]]
}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
{{see also|واشنگٽن (رياست) جي جاگرافي|پئسفڪ اتر اولهه جي ارضيات}}

{| class=&quot;floatright&quot;
|+ style=&quot;text-align:center&quot;| '''واشنگٽن جا اهم شهر'''
|
{{Location map+
|relief=1
|Washington
|float=none
|places=
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=48 |lat_min=45 |lat_sec=1 |lat_dir=N |lon_deg=122 |lon_min=28 |lon_sec=30 |lon_dir=W |position=right |label=[[بيلنگهيم، واشنگٽن|بيلنگهيم]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=47 |lat_min=58 |lat_sec=45 |lat_dir=N |lon_deg=122 |lon_min=12 |lon_sec=6 |lon_dir=W |position=right |label=[[ايوريٽ، واشنگٽن|ايوريٽ]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=46 |lat_min=12 |lat_sec=13 |lat_dir=N |lon_deg=119 |lon_min=9 |lon_sec=33 |lon_dir=W |position=left |label=[[ڪينيوِڪ]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=47 |lat_min=14 |lat_sec=39 |lat_dir=N |lon_deg=122 |lon_min=37 |lon_sec=14 |lon_dir=W |position=right |label=[[ٽاڪوما، واشنگٽن|ٽاڪوما]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=47 |lat_min=36 |lat_sec=35 |lat_dir=N |lon_deg=122 |lon_min=19 |lon_sec=59 |lon_dir=W |position=right |label=[[سيئٽل]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=47 |lat_min=39 |lat_sec=32 |lat_dir=N |lon_deg=117 |lon_min=25 |lon_sec=30 |lon_dir=W |position=left |label=[[اسپوڪين]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=45 |lat_min=38 |lat_dir=N |lon_deg=122 |lon_min=36 |lon_dir=W |position=left |label=[[وينڪوور، واشنگٽن|وينڪوور]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=46 |lat_min=36 |lat_dir=N |lon_deg=120 |lon_min=30 |lon_dir=W |position=right |label=[[ياڪيما]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=47 |lat_min=2 |lat_sec=3 |lat_dir=N |lon_deg=122 |lon_min=53 |lon_sec=40 |lon_dir=W |position=right |label=[[اولمپيا، واشنگٽن|اولمپيا]]}}
|caption=واشنگٽن جو جسماني نقشو، جنهن ۾ بيلنگهيم، ايوريٽ، سيئٽل، ٽاڪوما، اولمپيا، وينڪوور، اسپوڪين، ياڪيما ۽ ڪينيوِڪ شهر ڏيکاريل آهن.
}}
|}

[[File:Beach at Westport, WA 01.jpg|thumb|[[ويسٽپورٽ، واشنگٽن|ويسٽپورٽ]] وٽ [[پئسفڪ سامونڊي ڪنارو]]]]

واشنگٽن، [[متصل آمريڪا]] (Contiguous United States) جي سڀ کان اتر اولهه واري رياست آهي. ان جي اوڀر ۾ [[آئيڊاهو]] واقع آهي، جنهن سان سرحد گهڻو ڪري ان ميريڊيئن تي ٻڌل آهي، جيڪو [[سنئڪ درياهه]] ۽ [[ڪليئرواٽر درياهه (آئيڊاهو)|ڪليئرواٽر درياهه]] جي سنگم کان اتر طرف وڃي ٿو (تقريباً 117°02′23″ اولهه)، سواءِ ڏاکڻي حصي جي، جتي سرحد سنئڪ درياهه جي وهڪري سان گڏ هلي ٿي. ڏکڻ ۾ [[اوريگن]] آهي، جتي [[ڪولمبيا درياهه]] سرحد جو اولهه وارو حصو ٺاهي ٿو، جڏهن ته 46هين متوازي (46th parallel) اوريگن–واشنگٽن سرحد جو اوڀر وارو حصو بڻائي ٿي. واشنگٽن کي اوريگن کان الڳ ڪرڻ وقت شروعاتي رٿا موجب سرحد ڪولمبيا درياهه سان گڏ اوڀر طرف سنئڪ درياهه تائين وڃي ها، پوءِ سنئڪ درياهه سان گڏ اوڀر طرف وڌي ها، پر بعد ۾ اها رٿ تبديل ڪئي وئي ته جيئن [[والا والا ڪائونٽي، واشنگٽن|والا والا]] جي زرخيز زرعي زمين واشنگٽن ۾ رهي.

واشنگٽن جي اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهي.&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;&gt;{{Cite web
|title=Washington State Constitution—Article XXIV—Boundaries
|url=http://www.leg.wa.gov/lawsandagencyrules/pages/constitution.aspx
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724003631/http://leg.wa.gov/LawsAndAgencyRules/Pages/constitution.aspx
|archive-date=July 24, 2019
|access-date=April 17, 2014
|publisher=[[واشنگٽن رياستي قانونساز اسيمبلي]]
}}&lt;/ref&gt; ان جي اترين سرحد گهڻي ڀاڱي [[49هين متوازي اتر]] سان گڏ هلي ٿي، پوءِ سامونڊي حدن ذريعي [[جارجيا آبنائي]]، [[هارو آبنائي]] ۽ [[خوان ڊي فوڪا آبنائي]] مان گذري ٿي، جتي اتر ۾ ڪينيڊا جو صوبو [[برٽش ڪولمبيا]] واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Kershner
|first=Jim
|date=July 31, 2013
|title=Britain and the United States agree on the 49th parallel as the main Pacific Northwest boundary in the Treaty of Oregon on June 15, 1846
|url=http://www.historylink.org/File/5247
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=September 4, 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913182911/http://www.historylink.org/File/5247
|archive-date=September 13, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن [[پئسفڪ اتر اولهه]] نالي علائقي جو حصو آهي. هي اصطلاح هميشه گهٽ ۾ گهٽ واشنگٽن ۽ اوريگن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته استعمال جي حوالي سان ان ۾ [[آئيڊاهو]]، اولهندي [[مونٽانا]]، اتر [[ڪيليفورنيا]]، [[برٽش ڪولمبيا]] ۽ [[الاسڪا]] پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.

[[ڪاسڪيڊ جبلن جو سلسلو]] اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي ۽ رياست کي ٻن حصن ۾ ورهائي ٿو. [[اولهندي واشنگٽن]] ۽ [[اوڀرندي واشنگٽن]] کان علاوه، مقامي ماڻهو انهن ٻنهي حصن کي &quot;ويسٽ سائيڊ&quot; (Westside) ۽ &quot;ايسٽ سائيڊ&quot; (Eastside)، يا &quot;ويٽ سائيڊ&quot; (Wet Side) ۽ &quot;ڊرائي سائيڊ&quot; (Dry Side)، يا وري &quot;ٽمبرلينڊ&quot; (Timberland) ۽ &quot;ويٽ لينڊ&quot; (Wheatland) به سڏين ٿا. آخري ٻه نالا خاص طور علائقائي ڪاروبارن ۽ ادارن جي نالن ۾ وڌيڪ استعمال ٿيندا آهن. اهي اصطلاح ڪاسڪيڊ جبلن جي ٻنهي پاسن جي جاگرافي، آبهوا ۽ معاشي سرگرمين جي فرق کي ظاهر ڪن ٿا.

===اولهندو واشنگٽن===

{| class=&quot;floatright&quot;
|+ style=&quot;text-align:center&quot;|'''واشنگٽن جا اهم ٻرندڙ جبل'''
|
{{Location map+
|relief=1
|Washington
|float=right
|places=
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=48 |lat_min=46 |lat_sec=38 |lat_dir=N |lon_deg=121 |lon_min=48 |lon_sec=48 |lon_dir=W |position=right |label=[[مائونٽ بيڪر]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=48 |lat_min=06 |lat_sec=45 |lat_dir=N |lon_deg=121 |lon_min=06 |lon_sec=50 |lon_dir=W |position=right |label=[[گليشيئر پيڪ]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=46 |lat_min=51 |lat_sec=10 |lat_dir=N |lon_deg=121 |lon_min=45 |lon_sec=37 |lon_dir=W |position=top |label=[[مائونٽ رينيئر]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=46 |lat_min=11 |lat_sec=28 |lat_dir=N |lon_deg=122 |lon_min=11 |lon_sec=40 |lon_dir=W |position=left |label=[[مائونٽ سينٽ هيلينز]]}}
{{Location map~ |Washington |mark=purple pog.svg |marksize=6 |label_size=75 |lat_deg=46 |lat_min=12 |lat_sec=19 |lat_dir=N |lon_deg=121 |lon_min=29 |lon_sec=27 |lon_dir=W |position=right |label=[[مائونٽ ايڊمز (واشنگٽن)|مائونٽ ايڊمز]]}}
|caption=واشنگٽن جو جسماني نقشو، جنهن ۾ مائونٽ بيڪر، گليشيئر پيڪ، مائونٽ رينيئر، مائونٽ ايڊمز ۽ مائونٽ سينٽ هيلينز جا ٻرندڙ جبل ڏيکاريل آهن.
}}
|}

[[File:Noble Knob looking North.jpg|thumb|[[مائونٽ بيڪر–سنوڪوالمي قومي ٻيلو]]]]

[[ڪاسڪيڊ جبلن]] کان اولهه طرف پکڙيل [[اولهندي واشنگٽن]] ۾ گهڻو ڪري [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرمي پد نرم، سيارو، سرءُ ۽ بهار آلا، جڏهن ته اونهارا نسبتاً خشڪ هوندا آهن. ڪاسڪيڊ سلسلي ۾ ڪيترائي [[ڪاسڪيڊ ٻرندڙ جبل|ٻرندڙ جبل]] آهن، جيڪي ڀرپاسي جي ٻين جبلن کان گهڻو وڌيڪ اوچائيءَ تائين پهچن ٿا. اتر کان ڏکڻ تائين انهن اهم ٻرندڙ جبلن ۾ [[مائونٽ بيڪر]]، [[گليشيئر پيڪ]]، [[مائونٽ رينيئر]]، [[مائونٽ سينٽ هيلينز]] ۽ [[مائونٽ ايڊمز (واشنگٽن)|مائونٽ ايڊمز]] شامل آهن. اهي سڀئي سرگرم ٻرندڙ جبل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Volcano Hazards including Lahars – Emergency Management
|url=https://www.seattle.gov/emergency-management/hazards/volcano-hazards-including-lahars
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902210824/https://www.seattle.gov/emergency-management/hazards/volcano-hazards-including-lahars
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=سيئٽل شهر، واشنگٽن حڪومت
}}&lt;/ref&gt;

[[مائونٽ رينيئر]]، جيڪو رياست جو سڀ کان اوچو جبل آهي،&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{Cite web
|date=April 29, 2005
|title=Elevations and Distances in the United States—Highest and Lowest Elevations
|url=http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest
|publisher=[[آمريڪي جيولوجيڪل سروي]]
|access-date=April 17, 2014
|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109183109/http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html
|archive-date=November 9, 2013
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; سيئٽل شهر کان {{convert|50|mi|km}} ڏکڻ ۾ واقع آهي ۽ شهر مان چٽيءَ طرح ڏسڻ ۾ اچي ٿو. [[آمريڪي جيولوجيڪل سروي]]، {{convert|4,389|m|ft|order=flip|adj=mid|-tall}} اوچي مائونٽ رينيئر کي [[سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقو|سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقي]] جي ويجهڙائيءَ سبب ڪاسڪيڊ سلسلي جو سڀ کان خطرناڪ ٻرندڙ جبل سمجهي ٿي، جڏهن ته [[ڏهاڪي جا ٻرندڙ جبل|ڏهاڪي جي ٻرندڙ جبلن]] واري فهرست موجب اهو براعظمي آمريڪا جو به سڀ کان خطرناڪ ٻرندڙ جبل آهي.&lt;ref name=&quot;RainierHazard&quot;&gt;{{Cite web
|date=December 17, 2012
|title=Volcano Hazards Program—Mount Rainier Hazards
|url=http://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/mount_rainier/mount_rainier_hazard_49.html
|publisher=[[آمريڪي جيولوجيڪل سروي]]
|access-date=April 17, 2014
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419013715/http://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/mount_rainier/mount_rainier_hazard_49.html
|archive-date=April 19, 2014
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ان تي متصل 48 آمريڪي رياستن جي ڪنهن به ٻي چوٽيءَ کان وڌيڪ [[برفاني برف]] موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Blumenthal
|first=Les
|date=August 29, 2006
|title=Washington State's Glaciers are Melting, and That Has Scientists Concerned
|work=McClatchy Newspapers
|publisher=[[ڪامن ڊريمز]]
|url=http://www.commondreams.org/headlines06/0829-02.htm
|url-status=dead
|access-date=September 13, 2009
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725052647/http://www.commondreams.org/headlines06/0829-02.htm
|archive-date=July 25, 2008
}}&lt;/ref&gt;

اولهندي واشنگٽن جي انتهائي اولهه ۾ [[اولمپڪ اپٻيٽ]] تي [[اولمپڪ جبل]] پڻ واقع آهن، جيڪي مخروطي وڻن جي گهاٽن ٻيلن ۽ [[معتدل برساتي ٻيلو|معتدل برساتي ٻيلن]] جي علائقن کي سهارو ڏين ٿا. انهن گهاٽن ٻيلن مان [[هو برساتي ٻيلو]] جهڙا ٻيلا براعظمي آمريڪا ۾ موجود تمام ٿورن برساتي ٻيلن مان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Mapes
|first=Lynda V.
|date=February 3, 2010
|title=Hoh Rain Forest revels in wet, 'wild ballet'
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2010963527_rain03m.html
|url-status=live
|access-date=February 4, 2010
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100204160228/http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2010963527_rain03m.html
|archive-date=February 4, 2010
}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اولهندي واشنگٽن ۾ سالياني برسات جي ڪل مقدار هميشه تمام گهڻي نه هوندي آهي، پر هتي ملڪ جي گهڻن ٻين هنڌن جي ڀيٽ ۾ هر سال برسات وارا ڏينهن لڳاتار وڌيڪ ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Lam
|first=Linda
|date=October 15, 2016
|title=Seattle's Rainy Reputation Is Well-Deserved
|url=https://weather.com/science/weather-explainers/news/seattle-rainy-reputation#:~:text=Seattle%20experiences%20an%20average%20of%20152%20rainy%20days,is%20more%20than%20most%20cities%20across%20the%20U.S.
|publisher=[[دي ويدر چينل]]
|access-date=January 17, 2021
|archive-date=February 6, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206051748/https://weather.com/science/weather-explainers/news/seattle-rainy-reputation#:~:text=Seattle%20experiences%20an%20average%20of%20152%20rainy%20days,is%20more%20than%20most%20cities%20across%20the%20U.S.
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

===اوڀرندو واشنگٽن===

[[File:South Eastern Washington State.tif|thumb|ڏکڻ اوڀرندو واشنگٽن]]

[[اوڀرندو واشنگٽن]]، يعني ڪاسڪيڊ جبلن کان اوڀر وارو رياستي حصو، اولهندي حصي جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ خشڪ آبهوا رکي ٿو. هتي ڪاسڪيڊ جبلن جي [[برساتي پاڇو|برساتي پاڇي]] ۾ نيم خشڪ [[اسٽيپ]] جا وسيع علائقا ۽ ڪجهه حقيقي [[ريگستان]] پڻ موجود آهن. هينفورڊ رزرويشن ۾ سالياني سراسري برسات رڳو {{convert|6|to|7|in}} آهي. محدود برسات باوجود، اوڀرندي واشنگٽن جي وڏي حصي ۾ [[زراعت]] هڪ انتهائي اهم معاشي سرگرمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتان جي مٽي تمام زرخيز آهي ۽ ڪولمبيا درياهه تي ٺهيل بندن جي مدد سان [[آبپاشي]] وڏي پيماني تي ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Washington State Department of Agriculture
|url=https://www.nasda.org/organizations/washington-state-department-of-agriculture
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902211306/https://www.nasda.org/organizations/washington-state-department-of-agriculture
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=نيشنل ايسوسيئيشن آف اسٽيٽ ڊپارٽمينٽس آف ايگريڪلچر
}}&lt;/ref&gt; اوڀرندي واشنگٽن ۾ آباديءَ جي ورڇ گهڻو ڪري پاڻيءَ تائين رسائيءَ تي دارومدار رکي ٿي، خاص طور درياهن تي. سڀئي مکيه شهر درياهن يا ڍنڍن جي ڪنارن تي واقع آهن، ۽ انهن مان گهڻن جا نالا به ڀر واري درياهه يا ڍنڍ تان رکيل آهن.

وڌيڪ اوڀر طرف آبهوا گهٽ خشڪ ٿيندي وڃي ٿي، ۽ سالياني برسات وڌندي وڌندي واشنگٽن–آئيڊاهو سرحد ڀرسان [[پُلمن، واشنگٽن|پُلمن]] ۾ {{convert|21.2|in}} تائين پهچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Pullman 2 NW, Washington Period of Record Climate summary
|url=http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliMAIN.pl?wapull
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113111136/http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliMAIN.pl?wapull
|archive-date=January 13, 2012
|access-date=September 22, 2011
|publisher=ويسٽرن ريجنل ڪلائميٽ سينٽر
}}&lt;/ref&gt; [[اوڪانوگن اوچايون]]، اوکاڻين [[ڪيٽل درياهه جو سلسلو|ڪيٽل درياهه واري جبلن جي قطار]] ۽ [[سيلڪرڪ جبل]] رياست جي اتر اوڀر واري حصي جو وڏو علائقو ڍڪين ٿا. واشنگٽن جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[پالوس]] علائقو اڳ ۾ گاهه وارو ميدان هو، پر هاڻي ان جو گهڻو حصو زرعي زمين ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، ۽ اهو علائقو [[نيرا جبل (پئسفڪ اتر اولهه)|نيرن جبلن]] تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book
|last=Phillips
|first=James W.
|year=1971
|title=Washington State Place Names
|url=https://archive.org/details/washingtonstatep00phil
|url-access=registration
|location=Seattle
|publisher=University of Washington Press
|isbn=978-0-295-95158-4
}}{{page needed|date=December 2024}}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
{{see also|واشنگٽن ۾ آبهوا جي تبديلي}}

[[File:Köppen Climate Types Washington.png|thumb|1991–2020ع جي [[آبهوا جا معمولي قدر|آبهوا جي معمولي قدرن]] تي ٻڌل واشنگٽن جا [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جا قسم]].]]
[[File:Large dust storm in parts of eastern Washington on October 4, 2009.jpg|thumb|right|4 آڪٽوبر 2009ع تي اوڀرندي واشنگٽن جي خشڪ علائقن ۾ [[خشڪ زمين واري پوک]] سبب هڪ وڏو [[مٽيءَ جو طوفان]] پيدا ٿيو. بشڪريه: ناسا/جي ايس ايف سي، موڊس ريپڊ ريسپانس.&lt;ref name=&quot;nasa&quot;&gt;{{Cite web
|date=October 6, 2009
|title=Dust Storm in Eastern Washington: Image of the Day
|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=40590
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20091009035019/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=40590
|archive-date=October 9, 2009
|access-date=October 10, 2009
|publisher=[[ناسا ارٿ آبزرويٽري]]
}}&lt;/ref&gt;]]

واشنگٽن رياست جي آبهوا [[معتدل آبهوا|معتدل]] آهي. واشنگٽن جي اوڀرندي اڌ ۾ [[نيم خشڪ آبهوا]] کان وٺي [[گرم اونهاري واري ڀونوچ سمنڊ جي آبهوا]] تائين آبهوا ملي ٿي. رياست جي اولهندي حصي ۽ سامونڊي علائقن ۾ ٿڌي [[سامونڊي آبهوا]] يا گرم اونهاري واري ڀونوچ سمنڊ جي آبهوا آهي. واشنگٽن جي آبهوا مقرر ڪندڙ بنيادي عنصرن ۾ اتر پئسفڪ سمنڊ جا وڏا نيم مستقل [[گهٽ دٻاءُ]] ۽ [[وڏي دٻاءَ وارو علائقو|وڏي دٻاءَ]] جا نظام، اتر آمريڪا جا براعظمي هوائي ماس، ۽ اولمپڪ توڙي ڪاسڪيڊ جبل شامل آهن. بهار ۽ اونهاري ۾ اتر پئسفڪ سمنڊ تي وڏي دٻاءَ وارو [[مخالف طوفان]] نظام غالب هوندو آهي، جنهن سبب هوا گهڙيال جي سُئين واري رخ ۾ ٻاهر ڏانهن ڦرندي آهي. واشنگٽن لاءِ ان جو مطلب اهو آهي ته اتر اولهه کان هلندڙ [[غالب هوائون]] نسبتاً ٿڌي هوا ۽ اڳڪٿي جوڳي [[خشڪ موسم]] آڻين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite magazine
|last=Gibbens
|first=Sarah
|date=June 29, 2021
|title=What is a heat dome? Pacific Northwest swelters in record temperatures.
|url=https://www.nationalgeographic.com/environment/article/heat-dome-deadly-hot-weather-descends-on-pacific-northwest
|magazine=[[نيشنل جيوگرافڪ]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902212154/https://www.nationalgeographic.com/environment/article/heat-dome-deadly-hot-weather-descends-on-pacific-northwest
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;{{failed verification|date=September 2021}}

سرءُ ۽ سياري ۾ اتر پئسفڪ سمنڊ تي گهٽ دٻاءَ وارو [[طوفاني نظام]]، جنهن کي [[اليوشيئن لو]] چيو وڃي ٿو، غالب ٿي وڃي ٿو. هوا جي گهڙيال جي سُئين جي ابتڙ رخ ۾ اندر ڏانهن ڦرڻ سبب واشنگٽن جون غالب هوائون ڏکڻ اولهه کان اچن ٿيون ۽ ٿڌي، جهڙالي موسم سان گڏ اڳڪٿي جوڳي [[آلي موسم]] آڻين ٿيون. اصطلاح ”[[پائن ايپل ايڪسپريس]]“ عام ڳالهه ٻولهه ۾ انهن [[فضائي درياهه]] وارن واقعن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جن ۾ بار بار ايندڙ طوفاني نظام هن مستقل طوفان جي اثر هيٺ اڀرندي پئسفڪ جي گرم علائقن کان تمام ڊگهو فاصلو طئي ڪري پئسفڪ اتر اولهه ڏانهن رخ ڪن ٿا. اولهندو واشنگٽن سرءُ، سياري ۽ بهار جي شروعاتي مهينن جي وڏي حصي دوران تمام گهڻو جهڙالو رهي ٿو. [[سيئٽل]] ۾ آمريڪا جي ڪنهن به وڏي شهر جي ڀيٽ ۾ سراسري طور سڀ کان گهٽ سج جي روشنيءَ وارا ڪلاڪ ٿين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book
|last=Kruckeberg
|first=Arthur R.
|year=1991
|title=The Natural History of Puget Sound Country
|url=https://archive.org/details/naturalhistoryof0000kruc
|url-access=registration
|location=Seattle
|publisher=University of Washington Press
|pages=42–43
|isbn=978-0-295-97477-4
}}&lt;/ref&gt;

اولهندي واشنگٽن جي سامونڊي آبهوا يورپ جي ڪيترن سامونڊي شهرن جهڙي آهي، پر ان جا ڪجهه استثنا پڻ آهن، جهڙوڪ 1880ع، 1881ع، 1893ع ۽ 1916ع جا ”وڏي برفباري“ وارا واقعا،&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Banel
|first=Feliks
|date=January 2, 2019
|title=The 'Big Snow of 1880' is still the biggest Seattle has ever seen
|url=https://mynorthwest.com/1231270/seattle-big-snow-1880/
|website=MyNorthwest
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902212535/https://mynorthwest.com/1231270/seattle-big-snow-1880/
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dorpat&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Dorpat
|first=Paul
|date=January 31, 2002
|title=Snow and Other Weathers—Seattle and King County
|url=https://www.historylink.org/file/3681
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902212729/https://www.historylink.org/file/3681
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ۽ 1883–1884ع، 1915–1916ع، 1949–1950ع ۽ 1955–1956ع سميت ٻيا ”گهري ڄمڻ“ وارا سيارا.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Dougherty
|first=Phil
|date=January 23, 2007
|title=Record low temperatures and heavy snow plague Washington state for three weeks beginning on January 12, 1950.
|url=https://www.historylink.org/File/8079
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=September 2, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902212951/https://www.historylink.org/File/8079
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; انهن واقعن دوران اولهندي واشنگٽن ۾ {{convert|6|ft}} تائين برفباري ٿي، گرمي پد ڪاٽو (−18&amp;nbsp;°C) کان هيٺ لهي ويو، زمين تي ٽي مهينا برف ڄميل رهي، ۽ ڍنڍون توڙي درياهه ڪيترن هفتن تائين ڄميل رهيا.&lt;ref name=&quot;Dorpat&quot; /&gt; سيئٽل ۾ سرڪاري طور درج ڪيل سڀ کان گهٽ گرمي پد {{convert|0|F}} آهي، جيڪو 31 جنوري 1950ع تي درج ٿيو، پر سيئٽل کان لڳ ڀڳ ٽن ڪلاڪن جي فاصلي تي گهٽ اوچائي وارن علائقن ۾ {{convert|-48|F}} تائين گرمي پد درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|year=2005
|title=United States Extreme Record Temperatures &amp; Differences
|url=http://ggweather.com/climate/extremes_us.htm
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20121001055459/http://ggweather.com/climate/extremes_us.htm
|archive-date=October 1, 2012
|access-date=October 14, 2012
|publisher=Golden Gate Weather Services
}}&lt;/ref&gt;

[[ايل نينو–ڏاکڻي ڦيرڦار|ڏاکڻي ڦيرڦار]] ٿڌي موسم دوران هوا تي گهرو اثر وجهي ٿي. ايل نينو واري مرحلي ۾ جيٽ وهڪرو ڪيليفورنيا مان گذري آمريڪا ۾ وڌيڪ ڏکڻ طرف داخل ٿئي ٿو؛ ان ڪري سرءُ جي آخر ۽ سياري ۾ عام کان گهٽ برسات ۽ گهٽ برفاني ذخيرو ٿيندو آهي. لا نينا وارو مرحلو پئسفڪ اتر اولهه مان گذرندڙ جيٽ وهڪري کي وڌيڪ مضبوط ڪري ٿو، جنهن سبب واشنگٽن ۾ سراسري کان وڌيڪ مينهن ۽ برف پوي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|date=September 10, 2020
|title=Washington could see La Niña winter with wetter, colder weather than normal
|url=https://www.king5.com/article/weather/weather-blog/la-nina-winter-washington-pacific-northwest/281-3cb9d745-668b-46ac-bde5-cbecefbae7d7
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902213245/https://www.king5.com/article/weather/weather-blog/la-nina-winter-washington-pacific-northwest/281-3cb9d745-668b-46ac-bde5-cbecefbae7d7
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|website=KING5
}}&lt;/ref&gt;

2006ع ۾ [[واشنگٽن يونيورسٽي]] جي ڪلائيميٽ امپيڪٽس گروپ ''واشنگٽن جي معيشت تي آبهوا جي تبديليءَ جا اثر'' نالي رپورٽ شايع ڪئي، جيڪا عالمي گرمي پد ۾ واڌ ۽ ان جي واشنگٽن رياست تي ممڪن اثرن سان لاڳاپيل خطرن ۽ موقعن جو شروعاتي جائزو هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Climate Change—Economic Impacts
|url=http://www.ecy.wa.gov/climatechange/economic_impacts.htm
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20100730040420/http://www.ecy.wa.gov/climatechange/economic_impacts.htm
|archive-date=July 30, 2010
|access-date=July 31, 2010
|publisher=واشنگٽن رياست جو ماحوليات کاتو
}}&lt;/ref&gt;

====برساتي پاڇي جا اثر====
{{main|برساتي پاڇو}}

[[File:Wa rain map.JPG|thumb|upright|واشنگٽن ۾ برسات جي مقدار ۾ تمام وڏو علائقائي فرق ملي ٿو.]]

واشنگٽن ۾ اوڀر کان اولهه طرف ويندي برسات جي مقدار ۾ نمايان تبديلي اچي ٿي. اولمپڪ اپٻيٽ جي اولهندي پاسي سالياني برسات {{convert|160|in}} تائين پهچي ٿي، جنهن سبب اهو متصل 48 آمريڪي رياستن جو سڀ کان وڌيڪ آلو علائقو ۽ هڪ [[معتدل برساتي ٻيلو]] آهي. ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا صاف ڏينهن کان سواءِ گذري سگهن ٿا. ڪاسڪيڊ سلسلي جي اولهندي ڍلانن تي ملڪ جي سڀ کان وڏي سالياني برفباريءَ مان ڪجهه ٿيندي آهي، جيڪا ڪن هنڌن تي پاڻيءَ جي برابر مقدار ۾ {{convert|200|in|disp=or|sp=us}} کان وڌيڪ هوندي آهي. ڪاسڪيڊ جبلن کان اوڀر واري برساتي پاڇي واري علائقي ۾ سالياني برسات رڳو {{convert|6|in}} آهي. ان کان پوءِ آئيڊاهو سرحد کان لڳ ڀڳ {{Convert|120|mi|km}} اوڀر، راڪي جبلن ڏانهن ويندي برسات ٻيهر وڌڻ لڳي ٿي.

اولمپڪ جبل ۽ ڪاسڪيڊ سلسلو پئسفڪ سمنڊ کان اندروني علائقن ڏانهن ايندڙ هوائي ماسن کي [[جبلن سبب هوا جو مٿي چڙهڻ|مٿي چڙهڻ]] تي مجبور ڪري هن آبهوا واري نموني کي وڌيڪ نمايان ڪن ٿا؛ نتيجي ۾ جبلن جي هوائن سامهون واري پاسي تي گهڻي برسات ۽ پٺئين پاسي تي گهٽ برسات پوي ٿي. اهو اثر خاص طور اولمپڪ جبلن ۽ ڪاسڪيڊ سلسلي جي چوڌاري تمام گهڻو نمايان آهي. ٻنهي هنڌن تي ڏکڻ اولهه ڏانهن منهن ڪندڙ هوائن سامهون وارين ڍلانن تي گهڻي برسات ۽ نرم، ٿڌو گرمي پد ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Climate of Washington
|url=https://wrcc.dri.edu/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902221514/https://wrcc.dri.edu/Climate/narrative_wa.php
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|publisher=ويسٽرن ريجنل ڪلائميٽ سينٽر
}}&lt;/ref&gt;

پيوجٽ سائونڊ جا هيٺانهان ميدان سياري ۾ جهڙ ۽ مينهن جي ڪري مشهور آهن. ڪاسڪيڊ جبلن جي اولهندي ڍلانن تي وڌيڪ وسڪارو ٿئي ٿو، جيڪو اوچين هنڌن تي اڪثر برف جي صورت ۾ پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Climate of Washington
|url=https://wrcc.dri.edu/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902221514/https://wrcc.dri.edu/Climate/narrative_wa.php
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=September 2, 2021
|publisher=ويسٽرن ريجنل ڪلائميٽ سينٽر
}}&lt;/ref&gt; رياست جي اترين سرحد ڀرسان [[مائونٽ بيڪر]] دنيا جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن هنڌن مان هڪ آهي. 1999ع ۾ اتي هڪ ئي موسم دوران {{convert|1140|in|ft m}} برفباريءَ جو عالمي رڪارڊ قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|date=August 2, 1999
|title=Mt. Baker Holds Snowfall Record
|url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases99/aug99/noaa99056.html
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130107015726/http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases99/aug99/noaa99056.html
|archive-date=January 7, 2013
|access-date=April 17, 2014
|publisher=نيشنل اوشيئنڪ اينڊ ايٽماسفيريڪ ايڊمنسٽريشن
}}&lt;/ref&gt;

ڪاسڪيڊ جبلن کان اوڀر هڪ وسيع علائقو شديد برساتي پاڇي جي اثر هيٺ آهي. اوڀرندي واشنگٽن جي وڏي حصي ۾ نيم خشڪ حالتون ملن ٿيون، جڏهن ته مرڪزي [[ڪولمبيا پليٽو]] جي نسبتاً گهٽ اوچائي وارن علائقن ۾ برساتي پاڇي جو اثر سڀ کان وڌيڪ آهي، خاص طور ڪولمبيا درياهه جي بلڪل اوڀر کان سنئڪ درياهه ۽ [[اوڪاناگن اوچايون|اوڪاناگن اوچاين]] تائين. تنهنڪري برساتي ٻيلن بدران اوڀرندي واشنگٽن جو وڏو حصو خشڪ [[گاهه جو ميدان|گاهه وارن ميدانن]]، [[جهاڙي اسٽيپ]] ۽ [[واريءَ جي دڙن]] سان ڍڪيل آهي.

====گرمي پد====

سالياني سراسري گرمي پد پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي {{convert|51|F}} کان وٺي اتر اوڀر ۾ {{convert|40|F}} تائين رهي ٿو. رياست ۾ درج ڪيل سڀ کان گهٽ گرمي پد [[ونٿراپ، واشنگٽن|ونٿراپ]] ۽ [[مزما، واشنگٽن|مزما]] ۾ {{convert|-48|F}} هو. رياست جو سڀ کان وڌيڪ درج ڪيل گرمي پد 29 جون 2021ع تي [[هينفورڊ، واشنگٽن|هينفورڊ]] ۾ {{convert|120|F}} هو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Washington State Records
|url=https://climate.washington.edu/state-records/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902221852/https://climate.washington.edu/state-records/
|archive-date=September 2, 2021
|access-date=February 25, 2021
|website=واشنگٽن رياست جي آبهوا ماهر جو دفتر
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Markell
|first=Joanna
|date=February 10, 2022
|title=Washington officially has a new all-time maximum temperature record: 120 degrees
|url=https://www.yakimaherald.com/news/local/washington-officially-has-a-new-all-time-maximum-temperature-record-120-degrees/article_2254c6a5-b8cc-5d07-a484-d9c4af2aacaf.html
|newspaper=[[ياڪيما هيرالڊ-ريپبلڪ]]
|access-date=February 10, 2022
|archive-date=February 11, 2022
|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211050756/https://www.yakimaherald.com/news/local/washington-officially-has-a-new-all-time-maximum-temperature-record-120-degrees/article_2254c6a5-b8cc-5d07-a484-d9c4af2aacaf.html
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ٻئي رڪارڊ ڪاسڪيڊ جبلن جي اوڀر ۾ قائم ٿيا.

اولهندو واشنگٽن پنهنجي نرم آبهوا، گهڻي ڪوهيڙي، بار بار جهڙ، سياري ۾ ڊگهي هلڪي برسات ۽ گرم پر معتدل اونهارن جي ڪري مشهور آهي. اوڀرندو علائقو پئسفڪ سمنڊ جي عام نرم ڪندڙ اثر کان محروم هجڻ سبب ڪڏهن ڪڏهن انتهائي آبهوا جو تجربو ڪري ٿو. سياري ۾ آرڪٽڪ ٿڌا محاذ ۽ اونهاري ۾ گرميءَ جون لهرون غيرمعمولي نه آهن. اولهندي علائقي ۾ جون 2021ع جي [[2021ع واري اولهندي اتر آمريڪا جي گرميءَ جي لهر|گرميءَ جي لهر]] دوران [[ميپل ويلي، واشنگٽن|ميپل ويلي]] ۾ گرمي پد {{convert|118|F}} تائين پهتو،&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=118?!?! Here is how hot it got around Western Washington during historic heat wave
|url=https://www.q13fox.com/weather/118-here-is-how-hot-it-got-around-western-washington-during-historic-heat-wave
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722082911/http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliMAIN.pl?wa1276
|archive-date=July 22, 2014
|access-date=September 28, 2021
|website=Fox 13 Seattle
|date=June 29, 2021
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[لانگ ويو، واشنگٽن|لانگ ويو]] ۾ {{convert|-6|F}}&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Western Regional Climate Data Center, Longview
|url=http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliMAIN.pl?wa4769
|publisher=[[ويسٽرن ريجنل ڪلائميٽ سينٽر]]
|access-date=July 31, 2010
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120518120218/http://www.wrcc.dri.edu/cgi-bin/cliMAIN.pl?wa4769
|archive-date=May 18, 2012
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سئمميش]] ۾ {{convert|-8|F}} تائين گهٽ گرمي پد درج ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Seattle, WA Monthly Weather Forecast
|url=https://weather.com/weather/monthly/l/Seattle+WA?canonicalCityId=0795df0bbf6ddfe58c10abd8ce5ed2a901e48b13b3ee35d10cb229baff15ed15
|publisher=[[دي ويدر چينل]]
|access-date=2023-10-31
}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
| location = واشنگٽن رياست (1895–2015)
| single line = Y
| Jan record high F = 74
| Feb record high F = 83
| Mar record high F = 95
| Apr record high F = 103
| May record high F = 107
| Jun record high F = 120
| Jul record high F = 118
| Aug record high F = 118
| Sep record high F = 111
| Oct record high F = 99
| Nov record high F = 83
| Dec record high F = 74
| year record high F = 120
| Jan avg record high F = 60
| Feb avg record high F = 64
| Mar avg record high F = 73
| Apr avg record high F = 86
| May avg record high F = 94
| Jun avg record high F = 102
| Jul avg record high F = 109
| Aug avg record high F = 106
| Sep avg record high F = 98
| Oct avg record high F = 84
| Nov avg record high F = 67
| Dec avg record high F = 60
| year avg record high F = 112
| Jan high F = 34.8
| Feb high F = 40.6
| Mar high F = 47.7
| Apr high F = 55.9
| May high F = 63.6
| Jun high F = 69.9
| Jul high F = 78.0
| Aug high F = 77.3
| Sep high F = 69.4
| Oct high F = 57.2
| Nov high F = 43.2
| Dec high F = 36.2
| year high F =
| Jan low F = 23.0
| Feb low F = 26.0
| Mar low F = 29.6
| Apr low F = 34.2
| May low F = 40.1
| Jun low F = 45.7
| Jul low F = 50.5
| Aug low F = 50.0
| Sep low F = 44.7
| Oct low F = 37.2
| Nov low F = 29.9
| Dec low F = 25.3
| year low F =
| Jan avg record low F = −19
| Feb avg record low F = −8
| Mar avg record low F = −2
| Apr avg record low F = 14
| May avg record low F = 21
| Jun avg record low F = 26
| Jul avg record low F = 31
| Aug avg record low F = 31
| Sep avg record low F = 24
| Oct avg record low F = 16
| Nov avg record low F = 2
| Dec avg record low F = −8
| year avg record low F = −20
| Jan record low F = −42
| Feb record low F = −40
| Mar record low F = −25
| Apr record low F = −7
| May record low F = 11
| Jun record low F = 20
| Jul record low F = 22
| Aug record low F = 20
| Sep record low F = 11
| Oct record low F = −5
| Nov record low F = −29
| Dec record low F = −48
| year record low F = −48
| precipitation colour = green
| Jan precipitation inch = 6.08
| Feb precipitation inch = 4.61
| Mar precipitation inch = 4.23
| Apr precipitation inch = 2.87
| May precipitation inch = 2.31
| Jun precipitation inch = 1.89
| Jul precipitation inch = 0.85
| Aug precipitation inch = 1.02
| Sep precipitation inch = 1.93
| Oct precipitation inch = 3.67
| Nov precipitation inch = 6.22
| Dec precipitation inch = 6.52
| source 1 = {{Cite web
 |title=Office of the Washington State Climatologist
 |url=http://www.climate.washington.edu/climate.html
 |access-date=July 27, 2016
 |publisher=OWSC
 |archive-date=October 20, 2019
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020184600/https://climate.washington.edu/climate.html
 |url-status=dead
 }}
| source 2 = {{Cite web
 |title=Comparative Data for the Western States
 |url=http://www.wrcc.dri.edu/wrccpub/climatedata/comparative/
 |access-date=July 27, 2016
 |publisher=WRCC
 |archive-date=July 29, 2016
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729224102/http://www.wrcc.dri.edu/wrccpub/climatedata/comparative/
 |url-status=dead
 }}
| date = July 2016
}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; font-size:90%; margin: 1em auto; width: 100%;&quot;
|+ واشنگٽن جي شهرن ۽ ٻين هنڌن ۾ سراسري روزاني وڌ ۽ گهٽ گرمي پد °F (°C) ۾&lt;br /&gt;سراسري گرمي پد موجب رنگيل ۽ ترتيب ڏيڻ جوڳو جدول
|-
! data-sort-type=&quot;text&quot; | هنڌ
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|جنوري|جنوري}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|فيبروري|فيبروري}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|مارچ|مارچ}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|اپريل|اپريل}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | مئي
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|جون|جون}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|جولاءِ|جولاءِ}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|آگسٽ|آگسٽ}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|سيپٽمبر|سيپٽمبر}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|آڪٽوبر|آڪٽوبر}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|نومبر|نومبر}}
! data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Abbr|ڊسمبر|ڊسمبر}}
|-
! [[بيلنگهيم، واشنگٽن|بيلنگهيم]]&lt;ref&gt;{{WRCC|Bellingham 3 SSW, Washington|wa0587|NCDC 2010|access-date=September 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;41.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 41.6&quot; {{average temperature table/color|41.6|F}} | {{convert|48|/|36|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;42.7&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 42.7&quot; {{average temperature table/color|42.7|F}} | {{convert|50|/|36|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;46.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 46.1&quot; {{average temperature table/color|46.1|F}} | {{convert|54|/|39|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;50.2&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 50.2&quot; {{average temperature table/color|50.2|F}} | {{convert|59|/|42|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;55.5&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 55.5&quot; {{average temperature table/color|55.5|F}} | {{convert|64|/|47|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;60.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 60.0&quot; {{average temperature table/color|60.0|F}} | {{convert|69|/|51|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;63.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 63.6&quot; {{average temperature table/color|63.6|F}} | {{convert|73|/|54|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;63.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 63.9&quot; {{average temperature table/color|63.9|F}} | {{convert|74|/|54|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;59.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 59.0&quot; {{average temperature table/color|59.0|F}} | {{convert|68|/|50|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;51.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 51.8&quot; {{average temperature table/color|51.8|F}} | {{convert|59|/|45|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;45.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 45.3&quot; {{average temperature table/color|45.3|F}} | {{convert|51|/|39|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;40.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 40.4&quot; {{average temperature table/color|40.4|F}} | {{convert|46|/|35|F|disp=br()|abbr=values}}
|-
! [[ايفراٽا، واشنگٽن|ايفراٽا]]&lt;ref&gt;{{WRCC|EPHRATA MUNI AP, WASHINGTON|wa2614|NCDC 2010}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;28.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 28.8&quot; {{average temperature table/color|28.8|F}} | {{convert|35|/|22|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;34.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 34.1&quot; {{average temperature table/color|34.1|F}} | {{convert|43|/|26|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;43.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 43.0&quot; {{average temperature table/color|43.0|F}} | {{convert|54|/|32|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;50.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 50.4&quot; {{average temperature table/color|50.4|F}} | {{convert|63|/|38|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;59.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 59.3&quot; {{average temperature table/color|59.3|F}} | {{convert|72|/|46|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;66.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 66.6&quot; {{average temperature table/color|66.6|F}} | {{convert|80|/|54|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;74.2&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 74.2&quot; {{average temperature table/color|74.2|F}} | {{convert|88|/|60|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;72.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 72.9&quot; {{average temperature table/color|72.9|F}} | {{convert|87|/|59|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;63.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 63.8&quot; {{average temperature table/color|63.8|F}} | {{convert|78|/|50|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;50.5&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 50.5&quot; {{average temperature table/color|50.5|F}} | {{convert|62|/|39|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;37.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 37.0&quot; {{average temperature table/color|37.0|F}} | {{convert|45|/|29|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;27.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 27.4&quot; {{average temperature table/color|27.4|F}} | {{convert|34|/|21|F|disp=br()|abbr=values}}
|-
! [[فورڪس، واشنگٽن|فورڪس]]&lt;ref&gt;{{WRCC|Quillayute State Airport, Washington|wa6858|NCDC 2010|access-date=September 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;41.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 41.6&quot; {{average temperature table/color|41.6|F}} | {{convert|47|/|36|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;42.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 42.1&quot; {{average temperature table/color|42.1|F}} | {{convert|49|/|35|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;44.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 44.1&quot; {{average temperature table/color|44.1|F}} | {{convert|51|/|37|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;46.7&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 46.7&quot; {{average temperature table/color|46.7|F}} | {{convert|55|/|39|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;51.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 51.3&quot; {{average temperature table/color|51.3|F}} | {{convert|60|/|43|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;55.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 55.3&quot; {{average temperature table/color|55.3|F}} | {{convert|63|/|48|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;58.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 58.9&quot; {{average temperature table/color|58.9|F}} | {{convert|67|/|51|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;59.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 59.6&quot; {{average temperature table/color|59.6|F}} | {{convert|69|/|51|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;56.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 56.6&quot; {{average temperature table/color|56.6|F}} | {{convert|66|/|47|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;50.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 50.0&quot; {{average temperature table/color|50.0|F}} | {{convert|58|/|42|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;44.2&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 44.2&quot; {{average temperature table/color|44.2|F}} | {{convert|50|/|38|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;40.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 40.4&quot; {{average temperature table/color|40.4|F}} | {{convert|46|/|35|F|disp=br()|abbr=values}}
|-
! [[پيراڊائز، واشنگٽن|پيراڊائز]]&lt;ref&gt;{{WRCC|Rainier Paradise Ranger Station, Washington|wa6898|NCDC 2010|access-date=September 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;28.7&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 28.7&quot; {{average temperature table/color|28.7|F}} | {{convert|35|/|23|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;28.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 28.9&quot; {{average temperature table/color|28.9|F}} | {{convert|36|/|22|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;30.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 30.8&quot; {{average temperature table/color|30.8|F}} | {{convert|38|/|24|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;34.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 34.0&quot; {{average temperature table/color|34.0|F}} | {{convert|42|/|26|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;40.5&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 40.5&quot; {{average temperature table/color|40.5|F}} | {{convert|49|/|32|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;45.5&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 45.5&quot; {{average temperature table/color|45.5|F}} | {{convert|55|/|36|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;53.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 53.0&quot; {{average temperature table/color|53.0|F}} | {{convert|63|/|43|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;54.2&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 54.2&quot; {{average temperature table/color|54.2|F}} | {{convert|65|/|44|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;48.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 48.9&quot; {{average temperature table/color|48.9|F}} | {{convert|58|/|40|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;40.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 40.1&quot; {{average temperature table/color|40.1|F}} | {{convert|48|/|33|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;31.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 31.0&quot; {{average temperature table/color|31.0|F}} | {{convert|37|/|25|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;27.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 27.4&quot; {{average temperature table/color|27.4|F}} | {{convert|34|/|21|F|disp=br()|abbr=values}}
|-
! [[رچلينڊ، واشنگٽن|رچلينڊ]]&lt;ref&gt;{{WRCC|Richland, Washington|wa7015|NCDC 2010|access-date=September 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;34.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 34.8&quot; {{average temperature table/color|34.8|F}} | {{convert|41|/|29|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;38.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 38.8&quot; {{average temperature table/color|38.8|F}} | {{convert|47|/|30|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;46.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 46.4&quot; {{average temperature table/color|46.4|F}} | {{convert|58|/|35|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;52.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 52.8&quot; {{average temperature table/color|52.8|F}} | {{convert|65|/|41|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;60.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 60.4&quot; {{average temperature table/color|60.4|F}} | {{convert|73|/|48|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;67.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 67.0&quot; {{average temperature table/color|67.0|F}} | {{convert|80|/|54|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;73.7&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 73.7&quot; {{average temperature table/color|73.7|F}} | {{convert|88|/|59|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;72.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 72.9&quot; {{average temperature table/color|72.9|F}} | {{convert|88|/|58|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;64.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 64.3&quot; {{average temperature table/color|64.3|F}} | {{convert|78|/|50|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;52.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 52.4&quot; {{average temperature table/color|52.4|F}} | {{convert|64|/|40|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;41.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 41.4&quot; {{average temperature table/color|41.4|F}} | {{convert|49|/|34|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;32.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 32.8&quot; {{average temperature table/color|32.8|F}} | {{convert|38|/|27|F|disp=br()|abbr=values}}
|-
! [[سيئٽل]]&lt;ref&gt;{{WRCC|Seattle Tacoma International Airport, Washington|wa7473|NCDC 2010|access-date=September 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;42.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 42.0&quot; {{average temperature table/color|42.0|F}} | {{convert|47|/|37|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;43.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 43.4&quot; {{average temperature table/color|43.4|F}} | {{convert|50|/|37|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;46.5&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 46.5&quot; {{average temperature table/color|46.5|F}} | {{convert|54|/|39|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;50.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 50.3&quot; {{average temperature table/color|50.3|F}} | {{convert|59|/|42|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;56.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 56.0&quot; {{average temperature table/color|56.0|F}} | {{convert|65|/|47|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;60.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 60.9&quot; {{average temperature table/color|60.9|F}} | {{convert|70|/|52|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;65.7&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 65.7&quot; {{average temperature table/color|65.7|F}} | {{convert|76|/|56|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;66.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 66.1&quot; {{average temperature table/color|66.1|F}} | {{convert|76|/|56|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;61.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 61.3&quot; {{average temperature table/color|61.3|F}} | {{convert|71|/|52|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;52.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 52.8&quot; {{average temperature table/color|52.8|F}} | {{convert|60|/|46|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;45.4&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 45.4&quot; {{average temperature table/color|45.4|F}} | {{convert|51|/|40|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;40.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 40.6&quot; {{average temperature table/color|40.6|F}} | {{convert|46|/|36|F|disp=br()|abbr=values}}
|-
! [[اسپوڪين]]&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=NOWData
|url=http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=otx
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921055956/http://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=otx
|archive-date=September 21, 2016
|access-date=September 21, 2016
|website=Spokane Area monthly summarized data for 1981–2010: mean maximum, mean average, and mean minimum temperature
|publisher=National Weather Service Forecast Office, Spokane, Washington, [[نيشنل اوشيئنڪ اينڊ ايٽماسفيريڪ ايڊمنسٽريشن]]
}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;29.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 29.1&quot; {{average temperature table/color|29.1|F}} | {{convert|35|/|24|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;32.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 32.6&quot; {{average temperature table/color|32.6|F}} | {{convert|40|/|25|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;39.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 39.8&quot; {{average temperature table/color|39.8|F}} | {{convert|49|/|31|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;46.5&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 46.5&quot; {{average temperature table/color|46.5|F}} | {{convert|57|/|36|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;54.7&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 54.7&quot; {{average temperature table/color|54.7|F}} | {{convert|67|/|43|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;61.7&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 61.7&quot; {{average temperature table/color|61.7|F}} | {{convert|74|/|50|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;69.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 69.3&quot; {{average temperature table/color|69.3|F}} | {{convert|83|/|55|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;68.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 68.9&quot; {{average temperature table/color|68.9|F}} | {{convert|83|/|55|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;59.7&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 59.7&quot; {{average temperature table/color|59.7|F}} | {{convert|73|/|46|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;47.2&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 47.2&quot; {{average temperature table/color|47.2|F}} | {{convert|58|/|36|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;35.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 35.3&quot; {{average temperature table/color|35.3|F}} | {{convert|42|/|29|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;27.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 27.0&quot; {{average temperature table/color|27.0|F}} | {{convert|32|/|22|F|disp=br()|abbr=values}}
|-
! [[وينڪوور، واشنگٽن|وينڪوور]]&lt;ref&gt;{{WRCC|Vancouver 4 NNE, Washington|wa8773|NCDC 2010|access-date=September 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;40.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 40.0&quot; {{average temperature table/color|40.0|F}} | {{convert|47|/|33|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;42.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 42.1&quot; {{average temperature table/color|42.1|F}} | {{convert|51|/|33|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;46.2&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 46.2&quot; {{average temperature table/color|46.2|F}} | {{convert|56|/|37|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;50.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 50.1&quot; {{average temperature table/color|50.1|F}} | {{convert|60|/|40|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;55.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 55.9&quot; {{average temperature table/color|55.9|F}} | {{convert|67|/|45|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;60.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 60.9&quot; {{average temperature table/color|60.9|F}} | {{convert|72|/|50|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;65.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 65.9&quot; {{average temperature table/color|65.9|F}} | {{convert|78|/|54|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;66.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 66.0&quot; {{average temperature table/color|66.0|F}} | {{convert|79|/|53|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;61.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 61.0&quot; {{average temperature table/color|61.0|F}} | {{convert|75|/|48|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;52.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 52.3&quot; {{average temperature table/color|52.3|F}} | {{convert|63|/|41|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;44.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 44.8&quot; {{average temperature table/color|44.8|F}} | {{convert|52|/|37|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;38.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 38.8&quot; {{average temperature table/color|38.8|F}} | {{convert|46|/|32|F|disp=br()|abbr=values}}
|-
! [[ونٿراپ، واشنگٽن|ونٿراپ]]&lt;ref&gt;{{WRCC|WINTHROP 1 WSW, WASHINGTON|wa9376|NCDC 2010}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;23.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 23.1&quot; {{average temperature table/color|23.1|F}} | {{convert|31|/|15|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;28.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 28.6&quot; {{average temperature table/color|28.6|F}} | {{convert|39|/|18|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;38.7&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 38.7&quot; {{average temperature table/color|38.7|F}} | {{convert|51|/|26|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;47.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 47.3&quot; {{average temperature table/color|47.3|F}} | {{convert|62|/|32|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;55.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 55.3&quot; {{average temperature table/color|55.3|F}} | {{convert|71|/|40|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;61.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 61.9&quot; {{average temperature table/color|61.9|F}} | {{convert|78|/|46|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;68.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 68.1&quot; {{average temperature table/color|68.1|F}} | {{convert|86|/|50|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;67.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 67.6&quot; {{average temperature table/color|67.6|F}} | {{convert|86|/|49|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;59.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 59.1&quot; {{average temperature table/color|59.1|F}} | {{convert|78|/|41|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;46.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 46.9&quot; {{average temperature table/color|46.9|F}} | {{convert|62|/|32|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;33.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 33.1&quot; {{average temperature table/color|33.1|F}} | {{convert|42|/|25|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;21.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 21.6&quot; {{average temperature table/color|21.6|F}} | {{convert|29|/|14|F|disp=br()|abbr=values}}
|-
! [[ياڪيما]]&lt;ref&gt;{{WRCC|Yakima Air Terminal, Washington|wa9465|NCDC 2010|access-date=September 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
| data-sort-value=&quot;31.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 31.0&quot; {{average temperature table/color|31.0|F}} | {{convert|39|/|23|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;36.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 36.1&quot; {{average temperature table/color|36.1|F}} | {{convert|46|/|26|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;43.2&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 43.2&quot; {{average temperature table/color|43.2|F}} | {{convert|56|/|30|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;49.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 49.1&quot; {{average temperature table/color|49.1|F}} | {{convert|64|/|34|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;57.1&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 57.1&quot; {{average temperature table/color|57.1|F}} | {{convert|72|/|42|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;63.9&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 63.9&quot; {{average temperature table/color|63.9|F}} | {{convert|80|/|48|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;70.6&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 70.6&quot; {{average temperature table/color|70.6|F}} | {{convert|88|/|53|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;69.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 69.3&quot; {{average temperature table/color|69.3|F}} | {{convert|87|/|52|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;60.8&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 60.8&quot; {{average temperature table/color|60.8|F}} | {{convert|78|/|44|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;49.0&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 49.0&quot; {{average temperature table/color|49.0|F}} | {{convert|64|/|34|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;37.3&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 37.3&quot; {{average temperature table/color|37.3|F}} | {{convert|48|/|27|F|disp=br()|abbr=values}}
| data-sort-value=&quot;28.5&quot; title=&quot;سراسري گرمي پد: 28.5&quot; {{average temperature table/color|28.5|F}} | {{convert|36|/|21|F|disp=br()|abbr=values}}
|}

===نباتات ۽ حيوانات===

{{see also|واشنگٽن جي نباتات جي فهرست|واشنگٽن جي حيوانات جي فهرست|واشنگٽن ۾ وفاقي زمينن جي فهرست}}
[[File:Washington National Forest Map.gif|thumb|واشنگٽن جا قومي ٻيلا]]
[[File:Odocoileus hemionus 5432.JPG|thumb|[[ڪاري پڇ وارو هرڻ]] [[اولمپڪ قومي پارڪ]] جي ڊيئر پارڪ ۾ چرندي]]

ٻيلا رياست جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ حصي کي ڍڪين ٿا، خاص طور اترين ڪاسڪيڊ جبلن جي اولهه ۾. واشنگٽن جي ٻيلن واري ايراضيءَ مان لڳ ڀڳ ٻه ٽها حصو عوامي ملڪيت ۾ آهي، جنهن ۾ وفاقي زمين جو 64 سيڪڙو شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=The Diversity of Washington's Forests—Washington Forestland Ownership
|url=http://www.wfpa.org/forest-policy/washington-forests/
|url-status=dead
|archive-url=https://archive.today/20140418102656/http://www.wfpa.org/forest-policy/washington-forests/
|archive-date=April 18, 2014
|access-date=July 14, 2013
|publisher=واشنگٽن فاريسٽ پروٽيڪشن ايسوسيئيشن
}}&lt;/ref&gt; علائقي جي عام وڻن ۽ ٻوٽن ۾ [[ڪيميشيا|ڪيمس]]، ڊگلس فر، هيملاڪ، [[پينسٽيمون]]، پونڊيروسا پائن، [[اولهندو ڳاڙهو ديودار]] ۽ فرن جون ڪيتريون ئي جنسون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|year=2010
|title=Washington Flora Checklist
|url=http://biology.burke.washington.edu/herbarium/waflora/checklist.php
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820132700/http://biology.burke.washington.edu/herbarium/waflora/checklist.php
|archive-date=August 20, 2013
|access-date=July 15, 2013
|publisher=واشنگٽن يونيورسٽي هربيئريم
}}&lt;/ref&gt; رياست جا جهنگلي علائقا پناهه گاهون مهيا ڪن ٿا، جتي سامونڊي ڪنارن وارن پکين ۽ سامونڊي ٿڻائتن جون وڏي تعداد ۾ آباديون رهن ٿيون. [[سين جوان ٻيٽ|سين جوان ٻيٽن]] جي چوڌاري پئسفڪ سامونڊي علائقو [[اورڪا|قاتل وهيل]]، ڀوري وهيل ۽ همپ بيڪ وهيلن سان گهڻو آباد آهي.&lt;ref name=&quot;Clark&quot; /&gt;

اوڀرندي واشنگٽن جي نباتات گهڻي حد تائين مختلف آهي. [[ٽمبل ويڊ]] ۽ [[سيج برش]] ٻهراڙيءَ جي وڏن حصن تي غالب آهن. [[ايليئگنس اينگسٽيفوليا|روسي زيتون]] ۽ ٻيا وڻ درياهن جي ڪنارن تي عام آهن. درياهي ڪنارن کان سواءِ، اوڀرندي واشنگٽن جا وڏا علائقا قدرتي طور وڻن کان مڪمل خالي آهن، جيتوڻيڪ ماڻهن ڪيترائي وڻ پوکيا آهن ۽ انهن کي آبپاشي ڪئي وڃي ٿي. [[نيرا جبل (اوريگن)|نيرن جبلن]] ۽ ڪاسڪيڊ جبلن جي اوڀرندي پاسن تي نباتات جو وڌيڪ وسيع تنوع ملي ٿو.

رياست جا مقامي ٿڻائتا جانور [[چمڙو]]، [[آمريڪي ڪارو ڀالو|ڪارو ڀالو]]، [[باب ڪيٽ]]، [[ڪوگر]]، [[ڪائيوٽي]]، [[هرڻ]]، [[ايلڪ]]، [[ڀورو بگهڙ]]، [[خرگوش نما جانور|هير]]، [[موس]]، [[جبلن وارو بيور]]، [[مسڪ ريٽ]]، [[اوپوسم]]، [[پاڪيٽ گوفر]]، [[خرگوش]]، [[ريڪون]]، [[اتر آمريڪي درياهي اودبلاؤ|درياهي اودبلاؤ]]، [[اسڪنڪ]] ۽ [[وڻن واري ڳلهري]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Species Fact Sheets—Mammals
|url=http://wdfw.wa.gov/living/mammals.html
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708165055/http://wdfw.wa.gov/living/mammals.html
|archive-date=July 8, 2013
|access-date=July 14, 2013
|publisher=واشنگٽن مڇين ۽ جهنگلي جيوت وارو کاتو
}}&lt;/ref&gt; جاگرافيءَ جي وڏي تنوع سبب واشنگٽن ۾ ڪيترائي مختلف [[ماحولي علائقا]] آهن، جيڪي پکين جي گهڻين جنسن لاءِ مناسب رهائش مهيا ڪن ٿا. انهن ۾ شڪاري پکي، سامونڊي ڪنارن جا پکي، ٻيلن جا پکي، گاهه وارن ميدانن جا پکي، بدڪون ۽ ٻيون جنسون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=BirdWeb—Browse Birds
|url=http://birdweb.org/birdweb/birds
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422231809/http://www.birdweb.org/birdweb/birds
|archive-date=April 22, 2014
|access-date=April 17, 2014
|publisher=[[سيئٽل آڊوبون سوسائٽي]]
}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي شروعات کان وٺي واشنگٽن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻاهران آندل جنسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن، جن ۾ گهوڙا ۽ گڏهه شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|date=April 27, 2001
|title=Introduced Wildlife of Oregon and Washington
|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1652&amp;context=icwdm_usdanwrc
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213091342/http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1652&amp;context=icwdm_usdanwrc
|archive-date=December 13, 2013
|access-date=July 14, 2013
|publisher=[[نيبراسڪا–لنڪن يونيورسٽي]]
}}&lt;/ref&gt;

[[چينل ڪيٽ فش]]، [[ليمپري]] ۽ [[اسٽرجن]] واشنگٽن ۾ ڄاتل لڳ ڀڳ 400 [[واشنگٽن جي مٺي پاڻيءَ وارين مڇين جي فهرست|مٺي پاڻيءَ وارين مڇين]] مان آهن.&lt;ref name=&quot;species&quot;&gt;{{Cite web
|title=Plants and Animals in Washington
|url=http://www.landscope.org/washington/plants-animals/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624214626/http://www.landscope.org/washington/plants-animals/
|archive-date=June 24, 2013
|access-date=July 14, 2013
|publisher=[[لينڊ اسڪوپ]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
|last1=Wydoski
|first1=Richard S.
|last2=Whitney
|first2=Richard R.
|year=2003
|title=Inland Fishes of Washington
|url=https://archive.org/details/inlandfishesofwa0000wydo
|url-access=registration
|edition=2nd revised and expanded
|location=Singapore
|publisher=University of Washington Press
|isbn=0-295-98338-8
}}{{page needed|date=December 2024}}&lt;/ref&gt; ڪاسڪيڊ ڏيڏر سان گڏ نانگن جون ڪيتريون ئي جنسون رياست جي نمايان [[واشنگٽن جي رينگڻن جي فهرست|رينگڻن]] ۽ ٻه حياتي جانورن ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Species Fact Sheets—Reptiles and Amphibians
|url=http://wdfw.wa.gov/living/reptiles.html
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727011502/http://wdfw.wa.gov/living/reptiles.html
|archive-date=July 27, 2013
|access-date=July 15, 2013
|publisher=واشنگٽن مڇين ۽ جهنگلي جيوت وارو کاتو
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|date=June 1, 2009
|title=Washington Herp Atlas
|url=http://www1.dnr.wa.gov/nhp/refdesk/herp/speciesmain.html
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120409000425/http://www1.dnr.wa.gov/nhp/refdesk/herp/speciesmain.html
|archive-date=April 9, 2012
|access-date=July 15, 2013
|publisher=واشنگٽن مڇين ۽ جهنگلي جيوت وارو کاتو
}}&lt;/ref&gt; سامونڊي نارون ۽ ٻيٽ اڪثر شيل فش ۽ وهيلن جي گهڻائي سان آباد آهن. سالمن جون پنج جنسون آنن ڏيڻ لاءِ وهڪرن مان مٿي چڙهي اولهندي واشنگٽن جي علائقي ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Clark&quot;&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Clark
|first=Eugene
|title=Washington (state, United States) : Plant and animal life
|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/636305/Washington/79326/Plant-and-animal-life
|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]
|access-date=July 15, 2013
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130716024212/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/636305/Washington/79326/Plant-and-animal-life
|archive-date=July 16, 2013
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن ۾ [[قومي پارڪ سروس]] جا مختلف انتظامي علائقا موجود آهن. انهن ۾ [[الٽا ليڪ رياستي پارڪ]]، [[ليڪ روزويلٽ قومي تفريحي علائقو]]، [[سين جوان ٻيٽ قومي جهنگلي جيوت پناهه گاهه]] ۽ ٽي قومي پارڪ—[[اولمپڪ قومي پارڪ]]، [[اتر ڪاسڪيڊ قومي پارڪ]] ۽ [[مائونٽ رينيئر قومي پارڪ]]—شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|year=2013
|title=Washington
|url=https://home.nps.gov/state/wa/index.htm?program=all
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922011128/http://www.nps.gov/state/wa/index.htm?program=all
|archive-date=September 22, 2013
|access-date=July 15, 2013
|website=آمريڪي قومي پارڪ سروس
}}&lt;/ref&gt; اهي ٽي قومي پارڪ 1899ع کان 1968ع جي وچ ۾ قائم ڪيا ويا. اولمپڪ قومي پارڪ جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي، يعني 876,517 ايڪڙ، 354,714 هيڪٽر يا 3,547.14 چورس ڪلوميٽر، [[قومي جهنگلي علائقن جي تحفظ واري نظام]] تحت جهنگلي علائقو قرار ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Listing of National Park System Areas by State
|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/nps/nps/part2.htm#olym
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203030603/http://www.nps.gov/history/history/online_books/nps/nps/part2.htm#olym
|archive-date=December 3, 2013
|access-date=July 15, 2013
|website=آمريڪي قومي پارڪ سروس
}}&lt;/ref&gt;

رياست ۾ 143 [[واشنگٽن جي رياستي پارڪن جي فهرست|رياستي پارڪ]] ۽ 9 [[قومي ٻيلو (آمريڪا)|قومي ٻيلا]] آهن، جن جو انتظام ترتيبوار [[واشنگٽن رياستي پارڪ نظام]] ۽ [[آمريڪي ٻيلي سروس]] وٽ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Alphabetic list of Washington State Parks
|url=http://www.parks.wa.gov/281/Parks
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140921073527/http://www.parks.wa.gov/281/Parks
|archive-date=September 21, 2014
|access-date=July 15, 2013
|publisher=[[واشنگٽن رياستي پارڪ نظام]]
}}&lt;/ref&gt; [[اوڪانوگن قومي ٻيلو]] [[آمريڪا جو اولهندو سامونڊي ڪنارو|آمريڪا جي اولهندي سامونڊي ڪناري]] جو سڀ کان وڏو قومي ٻيلو آهي، جنهن جي ايراضي {{convert|1499023|acre}} آهي. ان جو گڏيل انتظام اوڪانوگن–[[ويناچي قومي ٻيلو]] طور ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي گڏيل ايراضي لڳ ڀڳ {{convert|3239404|acre}} آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|date=January 1, 2013
|title=Land Areas of the National Forest System
|url=http://www.fs.fed.us/land/staff/lar/index.html
|url-status=dead
|publisher=[[آمريڪي ٻيلي سروس]]
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130701034911/http://www.fs.fed.us/land/staff/lar/LAR2012/LAR_Book_FY2012_A4.pdf
|archive-date=July 1, 2013
|access-date=July 15, 2013
}}&lt;/ref&gt;

===انتظامي ورهاست===
{{Main|واشنگٽن جي ڪائونٽين جي فهرست|واشنگٽن جي ميونسپلٽين جي فهرست}}

واشنگٽن ۾ 39 ڪائونٽيون ۽ 281 قانوني طور قائم ڪيل ميونسپلٽيون آهن، جيڪي شهرن ۽ ننڍن شهرن ۾ ورهايل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Washington County Profiles
|url=https://mrsc.org/home/research-tools/washington-county-profiles.aspx
|url-status=live
|access-date=September 3, 2021
|website=ميونسپل ريسرچ اينڊ سروسز سينٽر
|archive-date=September 3, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903002807/https://mrsc.org/home/research-tools/washington-county-profiles.aspx
}}&lt;/ref&gt; رياست جي گهڻائي آبادي اولهندي واشنگٽن جي [[سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقو|سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ رهي ٿي. [[سيئٽل]] هن ميٽروپوليٽن علائقي ۽ اولهندي واشنگٽن جو مکيه شهر آهي؛ 2020ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 737,015 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Seattle city, Washington
|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/seattlecitywashington/PST045219
|url-status=live
|access-date=September 3, 2021
|website=آمريڪي آدمشماري بيورو
|archive-date=October 26, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026122643/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/seattlecitywashington/PST045219
}}&lt;/ref&gt;

{{Largest cities
| country = واشنگٽن
| stat_ref = ذريعو:&lt;ref name=&quot;QuickFacts&quot;&gt;{{cite web
 |title=QuickFacts
 |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/POP010220
 |publisher=آمريڪي آدمشماري بيورو
 |access-date=November 2, 2021
 |archive-date=October 12, 2021
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211012202721/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/US/POP010220
 |url-status=live
 }}&lt;/ref&gt;
| list_by_pop =
| div_name =
| div_link = واشنگٽن جون ڪائونٽيون{{!}}ڪائونٽي
| city_1 = سيئٽل
| div_1 = ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}ڪنگ
| pop_1 = 737,015

| city_2 = اسپوڪين، واشنگٽن{{!}}اسپوڪين
| div_2 = اسپوڪين ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}اسپوڪين
| pop_2 = 228,989

| city_3 = ٽاڪوما، واشنگٽن{{!}}ٽاڪوما
| div_3 = پئرس ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}پئرس
| pop_3 = 219,346

| city_4 = وينڪوور، واشنگٽن{{!}}وينڪوور
| div_4 = ڪلارڪ ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}ڪلارڪ
| pop_4 = 190,915

| city_5 = بيل ويو، واشنگٽن{{!}}بيل ويو
| div_5 = ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}ڪنگ
| pop_5 = 151,854

| city_6 = ڪينٽ، واشنگٽن{{!}}ڪينٽ
| div_6 = ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}ڪنگ
| pop_6 = 136,588

| city_7 = ايوريٽ، واشنگٽن{{!}}ايوريٽ
| div_7 = سنوهومش ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}سنوهومش
| pop_7 = 110,629

| city_8 = رينٽن، واشنگٽن{{!}}رينٽن
| div_8 = ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}ڪنگ
| pop_8 = 106,785

| city_9 = اسپوڪين ويلي، واشنگٽن{{!}}اسپوڪين ويلي
| div_9 = اسپوڪين ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}اسپوڪين
| pop_9 = 102,976

| city_10 = فيڊرل وي، واشنگٽن{{!}}فيڊرل وي
| div_10 = ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن{{!}}ڪنگ
| pop_10 = 101,030
}}

{{see also|انساني ترقيءَ جي اشاري موجب واشنگٽن جي ڪائونٽين جي فهرست}}

==آبادي ۽ سماج==

{{US Census population
| 1850 = 1201
| 1860 = 11594
| 1870 = 23955
| 1880 = 75116
| 1890 = 357232
| 1900 = 518103
| 1910 = 1141990
| 1920 = 1356621
| 1930 = 1563396
| 1940 = 1736191
| 1950 = 2378963
| 1960 = 2853214
| 1970 = 3409169
| 1980 = 4132156
| 1990 = 4866692
| 2000 = 5894121
| 2010 = 6724540
| 2020 = 7705281
| estimate = 8001020
| estyear = 2025
| estref = &lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.census.gov/quickfacts/washington
|title=Quickfacts: Washington
|publisher=آمريڪي آدمشماري بيورو
|access-date=January 13, 2025
}}&lt;/ref&gt;
| footnote = ذريعو: 1910–2020&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Washington
|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/53000.html
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916023806/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/53000.html
|archive-date=September 16, 2008
|access-date=May 11, 2012
|website=State &amp; County QuickFacts
|publisher=آمريڪي آدمشماري بيورو
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2020-Tab2&quot; /&gt;
}}
{{Clear}}
[[File:Washington State population pyramid.webp|thumb|واشنگٽن رياست جو [[آباديءَ جو هرم]]]]

===آبادي===
[[2020ع واري آمريڪي آدمشماري]] موجب واشنگٽن جي آبادي 7,705,281 هئي،&lt;ref name=&quot;Census2020-Tab2&quot;&gt;{{Cite web
|date=April 26, 2021
|title=Table 2. Resident Population for the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 2020 Census
|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf
|access-date=April 26, 2021
|publisher=[[آمريڪي آدمشماري بيورو]]
|archive-date=April 26, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426194205/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; جيڪا [[2010ع واري آمريڪي آدمشماري]] کان 14.6 سيڪڙو وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;PopEstUS&quot;&gt;{{Cite web
|date=March 19, 2020
|title=QuickFacts Washington; UNITED STATES
|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/WA,US/PST045219
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042127/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/WA,US/PST045219
|archive-date=February 2, 2019
|access-date=March 19, 2020
|website=2019 Population Estimates
|publisher=[[آمريڪي آدمشماري بيورو]]، آبادي ڊويزن
}}&lt;/ref&gt; 2020ع ۾ رياست مجموعي آباديءَ جي لحاظ کان ملڪ ۾ 13هين نمبر تي هئي، جڏهن ته مسيسيپي درياهه جي اولهه ۾ [[ڪيليفورنيا]] ۽ [[ٽيڪساس]] کان پوءِ ٽين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=National Totals: Vintage 2019
|url=https://www.census.gov/popest/data/national/totals/2019/index.html
|access-date=March 19, 2020
|publisher=آمريڪي آدمشماري بيورو
}}{{dead link|date=July 2019|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; پئسفڪ اتر اولهه جي رياستن ۾ واشنگٽن سڀ کان وڌيڪ آبادي ۽ سڀ کان وڌيڪ آباديءَ جي گهڻائي رکي ٿي؛ ان کان پوءِ ترتيبوار اوريگن ۽ آئيڊاهو اچن ٿا. واشنگٽن رياست جي مالي انتظام واري دفتر اندازو لڳايو ته 1 اپريل 2025ع تي رياست جي آبادي 8,115,100 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=April 1, 2025 Population of Cities, Towns and Counties Used for Allocation of Selected State Revenues State of Washington
|url=https://ofm.wa.gov/wp-content/uploads/sites/default/files/public/dataresearch/pop/april1/ofm_april1_population_final.pdf
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260223030359/https://ofm.wa.gov/wp-content/uploads/sites/default/files/public/dataresearch/pop/april1/ofm_april1_population_final.pdf
|archive-date=February 23, 2026
|access-date=May 20, 2026
|website=مالي انتظام جو دفتر
}}&lt;/ref&gt;

[[سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقو|سيئٽل–ٽاڪوما–بيل ويو ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي 2020ع جي آدمشماريءَ ۾ 4,018,762 هئي، جيڪا رياست جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=2020 Population and Housing State Data
|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html
|access-date=July 27, 2023
|publisher=آمريڪي آدمشماري بيورو
}}&lt;/ref&gt; 2010ع ۾ واشنگٽن جي [[آباديءَ جو مرڪز]] {{coord|47.33|N|121.62|W}} تي، [[ڪاسڪيڊ جبلن]] جي هڪ غير آباد حصي ۾ واقع هو. اهو هنڌ اوڀرندي ٻهراڙي واري [[ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن|ڪنگ ڪائونٽي]] ۾، [[نارٿ بينڊ، واشنگٽن|نارٿ بينڊ]] جي ڏکڻ اوڀر، [[اينم ڪلا]] جي اتر اوڀر ۽ [[سنوڪوالمي پاس]] جي اولهه ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Centers of Population
|url=https://www.census.gov/geographies/reference-files/time-series/geo/centers-population.html
|access-date=October 30, 2020
|website=آمريڪي آدمشماري بيورو
|archive-date=October 28, 2020
|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028063852/https://www.census.gov/geographies/reference-files/time-series/geo/centers-population.html
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

2020ع ۾ واشنگٽن جي آباديءَ مان پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن جو حصو 5.7 سيڪڙو، 18 سالن کان گهٽ عمر وارن جو 21.8 سيڪڙو، جڏهن ته 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن جو حصو 16.3 سيڪڙو هو.&lt;ref name=&quot;2020DP1&quot;/&gt;

[[آمريڪي رهائش ۽ شهري ترقي وارو کاتو|ايڇ يو ڊي]] جي 2022ع واري [[ڪانگريس ڏانهن سالياني بي گهر ماڻهن بابت جائزي واري رپورٽ]] موجب واشنگٽن ۾ اندازاً 25,211 [[واشنگٽن رياست ۾ بي گهري|بي گهر ماڻهو]] موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=2007-2022 PIT Counts by State
|url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.huduser.gov%2Fportal%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fxls%2F2007-2022-PIT-Counts-by-State.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK
|website=huduser.gov
|access-date=December 5, 2024
|via=[[مائڪروسافٽ 365]]
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite report
|date=December 2022
|title=The 2022 Annual Homelessness Assessment Report (AHAR) to Congress
|url=https://www.huduser.gov/portal/sites/default/files/pdf/2022-AHAR-Part-1.pdf
|publisher=[[آمريڪي رهائش ۽ شهري ترقي وارو کاتو]]
|access-date=December 5, 2024
}}&lt;/ref&gt; 2023ع واري هڪ مطالعي جا انگ اکر [[واشنگٽن رياست جو سرڪاري تعليم جي نگران جو دفتر]] جاري ڪيا، جن موجب رياست جا 42,436 شاگرد بي گهريءَ جي مختلف وصفن تي پورا لٿا؛ اهو انگ شاگردن جي ڪل آباديءَ جو 3.8 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{cite news
|last1=Sheppard
|first1=Cameron
|title=Washington state schools see record number of homeless students in recent years
|url=https://www.thenewstribune.com/news/local/article304545526.html
|access-date=April 22, 2025
|work=[[ٽاڪوما نيوز ٽربيون]]
|date=April 20, 2025
}}&lt;/ref&gt; 2022–2023ع واري هڪ رپورٽ، جيڪا بي گهر ماڻهن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ قومي تنظيم اسڪول هائوس ڪنيڪشن تيار ڪئي، موجب 13,876 ٻار ۽ ٽوڊلر بي گهريءَ جي ڪنهن نه ڪنهن صورت جو تجربو ڪري رهيا هئا، جيڪو رياست جي انهيءَ عمر واري آباديءَ جو لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite news
|last1=Patrick
|first1=Anna
|title=New report sheds light on babies experiencing homelessness
|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/homeless/for-the-first-time-homeless-infants-and-toddlers-are-counted/
|access-date=December 30, 2025
|work=دي سيئٽل ٽائيمز
|date=December 29, 2025
}}&lt;/ref&gt;

رياست جي آباديءَ جا چار پنجون حصا پاڻ کي اڇي نسل يا يورپي آمريڪي سڃاڻپ سان وابسته ڪن ٿا. آمريڪي رياستن مان واشنگٽن ۾ مقامي آمريڪي ۽ ايشيائي آباديءَ جا ڪجهه سڀ کان وڏا حصا موجود آهن، جڏهن ته [[افريقي آمريڪي]] آباديءَ جو تناسب نسبتاً ننڍو آهي. واشنگٽن جي هسپانوي برادري ويهين صديءَ جي آخر ۾ تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Clark&quot; /&gt; 2018ع ۾ واشنگٽن ڏانهن ايندڙ مهاجرن جا پنج مکيه اصل ملڪ [[ميڪسيڪو]]، [[ڀارت]]، [[چين]]، [[فلپائن]] ۽ [[ويتنام]] هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
|year=2020
|title=Immigrants in Washington
|url=https://www.americanimmigrationcouncil.org/sites/default/files/research/immigrants_in_washington.pdf
|publisher=[[آمريڪي مهاجرت ڪائونسل]]
|access-date=December 5, 2024
}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ وفاقي حڪومت پاران سڃاتل مقامي آمريڪي قبيلن جو تعداد 29 آهي، جن مان گهڻا اولهندي واشنگٽن ۾ رهن ٿا؛ ان کان سواءِ ڪجهه غير تسليم ٿيل گروهه پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite news
|date=October 16, 2016
|title=Washington's Native American Nations
|page=2
|url=https://nie.seattletimes.com/wp-content/uploads/sites/12/2016/10/WIGA_10-16-16_8PageTab_final.pdf
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|department=تعليم ۾ اخبارون
|access-date=March 10, 2024
}}&lt;/ref&gt;

2020ع واري آدمشماري موجب واشنگٽن جي آباديءَ جي نسلي جوڙجڪ هن ريت هئي:

[[File:Washington race and ethnic origin by county.png|thumb|upright=1.35|ڪائونٽي موجب واشنگٽن جي نسلي ۽ هسپانوي اصليت؛ رنگ وسيلي نسل ڏيکاريل آهي، جڏهن ته رنگ جي مختلف ڇانورن سان غير هسپانوي ۽ هسپانوي اصليت کي الڳ ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي آبادي دائري جي ماپ ۽ ليبل سان ڏيکاريل آهي. هيٺئين نقشي ۾ ساڳيا انگ اکر پهرين غير هسپانوي ۽ هسپانوي اصليت موجب، پوءِ رنگ جي ڇانورن وسيلي نسل موجب ورهايل آهن.&lt;ref name=&quot;WSOFM population data&quot;&gt;{{Citation
|title=Estimates of April 1 population by age, sex, race and Hispanic origin, County: 2010–2017
|url=https://www.ofm.wa.gov/washington-data-research/population-demographics/population-estimates/estimates-april-1-population-age-sex-race-and-hispanic-origin
|year=2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107033857/https://www.ofm.wa.gov/washington-data-research/population-demographics/population-estimates/estimates-april-1-population-age-sex-race-and-hispanic-origin
|publisher=واشنگٽن رياست جو مالي انتظام وارو دفتر
|format=مائڪروسافٽ ايڪسل
|access-date=November 6, 2017
|archive-date=November 7, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;]]

[[File:Washington Hispanic origin and race by county.png|thumb|upright=1.35|مٿي ڏنل ساڳيا نسلي ۽ اصليت وارا انگ اکر، پر هتي پهرين هسپانوي اصليت موجب گروهه بندي ۽ پوءِ نسل موجب ورهاست ڪئي وئي آهي. پهريون نقشو هسپانوي اصليت رکندڙ ماڻهن جي نسلي تنوع کي نمايان ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو نقشو مجموعي هسپانوي آباديءَ جي وڌيڪ واضح تصوير ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;WSOFM population data&quot;/&gt;]]

[[File:Ethnicity_in_Washington_(State)_2020_census.jpg|thumb|2020ع واري آمريڪي آدمشماري موجب نسلي ۽ قومي اڪثريت جي بنياد تي واشنگٽن رياست جي ڪائونٽين جو نقشو]]

[[File:Ethnic_origins_in_Washington_(2020).jpg|thumb|2020ع واري آدمشماري موجب واشنگٽن رياست جي هر ڪائونٽي ۾ اڪيلي يا ڪنهن ميلاپ ۾ سڀ کان وڏي قومي اصليت]]

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot; style=&quot;text-align:right; font-size:80%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:90%&quot; | [[2020ع واري آمريڪي آدمشماري|2020ع جي آدمشماري]] موجب نسلي جوڙجڪ
|-
! نسل ۽ قومي سڃاڻپ&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html
|title=Race and Ethnicity in the United States: 2010 Census and 2020 Census
|date=August 12, 2021
|website=census.gov
|publisher=آمريڪي آدمشماري بيورو
|access-date=2021-09-26
|archive-date=August 15, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815165418/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/race-and-ethnicity-in-the-united-state-2010-and-2020-census.html
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | رڳو هڪ نسل
! colspan=&quot;2&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | مجموعي
|-
| [[غير هسپانوي اڇا ماڻهو|اڇا، غير هسپانوي]]
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|63.8|%|2||background:gray}}
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|70.0|%|2||background:gray}}
|-
| [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]]{{efn|هسپانوي يا لاطيني اصل رکندڙ ماڻهن لاءِ مڪمل يا جزوي نسلي نسبت جي وچ ۾ فرق نه ڪيو ويو آهي.}}
| align=&quot;right&quot; | {{bartable}}
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|13.7|%|2||background:green}}
|-
| [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|9.4|%|2||background:purple}}
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|11.8|%|2||background:purple}}
|-
| [[افريقي آمريڪي|افريقي آمريڪي، غير هسپانوي]]
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|3.8|%|2||background:mediumblue}}
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|5.3|%|2||background:mediumblue}}
|-
| [[مقامي آمريڪي]]
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|1.2|%|2||background:gold}}
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|3.2|%|2||background:gold}}
|-
| [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا رهواسي]]
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|0.8|%|2||background:pink}}
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|1.4|%|2||background:pink}}
|-
| ٻيا
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|0.6|%|2||background:brown}}
| align=&quot;right&quot; | {{bartable|1.7|%|2||background:brown}}
|}

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
|+ '''واشنگٽن جي تاريخي نسلي جوڙجڪ'''
|-
! نسلي جوڙجڪ
! 1990ع&lt;ref name=&quot;CensusByRace&quot;&gt;{{Cite web
|last1=Gibson
|first1=Campbell
|last2=Jung
|first2=Kay
|title=Historical Census Statistics on Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990, For The United States, Regions, Divisions, and States
|url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725044857/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/twps0056.html
|archive-date=July 25, 2008
|access-date=April 17, 2012
|publisher=[[آمريڪي آدمشماري بيورو]]
}}&lt;/ref&gt;
! 2000ع&lt;ref name=&quot;CensusViewer&quot;&gt;{{Cite web
|year=2010
|title=All Cities in Washington: Census 2000
|url=http://censusviewer.com/cities/WA/2000
|website=CensusViewer
|access-date=April 18, 2014
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419182525/http://censusviewer.com/cities/WA/2000
|archive-date=April 19, 2014
|url-status=usurped
}}&lt;/ref&gt;
! 2010ع&lt;ref&gt;{{Cite web
|year=2010
|title=2010 Census Data
|url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2010.html
|access-date=April 18, 2014
|publisher=[[آمريڪي آدمشماري بيورو]]
|archive-date=May 22, 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522200920/https://census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.2010.html
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! 2020ع&lt;ref name=&quot;2020DP1&quot;&gt;{{Cite web
|url=https://data.census.gov/table/DECENNIALDP2020.DP1?g=040XX00US53
|title=Profile of General Population and Housing Characteristics: 2020 Demographic Profile Data (DP-1): Washington
|publisher=آمريڪي آدمشماري بيورو
|access-date=April 17, 2024
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[اڇا آمريڪي|اڇا]]
| 88.5%
| 81.8%
| 77.3%
| 66.6%
|-
| [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]
| 4.3%
| 5.5%
| 7.2%
| 9.5%
|-
| [[افريقي آمريڪي|ڪارا يا افريقي آمريڪي]]
| 3.1%
| 3.2%
| 3.6%
| 4.0%
|-
| [[آمريڪي انڊين ۽ الاسڪا جا مقامي ماڻهو]]
| 1.7%
| 1.6%
| 1.5%
| 1.6%
|-
| [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|مقامي هوائي ۽ پئسفڪ جي ٻين ٻيٽن جا رهواسي]]
| –
| 0.4%
| 0.6%
| 0.8%
|-
| [[ٻيو نسل]]
| 2.4%
| 3.9%
| 5.2%
| 6.7%
|-
| [[ٻه يا وڌيڪ نسل]]
| –
| 3.6%
| 4.7%
| 10.9%
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''واشنگٽن رياست جي نسلي ۽ قومي جوڙجڪ'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{nobold|''نوٽ: آمريڪي آدمشماري هسپانوي يا لاطيني سڃاڻپ کي قومي درجي طور شمار ڪري ٿي. هن جدول ۾ لاطيني ماڻهن کي نسلي درجن مان الڳ ڪري هڪ جدا درجي ۾ رکيو ويو آهي. هسپانوي يا لاطيني ماڻهو ڪنهن به نسل سان واسطو رکي سگهن ٿا.''}}&lt;/small&gt;
! نسل يا قومي سڃاڻپ &lt;small&gt;(''NH = غير هسپانوي'')&lt;/small&gt;
! آبادي 2000ع&lt;ref name=&quot;2000CensusP004&quot;&gt;{{Cite web
|title=P004: Hispanic or Latino, and Not Hispanic or Latino by Race – 2000: DEC Summary File 1 – Washington (state)
|url=https://data.census.gov/table/DECENNIALSF12000.P004?q=P004:+HISPANIC+OR+LATINO,+AND+NOT+HISPANIC+OR+LATINO+BY+RACE+[73]&amp;g=040XX00US53
|publisher=[[آمريڪي آدمشماري بيورو]]
|access-date=March 13, 2026
|df=mdy
}}&lt;/ref&gt;
! آبادي 2010ع&lt;ref name=&quot;2010CensusP2&quot;&gt;{{Cite web
|title=P2 Hispanic or Latino, and Not Hispanic or Latino by Race – 2010: DEC Redistricting Data (PL 94-171) - Washington (state)
|url=https://data.census.gov/table/DECENNIALPL2010.P2?q=p2&amp;g=040XX00US53
|website=[[آمريڪي آدمشماري بيورو]]
|access-date=March 13, 2026
|df=mdy
}}&lt;/ref&gt;
! {{partial|آبادي 2020ع}}&lt;ref name=&quot;2020CensusP2&quot;&gt;{{Cite web
|title=P2 Hispanic or Latino, and Not Hispanic or Latino by Race – 2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) - Washington (state)
|url=https://data.census.gov/table/DECENNIALPL2020.P2?q=p2&amp;g=040XX00US53
|website=[[آمريڪي آدمشماري بيورو]]
|access-date=March 13, 2026
|df=mdy
}}&lt;/ref&gt;
! سيڪڙو 2000ع
! سيڪڙو 2010ع
! {{partial|سيڪڙو 2020ع}}
|-
| [[غير هسپانوي يا لاطيني اڇا ماڻهو|رڳو اڇا]] (غير هسپانوي)
| 4,652,490
| 4,876,804
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 4,918,820
| 78.93%
| 72.52%
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 63.84%
|-
| [[غير هسپانوي يا لاطيني افريقي آمريڪي|رڳو ڪارا يا افريقي آمريڪي]] (غير هسپانوي)
| 184,631
| 229,603
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 296,170
| 3.13%
| 3.41%
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 3.84%
|-
| [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|رڳو مقامي آمريڪي]] يا [[الاسڪا جا مقامي ماڻهو]] (غير هسپانوي)
| 85,396
| 88,735
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 91,191
| 1.45%
| 1.32%
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 1.18%
|-
| [[ايشيائي آمريڪي|رڳو ايشيائي]] (غير هسپانوي)
| 319,401
| 475,634
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 723,062
| 5.42%
| 7.07%
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 9.38%
|-
| [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|رڳو پئسفڪ ٻيٽن جا رهواسي]] (غير هسپانوي)
| 22,779
| 38,783
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 62,490
| 0.39%
| 0.58%
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 0.81%
|-
| [[آمريڪي آدمشماريءَ ۾ نسل ۽ قومي سڃاڻپ|رڳو ٻيو نسل]] (غير هسپانوي)
| 11,989
| 11,838
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 43,221
| 0.20%
| 0.18%
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 0.56%
|-
| [[گهڻ نسلي آمريڪي|گڏيل يا گهڻ نسلي]] (غير هسپانوي)
| 175,926
| 247,353
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 511,114
| 2.98%
| 3.68%
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 6.63%
|-
| [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]]، ڪنهن به نسل جا
| 441,509
| 755,790
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 1,059,213
| 7.49%
| 11.24%
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | 13.75%
|-
| '''ڪل'''
| '''5,894,121'''
| '''6,724,540'''
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | '''7,705,281'''
| '''100.00%'''
| '''100.00%'''
| style=&quot;background:#ffffe6;&quot; | '''100.00%'''
|}

2016ع واري [[آمريڪي ڪميونٽي سروي]] موجب واشنگٽن جي آباديءَ جو 12.1 سيڪڙو ڪنهن به نسل سان واسطو رکندڙ [[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي يا لاطيني]] اصل جو هو. ان ۾ [[ميڪسيڪي آمريڪي|ميڪسيڪي]] 9.7 سيڪڙو، [[پورٽو ريڪي آمريڪي|پورٽو ريڪي]] 0.4 سيڪڙو، [[ڪيوبائي آمريڪي|ڪيوبائي]] 0.1 سيڪڙو ۽ ٻين هسپانوي يا لاطيني اصلن جا ماڻهو 1.8 سيڪڙو هئا.&lt;ref name=&quot;ACS2016DEMO&quot;&gt;{{Cite web
|title=2016 American Community Survey—Demographic and Housing Estimates
|url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/16_5YR/DP05/0400000US53
|url-status=dead
|archive-url=https://archive.today/20200213005805/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/16_5YR/DP05/0400000US53
|archive-date=February 13, 2020
|access-date=November 21, 2018
|publisher=آمريڪي آدمشماري بيورو
}}&lt;/ref&gt; پنج سڀ کان وڏا نسلي اصليت وارا گروهه [[جرمن آمريڪي|جرمن]] 17.8 سيڪڙو، [[آئرش آمريڪي|آئرش]] 10.8 سيڪڙو، [[انگريز آمريڪي|انگريز]] 10.4 سيڪڙو، [[نارويجي آمريڪي|نارويجي]] 5.4 سيڪڙو ۽ [[آمريڪي اصليت|آمريڪي]] 4.6 سيڪڙو هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=2016 American Community Survey—Selected Social Characteristics
|url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/16_5YR/DP02/0400000US53
|url-status=dead
|archive-url=https://archive.today/20200213005450/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/ACS/16_5YR/DP02/0400000US53
|archive-date=February 13, 2020
|access-date=November 21, 2018
|publisher=آمريڪي آدمشماري بيورو
}}&lt;/ref&gt;

;پيدائش جا انگ اکر

2011ع ۾ واشنگٽن جي هڪ سال کان گهٽ عمر واري آباديءَ مان 44.3 سيڪڙو نسلي اقليتن سان واسطو رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Exner
|first=Rich
|date=June 3, 2012
|title=Americans under age 1 now mostly minorities, but not in Ohio: Statistical Snapshot
|newspaper=[[دي پلين ڊيلر]]
|location=Cleveland
|url=http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html
|url-status=live
|access-date=August 4, 2012
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714084214/http://www.cleveland.com/datacentral/index.ssf/2012/06/americas_under_age_1_populatio.html
|archive-date=July 14, 2016
}}&lt;/ref&gt;

''نوٽ: جدول ۾ ڄمڻ وارن ٻارن جا انگ گڏ ڪرڻ سان ڪل تعداد نه ٺهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ هسپانوي ماڻهن کي سندن قومي سڃاڻپ ۽ نسل ٻنهي موجب شمار ڪيو ويو آهي، جنهن سبب مجموعي انگ وڌيڪ نظر اچي ٿو.''

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%;&quot;
|+ ماءُ جي هڪڙي نسل يا قومي سڃاڻپ موجب زنده ڄمڻ وارا ٻار
|-
! [[آمريڪي آدمشماريءَ ۾ نسل ۽ قومي سڃاڻپ|نسل]]
! 2014ع&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Hamilton
|first1=Brady E.
|last2=Martin
|first2=Joyce A.
|last3=Osterman
|first3=Michelle J. K.
|last4=Curtin
|first4=Sally C.
|last5=Mathews
|first5=T. J.
|date=December 23, 2015
|title=Births: Final Data for 2014
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr64/nvsr64_12.pdf
|journal=National Vital Statistics Reports
|volume=64
|issue=12
|pages=1–64
|pmid=26727629
|access-date=September 4, 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214040341/https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr64/nvsr64_12.pdf
|archive-date=February 14, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! 2015ع&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Martin
|first1=Joyce A.
|last2=Hamilton
|first2=Brady E.
|last3=Osterman
|first3=Michelle J. K.
|last4=Driscoll
|first4=Anne K.
|last5=Mathews
|first5=T. J.
|date=January 5, 2017
|title=Births: Final Data for 2015
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr66/nvsr66_01.pdf
|journal=National Vital Statistics Reports
|volume=66
|issue=1
|pages=1–70
|pmid=28135188
|access-date=September 4, 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831155911/https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr66/nvsr66_01.pdf
|archive-date=August 31, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! 2016ع&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Martin
|first1=Joyce A.
|last2=Hamilton
|first2=Brady E.
|last3=Osterman
|first3=Michelle J. K.
|last4=Driscoll
|first4=Anne K.
|last5=Drake
|first5=Patrick
|date=January 31, 2018
|title=Births: Final Data for 2016
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr67/nvsr67_01.pdf
|journal=National Vital Statistics Reports
|volume=67
|issue=1
|pages=1–55
|pmid=29775434
|access-date=May 7, 2018
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180603002249/https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr67/nvsr67_01.pdf
|archive-date=June 3, 2018
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! 2017ع&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Martin
|first1=Joyce A.
|last2=Hamilton
|first2=Brady E.
|last3=Osterman
|first3=Michelle J. K.
|last4=Driscoll
|first4=Anne K.
|last5=Drake
|first5=Patrick
|date=November 2018
|title=Births: Final Data for 2017
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr67/nvsr67_08-508.pdf
|journal=National Vital Statistics Reports
|volume=67
|issue=8
|pages=1–50
|pmid=30707672
|access-date=February 22, 2019
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201210916/https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr67/nvsr67_08-508.pdf
|archive-date=February 1, 2019
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! 2018ع&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Martin
|first1=Joyce A.
|last2=Hamilton
|first2=Brady E.
|last3=Osterman
|first3=Michelle J. K.
|last4=Driscoll
|first4=Anne K.
|date=November 27, 2019
|title=Births: Final Data for 2018
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr68/nvsr68_13-508.pdf
|journal=National Vital Statistics Reports
|volume=68
|issue=13
|pages=1–47
|pmid=32501202
|access-date=December 21, 2019
|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128161211/https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr68/nvsr68_13-508.pdf
|archive-date=November 28, 2019
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! 2019ع&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Martin
|first1=Joyce A.
|last2=Hamilton
|first2=Brady E.
|last3=Osterman
|first3=Michelle J. K.
|last4=Driscoll
|first4=Anne K.
|date=March 23, 2021
|title=Births: Final Data for 2019
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr70/nvsr70-02-508.pdf
|journal=National Vital Statistics Reports
|volume=70
|issue=2
|pages=1–51
|doi=10.15620/cdc:100472
|pmid=33814033
|access-date=April 9, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623200707/https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr70/nvsr70-02-508.pdf
|archive-date=June 23, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! 2020ع&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Osterman
|first1=Michelle J. K.
|last2=Hamilton
|first2=Brady E.
|last3=Martin
|first3=Joyce A.
|last4=Driscoll
|first4=Anne K.
|last5=Valenzuela
|first5=Claudia P.
|date=February 7, 2022
|title=Births: Final Data for 2020
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr70/nvsr70-17.pdf
|journal=National Vital Statistics Reports
|volume=70
|issue=17
|pages=1–50
|doi=10.15620/cdc:112078
|pmid=35157571
|access-date=2022-02-21
|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210175206/https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr70/NVSR70-17.pdf
|archive-date=February 10, 2022
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
! 2021ع&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Osterman
|first1=Michelle J. K.
|last2=Hamilton
|first2=Brady E.
|last3=Martin
|first3=Joyce A.
|last4=Driscoll
|first4=Anne K.
|last5=Valenzuela
|first5=Claudia P.
|date=January 31, 2023
|title=Births: Final Data for 2021
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr72/nvsr72-01.pdf
|journal=National Vital Statistics Reports
|volume=72
|issue=1
|pages=1–53
|doi=10.15620/cdc:122047
|pmid=36723449
|access-date=2022-02-03
}}&lt;/ref&gt;
! 2022ع&lt;ref&gt;{{cite journal
|last1=Osterman
|first1=Michelle J. K.
|last2=Hamilton
|first2=Brady E.
|last3=Martin
|first3=Joyce A.
|last4=Driscoll
|first4=Anne K.
|last5=Valenzuela
|first5=Claudia P.
|date=April 4, 2024
|title=Births: Final Data for 2022
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr73/nvsr73-02.pdf
|journal=National Vital Statistics Reports
|volume=73
|issue=2
|pages=1–56
|doi=10.15620/cdc:145588
|pmid=38625869
|access-date=2024-04-05
}}&lt;/ref&gt;
! 2023ع&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr74/nvsr74-1.pdf
|title=Data
|website=www.cdc.gov
|access-date=2025-04-15
}}&lt;/ref&gt;
! 2024ع&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr75/nvsr75-02.pdf
|title=Data
|website=www.cdc.gov
|access-date=2026-06-12
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[غير هسپانوي اڇا ماڻهو]]
| 55,872 (63.1%)
| 55,352 (62.2%)
| 53,320 (58.9%)
| 50,679 (57.9%)
| 49,019 (56.9%)
| 47,435 (55.9%)
| 46,199 (55.6%)
| 46,187 (55.0%)
| 44,084 (52.9%)
| 42,237 (52.2%)
| 42,258 (50.8%)
|-
| [[ايشيائي آمريڪي|ايشيائي]]
| 10,306 (11.6%)
| 10,611 (11.9%)
| 8,875 (9.8%)
| 8,836 (10.1%)
| 8,729 (10.1%)
| 8,856 (10.4%)
| 8,429 (10.1%)
| 8,817 (10.5%)
| 9,159 (11.0%)
| 9,032 (11.1%)
| 9,587 (11.5%)
|-
| [[افريقي آمريڪي|ڪارا]]
| 5,254 (5.9%)
| 5,302 (6.0%)
| 3,862 (4.3%)
| 3,944 (4.5%)
| 3,922 (4.6%)
| 3,813 (4.5%)
| 3,841 (4.6%)
| 3,698 (4.4%)
| 3,797 (4.6%)
| 3,653 (4.5%)
| 3,780 (4.5%)
|-
| [[پئسفڪ ٻيٽن جا آمريڪي|پئسفڪ ٻيٽن جا رهواسي]]
| ...
| ...
| 1,183 (1.3%)
| 1,164 (1.3%)
| 1,159 (1.3%)
| 1,204 (1.4%)
| 1,231 (1.5%)
| 1,181 (1.4%)
| 1,284 (1.5%)
| 1,348 (1.7%)
| 1,357 (1.6%)
|-
| [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|آمريڪي انڊين]]
| 2,059 (2.3%)
| 2,036 (2.3%)
| 1,309 (1.4%)
| 1,112 (1.3%)
| 1,166 (1.4%)
| 1,018 (1.2%)
| 1,002 (1.2%)
| 928 (1.1%)
| 861 (1.0%)
| 828 (1.0%)
| 868 (1.0%)
|-
| ''[[هسپانوي ۽ لاطيني آمريڪي|هسپانوي]]''، ڪنهن به نسل جا
| ''15,779'' (17.8%)
| ''16,073'' (18.1%)
| ''16,533'' (18.3%)
| ''15,973'' (18.2%)
| ''16,073'' (18.7%)
| ''16,161'' (19.0%)
| ''16,020'' (19.3%)
| ''16,260'' (19.4%)
| ''17,190'' (20.6%)
| ''17,145'' (21.2%)
| ''18,140'' (21.8%)
|-
| '''ڪل'''
| '''88,585''' (100%)
| '''88,990''' (100%)
| '''90,505''' (100%)
| '''87,562''' (100%)
| '''86,085''' (100%)
| '''84,895''' (100%)
| '''83,086''' (100%)
| '''83,911''' (100%)
| '''83,333''' (100%)
| '''80,932''' (100%)
| '''83,118''' (100%)
|}

* 2016ع کان پوءِ [[اڇا هسپانوي ماڻهو|اڇي هسپانوي]] اصل وارن ڄمڻ جي واقعن جا انگ الڳ گڏ نٿا ڪيا وڃن، پر انهن کي هڪ گڏيل ''هسپانوي'' درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو؛ هسپانوي اصل جا ماڻهو ڪنهن به نسل سان واسطو رکي سگهن ٿا.

===آباديءَ جي مرڪوز علائقن===

[[File:Washington population density 2020.png|thumb|واشنگٽن جي آباديءَ جي گهڻائيءَ جو نقشو]]

پئسفڪ اتر اولهه ۾ افريقي آمريڪي آبادي، آمريڪا جي مجموعي آباديءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ نمائندگي رکي ٿي. واشنگٽن جي ڪاري آبادي گهڻو ڪري سيئٽل جي [[سائوٿ اينڊ، سيئٽل|سائوٿ اينڊ]] ۽ [[سينٽرل ڊسٽرڪٽ، سيئٽل|سينٽرل ڊسٽرڪٽ]] وارن علائقن، ۽ اندروني ٽاڪوما ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
|last=Tate
|first=Cassandra
|date=August 7, 2002
|title=Mandatory Busing in Seattle: Memories of a Bumpy Ride
|url=http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3915
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=October 2, 2008
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031072055/http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=3915
|archive-date=October 31, 2007
}}&lt;/ref&gt; 1858ع ۾ سيئٽل جي ڪاري برادري رڳو هڪ شخص، [[مانوئل لوپس (حجام)|مانوئل لوپس]]، تي مشتمل هئي، جڏهن ته 1900ع تائين اها آبادي وڌي 406 ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book
|last=Schwantes
|first=Carlos
|title=The Pacific Northwest: An Interpretive History
|publisher=University of Nebraska Press
|year=2000
|isbn=978-0-8032-9228-4
|edition=Revised and enlarged
|page=155
}}&lt;/ref&gt; ٻي عالمي جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ هن برادريءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ آئي، جڏهن جنگي صنعتن ۽ [[آمريڪي هٿياربند فوجن]] ڏکڻ اوڀر آمريڪا مان هزارين افريقي آمريڪن کي روزگار ۽ فوجي ڀرتي لاءِ آندو. اهي [[عظيم لڏپلاڻ (افريقي آمريڪي)|عظيم لڏپلاڻ]] جي ٻي لهر دوران اولهه ڏانهن منتقل ٿيا، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري جي [[راڪ موسيقي]]، [[آر اينڊ بي]] ۽ [[سول موسيقي]] تي گهرو اثر ڇڏيو. ان ۾ سيئٽل جو رهواسي [[جيمي هينڊرڪس]] پڻ شامل هو، جيڪو هارڊ راڪ جو اهم اڳواڻ هو ۽ افريقي آمريڪي، ۽ مبينا طور [[چيروڪي ماڻهو|چيروڪي]] نسل سان واسطو رکندو هو.

[[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]] مختلف انڊين محفوظ علائقن يا قبيلائي اختيار وارن علائقن ۾ رهندا هئا، جهڙوڪ [[ڪول وِل انڊين محفوظ علائقو]]، جنهن ۾ ڪيترائي [[اندروني ساليش قبيلا]] شامل آهن، [[ماڪاه محفوظ علائقو]]، [[مڪل شوٽ انڊين محفوظ علائقو]]، [[ڪيناولٽ ماڻهو|ڪيناولٽ]]، [[اسپوڪين انڊين محفوظ علائقو]] ۽ [[ياڪاما انڊين محفوظ علائقو]]. رياست جي انتهائي اولهندي ۽ پئسفڪ سامونڊي ڪناري وارن علائقن ۾ گهڻو ڪري مقامي آمريڪي برادريون رهن ٿيون، جهڙوڪ [[چينوڪن ماڻهو]]، [[لمي ماڻهو]] ۽ [[سامونڊي ڪناري جا ساليش ماڻهو]]. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ سيئٽل ۾ [[انڊين معاملن وارو بيورو]] جي لڏپلاڻ وارن پروگرامن تحت قائم ٿيل [[شهري انڊين]] برادرين ڪيترن مختلف مقامي آمريڪي گروهن کي هن گهڻ ثقافتي شهر ۾ آندو. 1850ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن يورپي آمريڪي پيوجٽ سائونڊ واري علائقي ۾ آباد ٿيا، تڏهن شهر جو نالو [[سردار سيئٽل]] جي نالي تان رکيو ويو.

[[File:Seattle - Chinese New Year 2011 - 85.jpg|thumb|سيئٽل ۾ [[چيني نئون سال]]، 2011ع]]

ايشيائي آمريڪي گهڻو ڪري سيئٽل–ٽاڪوما ميٽروپوليٽن علائقي ۾ مرڪوز آهن. [[سيئٽل]]، [[بيل ويو، واشنگٽن|بيل ويو]] ۽ [[ريڊمنڊ، واشنگٽن|ريڊمنڊ]]، جيڪي سڀ [[ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن|ڪنگ ڪائونٽي]] ۾ آهن، وڏيون چيني برادريون رکن ٿا، جن ۾ [[تائيواني آمريڪي]] پڻ شامل آهن، ۽ گڏوگڏ اهم [[ڀارتي آمريڪي]] ۽ [[جاپاني آمريڪي]] برادريون پڻ موجود آهن. سيئٽل جو [[چائنا ٽائون–انٽرنيشنل ڊسٽرڪٽ]] 1860ع واري ڏهاڪي کان چيني آباديءَ جي تاريخ رکي ٿو، جن مان گهڻا ڏاکڻي چين جي [[گوانگ ڊونگ]] صوبي مان لڏي آيا هئا. اڄ اهو علائقو اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي گهڻ نسلي برادرين جو گهر آهي.

[[ڪوريائي آمريڪي]] وڏي تعداد ۾ ڏکڻ طرف واقع مضافاتي شهرن [[فيڊرل وي، واشنگٽن|فيڊرل وي]] ۽ [[آبرن، واشنگٽن|آبرن]]، ۽ اتر طرف [[لن وڊ]] ۾ رهن ٿا. ٽاڪوما ۾ هزارين [[ڪمبوڊيائي آمريڪي]] آباد آهن، ۽ [[لانگ بيچ، ڪيليفورنيا]] ۽ [[لوويل، ميساچوسٽس]] سان گڏ اهو آمريڪا جي سڀ کان وڏين ڪمبوڊيائي آمريڪي برادرين مان هڪ رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Turnbull
|first=Lornet
|date=September 17, 2004
|title=1,500 Cambodian refugees face deportation for crimes
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|access-date=April 26, 2012
|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2002038140_cambodia17m.html
|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223053025/http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2002038140_cambodia17m.html
|archive-date=February 23, 2011
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن جي [[ويتنامي آمريڪي]] ۽ [[فلپائني آمريڪي]] آبادي گهڻو ڪري سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقي ۾ مرڪوز آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Seattle Population and Demographics
|url=http://seattle.areaconnect.com/statistics.htm
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522114545/http://seattle.areaconnect.com/statistics.htm
|archive-date=May 22, 2013
|access-date=May 10, 2013
|website=Seattle City, Washington Statistics and Demographics (2000 U.S. Census)
|publisher=areaConnect
}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن رياست ۾ پئسفڪ ٻيٽن سان تعلق رکندڙ ماڻهن جو تناسب آمريڪي مکيه زمين جي رياستن مان [[يوٽا]] کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڌيڪ آهي. 2009ع ۾ سيئٽل–ٽاڪوما علائقي ۾ [[ساموائي آمريڪي|ساموائي]] نسل جا 15,000 کان وڌيڪ ماڻهو رهندا هئا، جيڪي گهڻو ڪري ڏکڻ اوڀر سيئٽل، ٽاڪوما، فيڊرل وي ۽ [[سي ٽيڪ، واشنگٽن|سي ٽيڪ]] ۾ آباد هئا.&lt;ref name=&quot;pugetsoundsamoan&quot;&gt;{{Cite news
|last=Brown
|first=Charles E.
|date=September 30, 2009
|title=Puget Sound's Samoan community awaits news
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/localnews/2009969267_samoaside30m.html
|url-status=live
|access-date=April 26, 2012
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083050/http://seattletimes.com/html/localnews/2009969267_samoaside30m.html
|archive-date=January 16, 2013
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;factfinder2.census.gov&quot;&gt;{{cite web
|year=2010
|title=Race, Hispanic or Latino, Age, and Housing Occupancy: 2010 more information 2010 Census Redistricting Data (Public Law 94-171) Summary File
|url=http://factfinder.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml
|website=Factfinder2census.gov
|access-date=December 30, 2011
|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20151023151502/http://factfinder.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml
|archive-date=October 23, 2015
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

نسلي، نه ته خالص نسل واري، درجي ۾ سڀ کان وڏو گروهه لاطيني ماڻهو آهن، جيڪي واشنگٽن جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو آهن. [[ميڪسيڪي آمريڪي]] [[چي هيلس، واشنگٽن|چي هيلس وادي]]، [[اسڪيگٽ ڪائونٽي|اسڪيگٽ وادي]]، [[ياڪيما درياهه|ياڪيما وادي]] جي زرعي علائقن ۽ اوڀرندي واشنگٽن ۾ هڪ وڏو نسلي گروهه بڻيا. سندن موجودگي گهٽ ۾ گهٽ اوڻيهين صديءَ تائين ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=García
|first1=Jerry
|last2=Treviño
|first2=Dora Sánchez
|year=1998
|title=A Chicana in Northern Aztlán: An Oral History of Dora Sánchez Treviño
|journal=[[فرنٽيئرز: عورتن جي مطالعي جو رسالو]]
|volume=19
|issue=2
|pages=16–52
|doi=10.2307/3347156
|jstor=3347156
}}&lt;/ref&gt; بهرحال، ويهين صديءَ جي آخر ۾ ميڪسيڪو مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ ٻين لاطيني برادرين جي آبادڪاري سيئٽل جي ڏاکڻين مضافات ۾ وڌي، جڏهن ته 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي دوران ملڪيت ۽ تعميراتي واڌ جي نتيجي ۾ [[ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن|ڪنگ]]، [[پئرس ڪائونٽي، واشنگٽن|پئرس]] ۽ [[سنوهومش ڪائونٽي، واشنگٽن|سنوهومش]] ڪائونٽين ۾ پڻ محدود مرڪز ٺهيا.

واشنگٽن ۾ هڪ وڏي [[ايٿوپيائي آمريڪي]] برادري پڻ موجود آهي، جنهن سان گڏ ڪيترائي [[ايريٽريائي آمريڪي]] به رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book
|editor-last1=Levinson
|editor-first1=David
|editor-last2=Ember
|editor-first2=Melvin
|editor-link2=ميلون ايمبر
|year=1997
|title=American Immigrant Cultures: Builders of a Nation
|url=https://books.google.com/books?id=cYgYAAAAIAAJ
|volume=1
|location=New York
|publisher=Simon &amp; Schuster Macmillan
|page=264
|isbn=978-0-02-897214-5
|access-date=October 17, 2015
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319070033/http://books.google.com/books?id=cYgYAAAAIAAJ
|archive-date=March 19, 2015
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; اهي ٻئي برادريون 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ظاهر ٿيون ۽ 1980ع کان پوءِ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Hinchliff
|first=Catherine
|date=November 16, 2010
|title=Ethiopian and Eritrean Communities in Seattle
|url=http://www.historylink.org/File/9615
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=June 1, 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904153230/http://www.historylink.org/File/9615
|archive-date=September 4, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; 2010ع ۾ اندازاً 30,000 [[صومالي آمريڪي]] مهاجر سيئٽل واري علائقي ۾ رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia
|last=Ott
|first=Jennifer
|date=November 19, 2010
|title=Somali Community in Seattle
|url=http://www.historylink.org/File/9634
|encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]]
|access-date=June 1, 2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409005208/http://www.historylink.org/File/9634
|archive-date=April 9, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

===ٻوليون===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-left:1em; float:center&quot;
|+ '''واشنگٽن ۾ ڳالهائجندڙ مٿيون 10 غير انگريزي ٻوليون'''
|-
! ٻولي
! آباديءَ جو سيڪڙو&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2010ع موجب)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;MLA Data&quot; /&gt;
|-
| اسپيني
| 7.79%
|-
| [[چيني ٻولي|چيني]]{{efn|[[مينڊرين چيني|مينڊرين]] ۽ [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] سميت}}
| 1.19%
|-
| [[ويتنامي ٻولي|ويتنامي]]
| 0.94%
|-
| [[ٽيگالوگ ٻولي|ٽيگالوگ]]
| 0.84%
|-
| [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]
| 0.83%
|-
| [[روسي ٻولي|روسي]]
| 0.80%
|-
| [[جرمن ٻولي|جرمن]]
| 0.55%
|-
| [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]
| 0.39%
|-
| [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]
| 0.33%
|-
| [[يوڪريني ٻولي|يوڪريني]]
| 0.27%
|}

2010ع ۾ واشنگٽن جي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارن رهواسين مان 82.51 سيڪڙو، يعني 5,060,313 ماڻهو، گهر ۾ [[بنيادي ٻولي]] طور انگريزي ڳالهائيندا هئا. 7.79 سيڪڙو، يعني 477,566 ماڻهو، اسپيني ڳالهائيندا هئا؛ 1.19 سيڪڙو، يعني 72,552 ماڻهو، چيني ڳالهائيندا هئا، جنهن ۾ [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] ۽ [[معياري چيني]] شامل آهن؛ 0.94 سيڪڙو، يعني 57,895 ماڻهو، ويتنامي؛ 0.84 سيڪڙو، يعني 51,301 ماڻهو، [[ٽيگالوگ ٻولي|ٽيگالوگ]]؛ 0.83 سيڪڙو، يعني 50,757 ماڻهو، ڪوريائي؛ 0.80 سيڪڙو، يعني 49,282 ماڻهو، روسي؛ ۽ 0.55 سيڪڙو، يعني 33,744 ماڻهو، جرمن ڳالهائيندا هئا. مجموعي طور واشنگٽن جي پنجن سالن يا ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ مان 17.49 سيڪڙو، يعني 1,073,002 ماڻهو، انگريزيءَ کان سواءِ ٻي [[مادري ٻولي]] ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;MLA Data&quot;&gt;{{Cite web
|title=Washington
|url=http://www.mla.org/map_data
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data
|archive-date=December 1, 2007
|access-date=August 19, 2013
|publisher=[[ماڊرن لئنگئيج ايسوسيئيشن]]
}}&lt;/ref&gt;

===مذهب===
{{Pie chart
|thumb=right
|caption=2022ع ۾ [[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جي ''American Values Atlas'' موجب واشنگٽن ۾ مذهبي سڃاڻپ.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Religious Tradition {{!}} Washington |url=https://ava.prri.org/#religious/2022/States/religion/m/US-WA |website=The American Values Atlas |publisher=[[Public Religion Research Institute]] |access-date=December 5, 2024}}&lt;/ref&gt;
|label1=[[آمريڪا ۾ لامذھبيت|غير مذهبي / ڪنهن به مذهب سان لاڳاپيل نه]]
|value1=43
|color1=White
|label2=[[آمريڪا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]
|value2=33
|color2=DarkBlue
|label3=[[آمريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]
|value3=13
|color3=Purple
|label4=[[مورمن ازم]]
|value4=3
|color4=Teal
|label5=[[جيهووا جا شاهد]]
|value5=1
|color5=Green
|label6=[[نيو ايج]]
|value6=3
|color6=Brown
|label7=[[آمريڪا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]
|value7=2
|color7=Orange
|label8=[[آمريڪا ۾ هندومت|هندومت]]
|value8=1
|color8=Yellow
|label9=[[آمريڪا ۾ يهوديت|يهوديت]]
|value9=1
|color9=Pink
}}
{{Further|پئسفڪ اتر اولهه#روحانيت ۽ مذهب}}

2015ع ۾ واشنگٽن جي رهواسين جون اهم مذهبي وابستگيون هيٺين ريت هيون:&lt;ref&gt;{{Cite report |date=May 12, 2015 |chapter=Religious Composition of Washington |chapter-url=http://www.pewforum.org/religious-landscape-study/state/washington/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=[[پيو ريسرچ سينٽر]] |access-date=September 12, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910060500/http://www.pewforum.org/religious-landscape-study/state/washington/ |archive-date=September 10, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[آمريڪا ۾ عيسائيت|عيسائيت]]: 50%
** [[آمريڪا ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]]: 33%
** [[آمريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]]: 17%
** [[واشنگٽن (رياست) ۾ چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس|چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]]: 3%
** [[جيهووا جا شاهد]]: 1%
* [[آمريڪا ۾ لامذھبيت|ڪنهن به مذهب سان لاڳاپيل نه / ٻيا]]: 42%
* [[نيو ايج]]: 3%
* [[آمريڪا ۾ ٻڌمت|ٻڌمت]]: 2%
* [[آمريڪي يهودي|يهوديت]]: 1%
* [[آمريڪا ۾ هندومت|هندومت]]: 1%

2010ع ۾ پيروڪارن جي تعداد جي لحاظ کان سڀ کان وڏا مذهبي فرقا هي هئا: رومن [[آمريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]]، جنهن جا 784,332 پيروڪار هئا؛ [[واشنگٽن (رياست) ۾ چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس|چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]]، جنهن جا 282,356 پيروڪار هئا؛&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Washington - Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/united-states/state/washington |website=Church Newsroom |publisher=[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] |access-date=April 14, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227171119/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/united-states/state/washington |archive-date=December 27, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ [[اسمبليز آف گاڊ]]، جنهن جا 125,005 پيروڪار هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State Membership Report |url=http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/53/rcms2010_53_state_adh_2010.asp |publisher=[[Association of Religion Data Archives]] |access-date=December 12, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930080313/http://www.thearda.com/rcms2010/r/s/53/rcms2010_53_state_adh_2010.asp |archive-date=September 30, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ايڪويرين ٽيبَرنيڪل چرچ]] ملڪ جو سڀ کان وڏو [[وِڪا]] (Wiccan) چرچ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Duval |first=Cyndi |date=November 2007 |title=Wicca more prevalent in the Pacific Northwest than most realize |url=http://www.christianexaminer.com/Articles/Articles%20Nov07/Art_Nov07_ST2.html |website=[[Christian Examiner (California)|Christian Examiner]] |access-date=October 16, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117082233/http://www.christianexaminer.com/Articles/Articles%20Nov07/Art_Nov07_ST2.html |archive-date=January 17, 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا جي اولهه سامونڊي ڪناري جي ٻين رياستن وانگر، واشنگٽن ۾ پاڻ کي &quot;غير مذهبي&quot; سڏيندڙ ماڻهن جو تناسب قومي سراسري کان وڌيڪ آهي.

==معيشت==
{{Main|واشنگٽن (رياست) جي معيشت}}
{{See also|في ماڻهو آمدني موجب واشنگٽن جي هنڌن جي فهرست|واشنگٽن جي ڪمپنين جي فهرست}}

[[File:Building92microsoft.jpg|thumb|upright=0.9|[[مائڪروسافٽ]] ڪارپوريشن جو صدر دفتر [[ريڊمنڊ، واشنگٽن|ريڊمنڊ]] ۾، جيڪو سيئٽل جو [[ايسٽ سائيڊ (ڪنگ ڪائونٽي، واشنگٽن)|ايسٽ سائيڊ]] مضافاتي علائقو آهي]]

[[آمريڪي اقتصادي تجزيي واري بيورو]] موجب 2025ع ۾ واشنگٽن رياست جي [[رياستي مجموعي پيداوار]] 894.9 ارب آمريڪي ڊالر ۽ في ماڻهو ذاتي آمدني 89,396 آمريڪي ڊالر هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=SASUMMARY State annual summary statistics: personal income, GDP, consumer spending, price indexes, and employment
|url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&amp;step=1&amp;_gl=1*3jb766*_ga*MTM4OTYyMTg5MC4xNzc3ODgyOTI1*_ga_J4698JNNFT*czE3Nzc4ODI5MjUkbzEkZzEkdDE3Nzc4ODM2ODQkajU0JGwwJGgw#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI2MDAiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCIwIl0sWyJTdGF0ZSIsWyIwIl1dLFsiQXJlYSIsWyI1MzAwMCJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyItMSJdXSxbIlVuaXRfb2ZfbWVhc3VyZSIsIkxldmVscyJdLFsiWWVhciIsWyIyMDI1Il1dLFsiWWVhckJlZ2luIiwiLTEiXSxbIlllYXJfRW5kIiwiLTEiXV19
|publisher=[[آمريڪي اقتصادي تجزيي وارو بيورو]]
|access-date=May 4, 2026
}}&lt;/ref&gt; جون 2025ع مطابق رياست جي [[بيروزگاري جي شرح]] 4.5 سيڪڙو هئي، جيڪا [[آمريڪا]] ۾ 37هين سڀ کان گهٽ شرح هئي؛&lt;ref&gt;{{cite web
|date=June 2025
|title=Unemployment Rates for States, Seasonally Adjusted
|url=https://www.bls.gov/web/laus/laumstrk.htm
|publisher=[[آمريڪي محنت جي انگن اکرن وارو بيورو]]
|access-date=July 23, 2025
}}&lt;/ref&gt; اها شرح جون 2024ع کان اڻبدليل رهي.&lt;ref name=&quot;june25employment&quot;&gt;{{cite web
|last1=Vance-Sherman
|first1=Anneliese
|title=The Monthly Employment Report
|url=https://esd.wa.gov/media/pdf/3808/monthly-employment-report-june-2025pdf/download
|website=[[واشنگٽن رياستي روزگار تحفظ وارو کاتو]]
|access-date=July 23, 2025
|page=1
|date=June 2025
}}&lt;/ref&gt;

2010ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ واشنگٽن جي معيشت آمريڪا ۾ سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ معيشت هئي ۽ ملڪ جي ڏهين وڏي رياستي معيشت بڻجي چڪي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Van Dam
|first=Andrew
|date=May 2, 2019
|title=Fast-growing Washington state knocks Massachusetts out of the top 10 largest state economies
|url=https://www.washingtonpost.com/us-policy/2019/05/02/fast-growing-washington-state-knocks-massachusetts-out-top-largest-state-economies/
|newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]]
|access-date=May 2, 2019
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502184759/https://www.washingtonpost.com/us-policy/2019/05/02/fast-growing-washington-state-knocks-massachusetts-out-top-largest-state-economies/
|archive-date=May 2, 2019
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ [[گهٽ ۾ گهٽ اجرت]] 11 آمريڪي ڊالر مقرر ڪئي وئي ۽ ان کان پوءِ ان ۾ هر سال [[رهڻي ڪهڻي جي خرچ واري اشاري]] جي بنياد تي واڌ ڪئي وئي؛ 1 جنوري 2024ع کان اها 16.28 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ ٿي، جيڪا ڪنهن به آمريڪي رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=History of Washington State's Minimum Wage
|url=https://lni.wa.gov/workers-rights/wages/minimum-wage/history-of-washington-states-minimum-wage
|publisher=[[واشنگٽن رياستي محنت ۽ صنعتن وارو کاتو]]
|access-date=November 3, 2023
}}&lt;/ref&gt; 2024ع مطابق ڪيترن شهرن ۾ ان کان به وڌيڪ گهٽ ۾ گهٽ اجرت لاڳو هئي، جيئن وڏن ملازمن لاءِ سيئٽل ۾ 19.97 آمريڪي ڊالر ۽ [[ٽڪولا، واشنگٽن|ٽڪولا]] ۾ 20.29 آمريڪي ڊالر في ڪلاڪ.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Girgis
|first=Lauren
|date=January 4, 2024
|title=Seattle's minimum wage, raised again, among highest in nation
|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/seattles-minimum-wage-raised-again-among-highest-in-nation/
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|access-date=June 25, 2024
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Malinsky
|first=Gili
|date=April 14, 2023
|title=The state with the highest minimum wage isn't California or New York—and it pays more than $15/hour
|url=https://www.cnbc.com/2023/04/14/states-with-the-highest-minimum-wage.html
|publisher=[[سي اين بي سي]]
|access-date=November 3, 2023
}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ [[ننڍا ڪاروبار]] واشنگٽن جي ڪل ڪاروبارن جو 99.5 سيڪڙو هئا ۽ رياست جي پورهيت قوت مان 48.7 سيڪڙو ماڻهن کي روزگار فراهم ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=2025 Small Business Profile - Washington
|url=https://advocacy.sba.gov/wp-content/uploads/2025/06/Washington_2025-State-Profile.pdf
|access-date=February 4, 2025
|website=آمريڪي ننڍن ڪاروبارن واري اداري جو ايڊووڪيسي دفتر
}}&lt;/ref&gt; 2024ع ۾ [[نيشنل پارٽنرشپ فار وومين اينڊ فيمليز]] جي هڪ مطالعي موجب رياست ۾ عورتن جي سالياني اجرت مردن جي ڀيٽ ۾ 18,545 آمريڪي ڊالر گهٽ هئي، جيڪا آمريڪا ۾ ٻيو سڀ کان وڏو آمدنيءَ جو فرق هو. هي سراسري فرق 2023ع جي 17,400 آمريڪي ڊالر واري فرق کان وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite news
|last1=Ford
|first1=Aspen
|title=Washington's gender wage gap is widening, study finds
|url=https://washingtonstatestandard.com/briefs/washingtons-gender-wage-gap-is-widening-study-finds/
|access-date=April 1, 2026
|work=[[واشنگٽن اسٽيٽ اسٽينڊرڊ]]
|date=March 26, 2026
}}&lt;/ref&gt;

رياست جي اهم ڪاروباري شعبن ۾ هوائي جهازن جي ڊيزائن ۽ پيداوار ([[بوئنگ]])، [[موٽر گاڏي]]ون ([[پيڪار]])، ڪمپيوٽر سافٽ ويئر جي ترقي ([[مائڪروسافٽ]]، [[بنجي]]، [[ايمازون (ڪمپني)|ايمازون]]، [[ننٽينڊو|ننٽينڊو آف آمريڪا]]، [[والو ڪارپوريشن|والو]]، [[ارينا نيٽ]]، [[سائن ورلڊز]])، [[ڏور ربط جون خدمتون ڏيندڙ ادارو|ٽيلي ڪميونيڪيشن]] ([[ٽي-موبائل يو ايس]])، [[اليڪٽرانڪس]]، [[حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[المونيم]] جي پيداوار، ڪاٺ ۽ ڪاٺي شيون ([[ويئرهاوزر]])، کاڻ کوٽائي، مشروبات ([[اسٽاربڪس]]، [[جونز سوڊا]])، جائداد ([[جان ايل اسڪاٽ]]، [[ڪوليئرز انٽرنيشنل]]، [[ونڊرمير ريئل اسٽيٽ]]، ڪڊر ميٿيوز)، پرچون واپار ([[نورڊسٽروم]]، [[ايڊي بائوئر]]، ڪار ٽوائز، [[ڪاسٽڪو]]، [[آر اي آءِ]]) ۽ سياحت ([[الاسڪا ايئرلائنز]]، [[ايڪسپيڊيا، انڪ.]]) شامل آهن. ''[[فارچون (رسالو)|فارچون]]'' رسالي جي آمريڪا جي 20 سڀ کان وڌيڪ ساراهيل ڪمپنين واري سروي ۾ واشنگٽن سان لاڳاپيل چار ڪمپنيون—ايمازون، اسٽاربڪس، مائڪروسافٽ ۽ ڪاسٽڪو—شامل هيون.&lt;ref&gt;{{Cite magazine
|title=Top 20 Most Admired Companies
|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/most-admired/2012/full_list/
|url-status=dead
|magazine=[[فارچون (رسالو)|فارچون]]
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315011511/http://money.cnn.com/magazines/fortune/most-admired/2012/full_list/
|archive-date=March 15, 2012
|access-date=March 21, 2012
|via=[[سي اين اين مني]]
}}&lt;/ref&gt; رياست جي بجليءَ جي پيداوار مان 80 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو پن بجليءَ مان حاصل ٿئي ٿو. ايشيا سان واپار جو وڏو حصو پيوجٽ سائونڊ جي بندرگاهن مان گذري ٿو، جنهن ڪري آمريڪي بندرگاهن جي گڏيل درجه بنديءَ ۾ انهن کي ڇهون نمبر مليو. اها درجه بندي ويهن فوٽن جي برابر ڪنٽينر يونٽن ۽ ڍانچي واري اشاري کي گڏ ڪري تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news
|date=April 2, 2016
|title=Ports on East Coast, Gulf Coast Outgain West Coast Peers in Second-Annual CBRE Seaports Index
|publisher=[[سي بي آر اي گروپ]]
|url=http://www.cbre.com/about/media-center/CBRE-Seaports-Index-2016
|url-status=live
|access-date=August 9, 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729093416/http://www.cbre.com/about/media-center/cbre-seaports-index-2016
|archive-date=July 29, 2016
}}&lt;/ref&gt;

انشيئيٽو 1183 جي منظوريءَ کان پوءِ [[واشنگٽن رياستي شراب ڪنٽرول بورڊ]] 1 جون 2012ع تي رياست جي شراب جي دڪانن ۽ شراب جي ورڇ تي پنهنجو مڪمل اجاره داراڻو ڪنٽرول ختم ڪيو. ان کان پوءِ بورڊ شراب، تمباڪو ۽ پوءِ [[ڀنگ]] جي وڪري لاءِ لائسنس جاري ڪرڻ ۽ ضابطا لاڳو ڪرڻ واري اداري ۾ تبديل ٿيو؛ ڀنگ جي ضابطي جو اختيار [[انشيئيٽو 502]] جي منظوريءَ کان پوءِ شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Saldanha
|first=Alison
|date=February 4, 2023
|title=Why some say WA efforts to diversify pot industry are not enough
|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/marijuana/why-some-say-wa-efforts-to-diversify-pot-industry-are-not-enough/
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|access-date=November 3, 2023
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|last=González
|first=Ángel
|date=June 30, 2014
|title=In aftermath of liquor privatization, spirits everywhere, not cheap
|url=https://www.seattletimes.com/business/in-aftermath-of-liquor-privatization-spirits-everywhere-not-cheap/
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|access-date=November 3, 2023
}}&lt;/ref&gt;

===محصول===


واشنگٽن انهن ستن آمريڪي رياستن مان هڪ رهي آهي، جيڪي ذاتي [[آمدني محصول]] لاڳو نه ڪنديون هيون. تنهن هوندي به مارچ 2026ع ۾ واشنگٽن جي گورنر [[باب فرگوسن (سياستدان)|باب فرگوسن]] [[واشنگٽن رياست جو ڪروڙپتي محصول|سينيٽ بل 6346]] تي صحيح ڪري ان کي قانون بڻايو، جنهن تحت سالياني 10 لک آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ گهريلو آمدنيءَ تي رياست جو پهريون آمدني محصول قائم ڪيو ويو، جيڪو 1 جنوري 2028ع کان لاڳو ٿيندو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Reporter
|first=Natalie Fahmy, KOMO News
|date=2026-03-30
|title='Millionaires tax' signed into law by Gov. Bob Ferguson
|url=https://komonews.com/news/politics/millionaires-tax-signed-into-law-by-gov-bob-ferguson-income-tax-legal-voter-challenges-99-percent-possible-repeal-government-reduce-sales-use-taxes-opponents
|access-date=2026-03-31
|website=KOMO
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Cornfield
|first=Jerry
|date=2026-03-30
|title=Income tax signed in Washington with a legal challenge close behind • Washington State Standard
|url=https://washingtonstatestandard.com/2026/03/30/income-tax-signed-in-washington-with-a-legal-challenge-close-behind/
|access-date=2026-03-31
|website=Washington State Standard
|language=en-US
}}&lt;/ref&gt;

رياست [[ڪارپوريٽ آمدني محصول]] يا [[فرنچائز محصول]] پڻ وصول نه ٿي ڪري. واشنگٽن جا ڪاروبار ٻين مختلف رياستي محصولن جا ذميوار آهن، جن ۾ [[ڪاروبار ۽ پيشو محصول]] شامل آهي، جيڪو مجموعي آمدنيءَ تي لاڳو ٿيندڙ محصول آهي ۽ مختلف قسم جي ڪاروبارن تي مختلف شرحون مقرر ڪري ٿو.

واشنگٽن جو بنيادي رياستي [[وڪري جو محصول]] 6.5 سيڪڙو آهي، جنهن سان گڏ مقامي وڪري جو محصول به شامل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي شرح علائقي موجب بدلجي ٿي. رياستي ۽ مقامي پرچون وڪري جي گڏيل محصولي شرح صارفين طرفان ادا ٿيندڙ محصول وڌائي ٿي، ۽ مقامي شرح موجب عام طور 7.5 سيڪڙو کان 10 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;DORSalesTaxRates&quot;&gt;{{Cite web
|title=Local Sales and Use Tax Rates by City/County
|url=https://dor.wa.gov/sites/default/files/legacy/Docs/forms/ExcsTx/LocSalUseTx/LocalSlsUseFlyer_18_Q1_alpha.pdf
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231104032/https://dor.wa.gov/sites/default/files/legacy/Docs/forms/ExcsTx/LocSalUseTx/LocalSlsUseFlyer_18_Q1_alpha.pdf
|archive-date=December 31, 2017
|access-date=December 30, 2017
|publisher=واشنگٽن رياستي محصول کاتو
}}&lt;/ref&gt; 2024 مطابق سيئٽل ۾ گڏيل وڪري جي محصول جي شرح 10.25 سيڪڙو هئي. سنوهومش ڪائونٽي جي شهرن [[لن وڊ]]، [[مل ڪريڪ، واشنگٽن|مل ڪريڪ]] ۽ [[مڪيلٽيو]] ۾ رياست جي سڀ کان وڌيڪ گڏيل وڪري جي محصول جي شرح 10.6 سيڪڙو هئي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Baumbach
|first=Jenelle
|date=December 27, 2023
|title=3 Snohomish County cities have highest sales tax rate in state
|url=https://www.heraldnet.com/news/3-snohomish-county-cities-have-highest-sales-tax-rate-in-state/
|newspaper=[[دي ايوريٽ هيرالڊ]]
|access-date=February 22, 2024
}}&lt;/ref&gt; اهي محصول شين سان گڏ خدمتن تي به لاڳو ٿين ٿا، پر 1977ع جي هڪ عوامي راءِ شماريءَ سبب اڪثر خوراڪ تي لاڳو نٿا ٿين.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Retail sales tax
|url=http://dor.wa.gov/content/FindTaxesAndRates/RetailSalesTax/Default.aspx
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420011401/http://dor.wa.gov/content/FindTaxesAndRates/RetailSalesTax/Default.aspx
|archive-date=April 20, 2014
|access-date=April 19, 2014
|publisher=واشنگٽن رياستي محصول کاتو
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Washington's Tax History
|page=20
|url=https://dor.wa.gov/sites/default/files/2022-02/06taxhistory.pdf
|publisher=واشنگٽن رياستي محصول کاتو
|access-date=February 22, 2024
}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به تيار ڪيل کاڌو، [[غذائي اضافو|غذائي اضافا]] ۽ [[نرم مشروب]] محصول هيٺ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Collecting retail sales tax from customers
|url=https://dor.wa.gov/education/industry-guides/convenience-stores/collecting-retail-sales-tax-customers
|publisher=واشنگٽن رياستي محصول کاتو
|access-date=February 22, 2024
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه شين، جهڙوڪ پيٽرول، سگريٽن ۽ الڪوحلي مشروبات تي [[ايڪسائيز محصول]] لاڳو ٿيندو آهي. [[ملڪيت محصول]] واشنگٽن رياست ۾ لاڳو ٿيندڙ پهريون محصول هو، ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني رياست ۽ مقامي حڪومتن جي گڏيل ڪل آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو آهي. اهو اڃا تائين [[سرڪاري اسڪول]]، باهه کان بچاءَ، [[لائبريري]]، پارڪن ۽ تفريح، ۽ ٻين مخصوص مقصدن وارن ضلعن لاءِ آمدنيءَ جو سڀ کان اهم ذريعو آهي.

سڀ [[غير منقول ملڪيت]] ۽ [[ذاتي ملڪيت]] محصول هيٺ اچن ٿا، جيستائين قانون انهن کي خاص طور معاف نه ڪري. ماڻهن جي ملڪيت ۾ موجود گهڻي ذاتي ملڪيت محصول کان آجي آهي. [[ذاتي ملڪيت محصول]] ڪاروبار هلائڻ دوران استعمال ٿيندڙ ذاتي ملڪيت يا اهڙي ٻي ذاتي ملڪيت تي لاڳو ٿئي ٿو، جيڪا قانون موجب معاف نه هجي. سڀ ملڪيت محصول ان ڪائونٽي جي خزاني واري دفتر کي ادا ڪيا وڃن ٿا، جتي ملڪيت واقع هجي. رياست ٻي رياست مان ڪمائي ۽ وصول ڪيل ريٽائرمينٽ آمدنيءَ تي پڻ محصول لاڳو نٿي ڪري. واشنگٽن [[وراثتي محصول]] وصول نٿو ڪري، پر [[ترڪي جو محصول]] وفاقي ترڪي محصول جي قانونن کان الڳ آهي، تنهن ڪري رياست پنهنجو ترڪي محصول لاڳو ڪري ٿي.

2017ع موجب واشنگٽن رياست ۾ في ماڻهو [[آمريڪا ۾ رياستي محصولن جون سطحون|اثرائتي محصولي شرح]] آمريڪا ۾ 18هين سڀ کان وڌيڪ هئي. جون 2023 مطابق واشنگٽن ۾ پيٽرول جي سراسري قيمت 4.97 آمريڪي ڊالر في گيلن هئي، جيڪا ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي؛ ان جو هڪ سبب رياست جو آمريڪا ۾ ٽيون سڀ کان وڌيڪ پيٽرول محصول هو.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Gendron
|first=Jared
|date=June 24, 2023
|title=Why is WA gas so expensive? Experts explain reasons Evergreen State has highest prices
|url=https://www.thenewstribune.com/news/state/washington/article276709611.html
|newspaper=[[دي نيوز ٽربيون]]
|access-date=June 24, 2023
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن جي محصولي پاليسي پاڙيسري اوريگن کان مختلف آهي؛ اوريگن وڪري جو محصول لاڳو نٿو ڪري، پر ذاتي آمدني محصول وصول ڪري ٿو. ان سبب [[پورٽلينڊ–وينڪوور ميٽروپوليٽن علائقو|پورٽلينڊ–وينڪوور ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ [[سرحد#سرحدي معيشت|سرحدي اقتصادي غيرمعموليون]] پيدا ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite news
|last=Uchikura
|first=Azusa
|date=April 25, 2012
|title=Border-hopping shoppers cost state millions in lost revenue
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|url=http://blogs.seattletimes.com/uwelectioneye/2012/04/25/border-hopping-shoppers/
|url-status=live
|access-date=November 12, 2018
|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113030250/http://blogs.seattletimes.com/uwelectioneye/2012/04/25/border-hopping-shoppers/
|archive-date=November 13, 2018
}}&lt;/ref&gt; محصولي فرق سبب پاڙيسري آئيڊاهو سان پڻ سرحدي معيشتون پيدا ٿين ٿيون، جتي وڪري جي محصول جي شرح گهٽ آهي؛&lt;ref&gt;{{cite web
|date=May 2014
|title=2014 Cross Border Study
|page=1
|url=https://dor.wa.gov/sites/default/files/2022-02/Cross_Border_Study_2014.pdf
|publisher=واشنگٽن رياستي محصول کاتو
|access-date=November 3, 2023
}}&lt;/ref&gt; ۽ برٽش ڪولمبيا سان به، جتي شين جون قيمتون وڌيڪ آهن ۽ ڪيترائي رهواسي خريداري لاءِ واشنگٽن اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Chiang
|first=Chuck
|date=June 11, 2023
|title=U.S. border towns still wait for buyers from B.C., as Vancouver shopping buses vanish
|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/us-cross-border-shopping-downturn-1.6872995
|publisher=[[سي بي سي نيوز]]
|agency=[[دي ڪينيڊين پريس]]
|access-date=November 3, 2023
}}&lt;/ref&gt; انهن سرحدي معيشتن ۾ آمريڪي آن لائين پرچون ادارن لاءِ دوردراز ميل باڪس ۽ ڪوريئر خدمتون پڻ شامل آهن، جيڪي 21هين صديءَ ۾ سرحدي برادرين ۾ عام ٿي ويون.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=González
|first=Ángel
|date=June 25, 2015
|title=Border towns enjoy bonanza: packages, tax revenue pile up
|url=https://www.seattletimes.com/business/retail/border-towns-enjoy-bonanza-packages-tax-revenue-pile-up/
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|access-date=November 3, 2023
}}&lt;/ref&gt;

===زراعت===

[[File:Wells Dam from Azwell WA.jpg|thumb|[[ايزويل، واشنگٽن|ايزويل، واشنگٽن]]، [[ميوو چونڊڻ|ميوو چونڊيندڙن]] جي ڪيبنن ۽ صوفن جي [[باغ|باغن]] تي مشتمل ننڍڙي آبادي]]

واشنگٽن آمريڪا جي اهم زرعي رياستن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ واشنگٽن جي زرعي پيداوار جي ڪل قيمت 14 ارب آمريڪي ڊالر هئي.&lt;ref name=&quot;agr.wa.gov&quot;&gt;{{Cite web
|title=Agriculture: A Cornerstone of Washington's Economy
|url=https://agr.wa.gov/washington-agriculture
|publisher=[[واشنگٽن رياستي زراعت کاتو]]
|access-date=July 17, 2025
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902164747/https://agr.wa.gov/washington-agriculture
|archive-date=September 2, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾ واشنگٽن ڳاڙهن [[راسبيري]]ن جي پيداوار ۾ ملڪ ۾ پهرين نمبر تي هو، جيڪا آمريڪا جي ڪل پيداوار جو 90.5 سيڪڙو هئي؛ [[هاپس]] 79.3 سيڪڙو، [[اسپيئر منٽ]] تيل 75 سيڪڙو، ڇڙيل ٻج وارا [[مٽر]] 70.4 سيڪڙو، [[صوف]] 71.1 سيڪڙو، مٺيون [[چيري]]ون 62.3 سيڪڙو، [[ناسپاتي]]ون 45.6 سيڪڙو، [[ڪانڪرڊ انگور]] 55.1 سيڪڙو، پروسيسنگ لاءِ [[گاجر]]ون 30.6 سيڪڙو، ۽ پروسيسنگ لاءِ ساوا مٽر 32.4 سيڪڙو پيدا ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Stroo
|first=Hans D.
|date=September 25, 2014
|title=What's Growing in Washington State?
|url=http://planwashington.org/blog/archive/whats-growing-in-washington-state/
|website=PLAN Washington
|access-date=March 8, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417110559/http://planwashington.org/blog/archive/whats-growing-in-washington-state/
|archive-date=April 17, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن سرءُ وارن آلوئن جي پيداوار ۾ ملڪ ۾ ٻئي نمبر تي هو، جيڪا آمريڪا جي ڪل پيداوار جو چوٿون حصو هئي؛ ان سان گڏ [[نيڪٽيرين]]، [[خوباني]]، اسپرگس، سڀني قسمن جي راسبيرين، سڀني قسمن جي انگورن، پروسيسنگ لاءِ مٺي مڪئي، جيڪا ملڪ جي ڪل پيداوار جو چوٿون حصو هئي، ۽ اونهاري جي بصرن، جيڪا ملڪ جي ڪل پيداوار جو پنجون حصو هئي، جي پيداوار ۾ به ٻئي نمبر تي هو. واشنگٽن خشڪ مٽرن، مسور، بصرن ۽ پپرمنٽ تيل جي پيداوار ۾ ملڪ ۾ ٽئين نمبر تي هو.&lt;ref name=&quot;agr.wa.gov&quot; /&gt;

صوفن جي صنعت واشنگٽن لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. وچ واشنگٽن جي خشڪ، گرم اونهارن ۽ ٿڌن سيارن واري سازگار آبهوا سبب رياست 1920ع واري ڏهاڪي کان آمريڪا ۾ صوفن جي پيداوار ۾ اڳواڻي ڪندي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite report
|last1=Schotzko
|first1=Thomas R.
|last2=Granatstein
|first2=David
|year=2005
|title=A Brief Look at the Washington Apple Industry: Past and Present
|url=http://www.agribusiness-mgmt.wsu.edu/agbusresearch/docs/SES04-05_BRIEF_LOOK_WAFTA.pdf
|location=Pullman, WA
|publisher=واشنگٽن اسٽيٽ يونيورسٽي
|page=1
|access-date=May 9, 2008
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527203857/http://www.agribusiness-mgmt.wsu.edu/agbusresearch/docs/SES04-05_BRIEF_LOOK_WAFTA.pdf
|archive-date=May 27, 2008
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; رياست جي صوفن جي گهڻي ڀاڱي پيداوار ٻن علائقن مان حاصل ٿئي ٿي: ويناچي–اوڪانوگن علائقو، جنهن ۾ [[چيلان ڪائونٽي، واشنگٽن|چيلان]]، [[اوڪانوگن ڪائونٽي، واشنگٽن|اوڪانوگن]]، [[ڊگلس ڪائونٽي، واشنگٽن|ڊگلس]] ۽ [[گرانٽ ڪائونٽي، واشنگٽن|گرانٽ]] ڪائونٽيون شامل آهن؛ ۽ ياڪيما علائقو، جنهن ۾ [[ياڪيما ڪائونٽي، واشنگٽن|ياڪيما]]، [[بينٽن ڪائونٽي، واشنگٽن|بينٽن]] ۽ [[ڪيٽيٽاس ڪائونٽي، واشنگٽن|ڪيٽيٽاس]] ڪائونٽيون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal
|last1=Lemons
|first1=Hoyt
|last2=Rayburn, D. Tousley
|date=July 1945
|title=The Washington Apple Industry. I. Its Geographic Basis
|journal=[[اڪنامڪ جيوگرافي (رسالو)|اڪنامڪ جيوگرافي]]
|volume=21
|issue=3
|pages=161–162, 166
|doi=10.2307/141294
|jstor=141294
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن صوفن جون ست اهم قسمون پيدا ڪري ٿو، جيڪي سٺ کان وڌيڪ ملڪن ڏانهن برآمد ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite news
|title=Fun facts about Washington Apples
|work=واشنگٽن ايپل ڪميشن
|url=https://bestapples.com/resources-teachers-corner/fun-facts/
|url-status=live
|access-date=September 8, 2018
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908092742/https://bestapples.com/resources-teachers-corner/fun-facts/
|archive-date=September 8, 2018
}}&lt;/ref&gt;

{{Clear}}

===شراب===
{{Main|واشنگٽن جي شراب}}

[[File:Rattlesnake-Hills-AVA.jpg|thumb|[[ريٽلسنيڪ هِلز اي وي اي]]، رياست جي اوڻيهه [[آمريڪي انگور پوک وارا علائقا|آمريڪي انگور پوک وارن علائقن]] مان هڪ]]

واشنگٽن [[آمريڪا جي شراب]] جي پيداوار ۾ [[ڪيليفورنيا جي شراب|ڪيليفورنيا]] ۽ [[نيو يارڪ جي شراب|نيو يارڪ]] کان پوءِ آمريڪا ۾ ٽئين نمبر تي آهي. 2024ع ۾ هتي {{convert|25.7|e6gal|e6l|abbr=off|sp=us}} شراب پيدا ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ttb&quot;&gt;{{cite web
|title=Wine Reports
|url=https://www.ttb.gov/regulated-commodities/beverage-alcohol/wine/wine-statistics
|website=Regulated Commodities
|publisher=[[الڪوحل ۽ تمباڪو ٽيڪس ۽ واپاري بيورو]]
|date=June 13, 2025
|access-date=July 17, 2025
}}&lt;/ref&gt;

2006ع ۾ رياست ۾ {{convert|31000|acre|km2|-1}} کان وڌيڪ [[انگورن جو باغ|انگورن جا باغ]] موجود هئا، جتان {{convert|120000|ST|MT|-3|abbr=off}} انگورن جي [[فصل لابارو (شراب)|فصل]] حاصل ڪئي وئي، ۽ رياست جي 600 [[شراب خانو|شراب خانن]] مان دنيا جي چاليهن کان وڌيڪ ملڪن ڏانهن برآمدات ٿينديون هيون. 2021ع تائين شراب خانن جو تعداد وڌي 1,050 ٿي ويو. جيتوڻيڪ رياست جي ٿڌي ۽ وڌيڪ برساتي [[اولهه واشنگٽن|اولهه واري حصي]] ۾ به ڪجهه [[انگور پوکڻ]] جون سرگرميون ٿين ٿيون، پر شراب لاءِ انگورن جي لڳ ڀڳ سموري (99 سيڪڙو) پيداوار ريگستاني نوعيت واري [[اوڀر واشنگٽن|اوڀر واري حصي]] ۾ ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oxford pg 761-762&quot;&gt;{{cite book
|editor-last=Robinson
|editor-first=Jancis
|editor-link=Jancis Robinson
|year=2006
|title=[[The Oxford Companion to Wine]]
|edition=3rd
|location=Oxford
|publisher=Oxford University Press
|pages=761–762
|isbn=0-19-860990-6
}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيسڪيڊ جبلن]] جي [[مينهن جي پاڇي وارو اثر|مينهن جي پاڇي واري اثر]] سبب [[ڪولمبيا درياهه جو طاس]] ۾ ساليانو فقط لڳ ڀڳ {{convert|8|in|mm|-1}} برسات پوي ٿي، جنهن ڪري [[انگور جي پوک ۾ آبپاشي]] ۽ [[پاڻي جا حق]] واشنگٽن جي شراب جي صنعت لاءِ انتهائي اهم آهن. رياست ۾ انگور جي پوک تي ڊگهي سج جي روشنيءَ جو پڻ وڏو اثر آهي؛ پوک جي موسم دوران هتي سراسري طور تي ڪيليفورنيا جي ڀيٽ ۾ روزانو ٻه ڪلاڪ وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي، ۽ گرمي پد به گهڻو ڪري هڪجهڙو ۽ مستحڪم رهندو آهي.&lt;ref name=&quot;Fallis pg 50&quot;&gt;{{cite book
|editor-last=Fallis
|editor-first=Catherine
|year=2006
|title=The Encyclopedic Atlas of Wine
|location=Lane Cove, NSW
|publisher=Global Book Publishing
|page=50
|isbn=1-74048-050-3
}}&lt;/ref&gt;

===فوج===

2022ع مطابق واشنگٽن ۾ [[آمريڪي دفاع وارو کاتو|آمريڪي دفاع واري کاتي]] جا ڪل 108,542 اهلڪار هئا، جن ۾ سرگرم فوجي خدمتن جا ميمبر ۽ [[آمريڪي هٿياربند فوجون|آمريڪي هٿياربند فوجن]] جي اڏن تي ڪم ڪندڙ شهري ملازم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;DOD-Spending&quot;&gt;{{cite report
|author1=[[مقامي دفاعي برادريءَ جي سهڪار وارو دفتر]]
|author2=[[وفاقي تحقيقاتي ڊويزن]]
|date=October 2023
|title=Defense Spending by State, Fiscal Year 2022
|pages=112–113, 126
|url=https://oldcc.gov/sites/default/files/defense-spending-rpts/OLDCC_DSBS_FY2022_FINAL_WEB_October2023.pdf
|publisher=[[آمريڪي دفاع وارو کاتو]]
|access-date=January 28, 2024
|archive-date=January 28, 2024
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128220916/https://oldcc.gov/sites/default/files/defense-spending-rpts/OLDCC_DSBS_FY2022_FINAL_WEB_October2023.pdf
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; سرگرم فوجي اهلڪارن جي تعداد جي لحاظ کان واشنگٽن آمريڪي رياستن ۾ ستين نمبر تي آهي، جتي 60,000 کان وڌيڪ سرگرم اهلڪار موجود آهن، جڏهن ته [[آمريڪي هٿياربند فوجن جا ريزرو جزا|ريزرو ميمبرن]] جي لحاظ کان سترهين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{cite report
|date=November 2023
|title=2022 Demographics Profile of the Military Community
|pages=36, 85
|url=https://download.militaryonesource.mil/12038/MOS/Reports/2022-demographics-report.pdf
|publisher=آمريڪي دفاع وارو کاتو
|access-date=January 28, 2024
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن ۾ [[آمريڪي بحريه]] ۽ [[آمريڪي بحري پيادا فوج|بحري پيادا فوج]] گڏجي سڀ کان وڏو فوجي حصو بڻجن ٿا ۽ ڪل اهلڪارن جو 45 سيڪڙو آهن؛ ان کان پوءِ [[آمريڪي بري فوج|بري فوج]] 40 سيڪڙو ۽ [[آمريڪي هوائي فوج|هوائي فوج]] 11 سيڪڙو آهي.&lt;ref name=&quot;DOD-Spending&quot;/&gt; 2019ع مطابق رياست ۾ رٽائرڊ فوجين ۽ اڳوڻن فوجين جي آبادي 560,000 کان وڌيڪ هئي، جيڪا آمريڪا ۾ يارهين سڀ کان وڏي اهڙي آبادي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
|year=2020
|title=State Summaries: Washington
|url=https://www.va.gov/vetdata/docs/SpecialReports/State_Summaries_Washington.pdf
|publisher=[[آمريڪي اڳوڻن فوجين وارو کاتو]]
|access-date=January 28, 2024
}}&lt;/ref&gt;

رياست جون سڀ کان وڏيون فوجي تنصيبات پيوجٽ سائونڊ واري علائقي ۾ مرڪوز آهن. انهن ۾ پئرس ڪائونٽي جو [[گڏيل اڏو لوئس–مڪ ڪارڊ]] شامل آهي، جيڪو اولهندي سامونڊي ڪناري جو سڀ کان وڏو فوجي اڏو آهي ۽ اتي 25,000 کان وڌيڪ سرگرم فوجي اهلڪار مقرر آهن؛&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Ashton
|first=Adam
|date=July 16, 2015
|title=JBLM retains combat brigades, but loses 4 smaller units
|url=https://www.thenewstribune.com/news/local/military/article26888839.html
|newspaper=[[دي نيوز ٽربيون]]
|access-date=January 26, 2024
}}&lt;/ref&gt; سنوهومش ڪائونٽي ۾ [[نيول اسٽيشن ايوريٽ]]؛ ۽ آئلينڊ ڪائونٽي ۾ [[نيول ايئر اسٽيشن وڊبي آئلينڊ]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;DOD-Spending&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Talton-Military&quot;&gt;{{cite news
|last=Talton
|first=Jon
|date=September 26, 2014
|title=Military is big business in state, but at what cost?
|url=https://www.seattletimes.com/business/military-is-big-business-in-state-but-at-what-cost/
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|access-date=January 28, 2024
}}&lt;/ref&gt; ڪٽساپ اپٻيٽ تي [[نيول بيس ڪٽساپ]] واقع آهي، جنهن ۾ بريمرٽن جو [[پيوجٽ سائونڊ نيول شپ يارڊ]] ۽ [[نيول سب ميرين بيس بينگور]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Talton-Military&quot;/&gt; بينگور ۾ آبدوزن لاءِ 1,100 کان وڌيڪ وار هيڊن تي مشتمل [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جو ذخيرو موجود آهي، جيڪو دنيا جو ٽيون سڀ کان وڏو اهڙو ذخيرو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Malone
|first=Patrick
|date=March 12, 2022
|title=What Russia's nuclear escalation means for Washington, with world's third-largest atomic arsenal
|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/times-watchdog/what-russias-nuclear-escalation-means-for-washington-state-home-to-the-globes-third-largest-atomic-arsenal/
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|access-date=January 28, 2024
}}&lt;/ref&gt;

[[فيئرچائلڊ هوائي فوجي اڏو]] اسپوڪين ڀرسان هڪ اهم هوائي فوجي تنصيب آهي، جتي دنيا جو سڀ کان وڏو [[هوائي رستي ٻارڻ ڀرڻ|هوائي ٻارڻ ڀرڻ]] وارو جهازن جو ٻيڙو موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Cabeza
|first=Garrett
|date=May 12, 2022
|title='My office in the sky:' Fairchild welcomes, refuels Thunderbirds ahead of Skyfest this weekend
|url=https://www.spokesman.com/stories/2022/may/12/my-office-in-the-sky-fairchild-welcomes-refuels-th/
|newspaper=[[دي اسپوڪسمين-ريويو]]
|access-date=January 28, 2024
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن ۾ ڪيترائي وڏا ادارا پڻ موجود آهن، جيڪي آمريڪي فوج لاءِ [[آمريڪي دفاعي ٺيڪيدارن جي فهرست|دفاعي ٺيڪيدارن]] طور ڪم ڪن ٿا. مالي سال 2022ع ۾ انهن ادارن کي 6.9 ارب آمريڪي ڊالرن جا ٺيڪا مليا. رياست جي سڀ کان وڏن دفاعي ٺيڪيدارن ۾ بوئنگ، [[پيڪ ميڊ]] ۽ مائڪروسافٽ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;DOD-Spending&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Rivera
|first=Ray
|date=September 30, 2001
|title=State's huge military presence gains visibility with mobilization
|url=https://archive.seattletimes.com/archive/?date=20010930&amp;slug=nwmilitary30m
|newspaper=[[دي سيئٽل ٽائيمز]]
|access-date=January 28, 2024
}}&lt;/ref&gt;

===انٽرنيٽ تائين رسائي===


2009ع کان 2014ع تائين، واشنگٽن اسٽيٽ براڊبينڊ پروجيڪٽ کي وفاقي گرانٽن جي صورت ۾ 7.3 ملين آمريڪي ڊالر مليا، پر هي پروگرام 2014ع ۾ بند ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Washington State Broadband Office
|url=http://www.commerce.wa.gov/programs/infrastructure/broadband/Pages/default.aspx
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607175017/http://www.commerce.wa.gov/Programs/Infrastructure/Broadband/Pages/default.aspx
|archive-date=June 7, 2015
|access-date=June 3, 2015
|publisher=Washington State Broadband Office
}}&lt;/ref&gt; انفراسٽرڪچر جي ترقي لاءِ، 2011ع کان وٺي واشنگٽن رياست ۾ براڊبينڊ انفراسٽرڪچر منصوبن لاءِ وڌيڪ 166 ملين آمريڪي ڊالر پڻ ڏنا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=List of Broadband Grants in Washington
|url=http://www2.ntia.doc.gov/washington
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512011026/http://www2.ntia.doc.gov/washington
|archive-date=May 12, 2015
|access-date=June 3, 2015
|website=2.ntia.doc.gov
}}&lt;/ref&gt;

''[[يو ايس نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ]]''، 2014ع ۽ 2015ع جي انگن اکرن جي بنياد تي، واشنگٽن کي گهرن ۾ انٽرنيٽ تائين رسائي جي لحاظ کان آمريڪا ۾ ٻئي نمبر تي، جڏهن ته آن لائين ڊائون لوڊ رفتار جي لحاظ کان ڇهين نمبر تي رکيو.&lt;ref&gt;{{Citation
|title=Best States for Internet Access
|url=https://www.usnews.com/news/best-states/rankings/infrastructure/internet-access
|work=[[يو ايس نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ]]
|year=2017
|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209191630/https://www.usnews.com/news/best-states/rankings/infrastructure/internet-access
|access-date=December 18, 2017
|archive-date=December 9, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾، واشنگٽن رياستي قانون ساز اداري [[واشنگٽن اسٽيٽ براڊبينڊ آفيس]] قائم ڪئي، جنهن جا ٻه بنيادي مقصد مقرر ڪيا ويا: 2024ع تائين رياست جي 100 سيڪڙو رهواسين کي تيز رفتار انٽرنيٽ جي سهولت فراهم ڪرڻ، ۽ 2028ع تائين انٽرنيٽ جي رفتار کي 150/150 ميگابِٽ في سيڪنڊ تائين وڌائڻ.{{citation needed|date=October 2023}}

مارچ 2021ع ۾، [[واشنگٽن رياستي واپار وارو کاتو]] 2020ع دوران انهن مقصدن جي پيش رفت بابت پنهنجي پهرين ٻه سالياني رپورٽ جاري ڪئي.&lt;ref&gt;{{Citation
|title=Washington State Broadband Office 2020 Report
|url=https://www.commerce.wa.gov/wp-content/uploads/2021/04/032921-2020-WA-State-Broadband-Report-FINAL.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025185437/https://www.commerce.wa.gov/wp-content/uploads/2021/04/032921-2020-WA-State-Broadband-Report-FINAL.pdf
|year=2021
|access-date=April 25, 2023
|archive-date=October 25, 2022
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

هن رپورٽ ۾ پنج حصا شامل هئا: عوامي سروي جا نتيجا، وفاقي مردم شماري جي انگن اکرن جي حوالي سان ڊجيٽل رسائي ۾ فرق، اڳتي وڌڻ لاءِ &quot;شريڪ ٿيو ــ رٿابندي ڪريو ــ مالي وسيلا فراهم ڪريو ــ تعمير ڪريو ــ اختيار ڪريو&quot; (Partner–Plan–Fund–Build–Adopt) ماڊل، ڪامياب منصوبن جا مثال، ۽ پاليسي بابت نتيجا ۽ سفارشون.

رپورٽ موجب، &quot;...تقريباً 32,000 منفرد هنڌن تان 42,000 کان وڌيڪ سروي جواب مليا، جن مان 6.4 سيڪڙو جواب ڏيندڙن ٻڌايو ته وٽن براڊبينڊ سروس موجود نه هئي، جڏهن ته 57 سيڪڙو ماڻهن وٽ ڊائون لوڊ جي رفتار 25 ميگابِٽ في سيڪنڊ کان گهٽ هئي...&quot;

==آمدورفت==


[[File:MV Tacoma.jpg|thumb|[[واشنگٽن اسٽيٽ فيريز]] آمريڪا جو سڀ کان وڏو فيري نظام هلائي ٿي.]]
[[File:I-90 floating bridges looking east.JPG|thumb|[[تيرندڙ پل|واشنگٽن ڍنڍ تي تيرندڙ پل]]. اهي پنهنجي قسم جي دنيا جي سڀ کان وڏين پلن مان آهن.]]

واشنگٽن جو رياستي آمدورفت وارو نظام ڪيترن طريقن تي مشتمل آهي، جن جي سار سنڀال مختلف سرڪاري ادارا ڪن ٿا. [[واشنگٽن جي رياستي رستن جي فهرست|اسٽيٽ روٽس]] سڏجندڙ [[رياستي شاهراهه]] نظام ۾ {{convert|7000|mi|km}} کان وڌيڪ رستا ۽ [[واشنگٽن اسٽيٽ فيريز]] جو نظام شامل آهي، جيڪو آمريڪا ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=WSDOT Washington State Ferries Our Fleet
|url=http://www.wsdot.wa.gov/Ferries/yourwsf/ourfleet/
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420020723/http://www.wsdot.wa.gov/Ferries/yourwsf/ourfleet/
|archive-date=April 20, 2014
|access-date=April 19, 2014
|website=Wsdot.wa.gov
}}&lt;/ref&gt; ۽ دنيا ۾ ٽيون سڀ کان وڏو نظام آهي. شهرن ۽ ڪائونٽين جي سار سنڀال هيٺ {{convert|57200|mi|km}} مقامي رستا پڻ موجود آهن، جڏهن ته مقامي حڪومتون به ڪيترائي فيري رستا هلائين ٿيون.&lt;ref name=&quot;WSTC-Presentation&quot;&gt;{{cite web
|date=September 9, 2020
|title=Transportation 101: Moving People and Goods
|url=https://wstc.wa.gov/wp-content/uploads/2020/09/2020-0915-Transportation-101.pdf
|publisher=[[واشنگٽن رياستي آمدورفت ڪميشن]]
|access-date=December 14, 2021
|archive-date=November 23, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123001222/https://wstc.wa.gov/wp-content/uploads/2020/09/2020-0915-Transportation-101.pdf
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن ۾ 140 [[واشنگٽن (رياست) جي هوائي اڏن جي فهرست|عوامي هوائي ميدان]] آهن، جن ۾ [[واشنگٽن رياستي آمدورفت وارو کاتو]] جي ملڪيت هيٺ 16 [[واشنگٽن (رياست) جي هوائي اڏن جي فهرست|رياستي هوائي اڏا]] شامل آهن. [[سيئٽل–ٽاڪوما بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جنهن کي سي–ٽيڪ پڻ چيو وڃي ٿو، گريٽر سيئٽل جو مکيه تجارتي هوائي اڏو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Seattle-Tacoma International Airport
|url=http://www.portseattle.org/Newsroom/Fast-Facts/Pages/Airport-Basics.aspx
|url-status=live
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712145509/http://www.portseattle.org/Newsroom/Fast-Facts/Pages/Airport-Basics.aspx
|archive-date=July 12, 2014
|access-date=April 19, 2014
|website=Portseattle.org
}}&lt;/ref&gt; سيئٽل جو [[بوئنگ فيلڊ]] آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ مصروف بنيادي غير هب هوائي اڏن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=King County International Airport/Boeing Field
|url=http://www.kingcounty.gov/transportation/kcdot/Airport.aspx
|website=KingCounty.gov
|access-date=April 19, 2014
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504072213/http://www.kingcounty.gov/transportation/kcdot/Airport.aspx
|archive-date=May 4, 2014
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن جي وڏن شهرن، جن ۾ سيئٽل، [[بيل ويو، واشنگٽن|بيل ويو]]، ٽاڪوما ۽ [[اولمپيا، واشنگٽن|اولمپيا]] شامل آهن، جي چوڌاري وسيع آبي رستا موجود آهن. رياستي شاهراهه نظام ۾ پلن جو وڏو ڄار ۽ آمريڪا جو سڀ کان وڏو فيري نظام شامل آهي، جيڪو پيوجٽ سائونڊ واري علائقي جي آمدورفت جون ضرورتون پوريون ڪري ٿو. واشنگٽن جي سامونڊي شاهراهه وٽ 28 فيرين جو ٻيڙو آهي، جيڪو [[پيوجٽ سائونڊ]] ۽ ان جي اندروني آبي رستن تي 20 مختلف بندرگاهن تائين هلي ٿو ۽ هر سال لڳ ڀڳ 147,000 سفر مڪمل ڪري ٿو.

واشنگٽن دنيا جي پنجن سڀ کان ڊگهن [[تيرندڙ پل|تيرندڙ پلن]] مان چئن جو گهر آهي: [[ايورگرين پوائنٽ فلوٽنگ برج]]، [[ليسي وي. مرو يادگاري پل]] ۽ [[هومر ايم. هيڊلي يادگاري پل]]، جيڪي [[واشنگٽن ڍنڍ]] تي آهن، ۽ [[هوڊ ڪينال پل]]، جيڪا اولمپڪ اپٻيٽ کي [[ڪٽساپ اپٻيٽ]] سان ڳنڍي ٿي. رياست جي مشهور پلن مان [[ٽاڪوما نيروز پل]] پڻ شامل آهي، جيڪا 1940ع ۾ ڪري پئي ۽ پوءِ ٻيهر تعمير ڪئي وئي.

واشنگٽن ۾ 75 بندرگاهي ضلعا آهن،&lt;ref name=&quot;WSTC-Presentation&quot;/&gt; جن ۾ پئسفڪ سمنڊ تي ڪيترائي اهم [[پئسفڪ سمنڊ جي بندرگاهن ۽ لنگرگاهن جي فهرست|سامونڊي بندرگاهه]] شامل آهن. انهن ۾ [[سيئٽل بندرگاهه|سيئٽل]]، [[ٽاڪوما بندرگاهه|ٽاڪوما]]، [[ڪلاما، واشنگٽن|ڪلاما]]، [[ايناڪورٽس]]، [[پورٽ آف وينڪوور يو ايس اي|وينڪوور]]، [[ايوريٽ بندرگاهه|ايوريٽ]]، [[لانگ ويو بندرگاهه|لانگ ويو]]، گريز هاربر، اولمپيا ۽ [[پورٽ اينجلس]] جا بندرگاهه شامل آهن.{{citation needed|date=December 2021}} ڪولمبيا ۽ اسنيڪ درياهه پڻ {{convert|465|mi|km}} ڊگها اندروني آبي رستا فراهم ڪن ٿا، جيڪي بارجن لاءِ اوڀر طرف [[لوئسٽن، آئيڊاهو]] تائين قابل آمدورفت آهن.&lt;ref name=&quot;WSTC-Presentation&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Blumenthal
|first=Ralph
|author-link=Ralph Blumenthal
|date=April 13, 1975
|title=Idaho Gets a Seaport, Capping a Costly 10-Year Effort
|page=57
|url=https://www.nytimes.com/1975/04/13/archives/idaho-gets-a-seaport-capping-a-costly-10year-effort.html
|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]
|access-date=December 14, 2021
|archive-date=December 15, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215051936/https://www.nytimes.com/1975/04/13/archives/idaho-gets-a-seaport-capping-a-costly-10year-effort.html
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

ڪاسڪيڊ جبلن جو سلسلو پڻ آمدورفت ۾ رڪاوٽ پيدا ڪري ٿو. واشنگٽن ستن{{Vague|date=June 2017}} وڏن [[جبلاني لڪ|جبلاني لڪن]] ۽ اٺن ننڍن لڪن تان گذرندڙ رستن کي هلائي ۽ سنڀالي ٿو. سياري ۾ انهن مان ڪجهه لڪن تان برف هٽائي وڃي ٿي، واري وڌي وڃي ٿي ۽ برفاني ڇپن کان بچاءَ لاءِ قدم کنيا وڃن ٿا. سڀئي لڪ سڄو سيارو کليل نٿا رهن. نارٿ ڪاسڪيڊس هاءِ وي، يعني [[واشنگٽن اسٽيٽ روٽ 20|اسٽيٽ روٽ 20]]، [[واشنگٽن پاس]] واري علائقي ۾ برفباري ۽ برفاني ڇپن سبب هر سال بند ٿي وڃي ٿي. مائونٽ رينيئر جي اوڀر ۾ [[ڪييوس پاس|ڪييوس]] ۽ [[چنوڪ پاس|چنوڪ]] لڪ پڻ سياري ۾ بند رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Chinook and Cayuse Passes
|url=https://wsdot.wa.gov/travel/highways-bridges/passes/chinook-and-cayuse/home
|website=واشنگٽن رياستي آمدورفت وارو کاتو
|access-date=October 3, 2021
|ref=wsdot-chinook-and-cayuse
|archive-date=June 17, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210617164303/https://wsdot.wa.gov/travel/highways-bridges/passes/chinook-and-cayuse/home
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

{{Washington (state) rail network}}

واشنگٽن مان [[واشنگٽن (رياست) جي ريلوي رستن جي فهرست|ڪيترائي مال بردار ريلوي رستا]] گذرن ٿا، جڏهن ته يوجين، اوريگن، ۽ وينڪوور، برٽش ڪولمبيا، جي وچ ۾ [[ايم ٽريڪ ڪاسڪيڊس|ڪاسڪيڊس]] مسافر ريل رستو آمريڪا ۾ ايم ٽريڪ جي اٺين سڀ کان وڌيڪ مصروف سروس آهي. سيئٽل جو [[ڪنگ اسٽريٽ اسٽيشن]] واشنگٽن جو سڀ کان وڌيڪ مصروف ۽ آمريڪا جو 15هون سڀ کان وڌيڪ مصروف ريلوي اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Amtrak Fact Sheet, Fiscal Year 2017 - State of Washington
|url=https://www.amtrak.com/content/dam/projects/dotcom/english/public/documents/corporate/statefactsheets/WASHINGTON17.pdf
|publisher=[[ايم ٽريڪ]]
|access-date=January 21, 2019
|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214015155/https://www.amtrak.com/content/dam/projects/dotcom/english/public/documents/corporate/statefactsheets/WASHINGTON17.pdf
|archive-date=December 14, 2017
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; اهو واشنگٽن ۾ ايم ٽريڪ جي ٻن ڊگهي فاصلي وارن رستن جو آخري اسٽيشن آهي: شڪاگو ڏانهن [[ايمپائر بلڊر]] ۽ لاس اينجلس ڏانهن [[ڪوسٽ اسٽارلائيٽ]]. [[سائونڊر مسافر ريل]] سروس سيئٽل ۽ ان جي ڀرپاسي وارن شهرن ۾، [[ايوريٽ، واشنگٽن|ايوريٽ]] ۽ [[ليڪ وڊ، واشنگٽن|ليڪ وڊ]] جي وچ ۾ هلندي آهي. بين الشهري ريل ڄار ۾ [[ڪاسڪيڊ ٽنل]] شامل آهي، جيڪو آمريڪا جو سڀ کان ڊگهو ريلوي سرنگهه آهي ۽ بي اين ايس ايف ناردرن ٽرانسڪام جي [[اسٽيونز پاس]] رستي جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web
|last=Banel
|first=Feliks
|date=January 17, 2018
|title=Cascade Tunnel still going strong in 90th year
|url=https://mynorthwest.com/869619/cascade-tunnel-still-going-strong/?
|website=MyNorthwest
|access-date=August 12, 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812152347/https://mynorthwest.com/869619/cascade-tunnel-still-going-strong/
|archive-date=August 12, 2021
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;

سائونڊ ٽرانزٽ جي [[لنڪ لائيٽ ريل]] هن وقت سيئٽل واري علائقي ۾ {{convert|58|mi|km}} ۽ [[ٽاڪوما، واشنگٽن|ٽاڪوما]] ۾ {{convert|4|mi|km}} ڊگهي رستي تي هلندي آهي. سڄي نظام لاءِ مالي مدد حاصل ڪيل توسيعي منصوبي تحت 2041ع تائين لائيٽ ريل جي ڪل ڊيگهه 116 ميلن تائين پهچائڻ جو ارادو آهي. سيئٽل ۾ ٻن لائينن تي ٻڌل {{convert|3.8|mi|km|adj=mid}} ڊگهو [[سيئٽل اسٽريٽ ڪار|اسٽريٽ ڪار ڄار]] پڻ موجود آهي، جنهن کي 2025ع تائين وڌيڪ وڌائڻ جا منصوبا هئا. رياست ۾ 32 مقامي بس آمدورفت نظام آهن،&lt;ref name=&quot;WSTC-Presentation&quot;/&gt; جن مان سڀ کان وڌيڪ مصروف [[ڪنگ ڪائونٽي ميٽرو]] آهي، جيڪا سيئٽل ۽ ڪنگ ڪائونٽي ۾ هلندي آهي ۽ 2017ع ۾ ان جا مسافر 122 ملين کان ٿورو وڌيڪ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Ridership Annual Measures—Accountability Center—King County Metro Transit—King County
|url=https://kingcounty.gov/depts/transportation/metro/about/accountability-center/performance/ridership/annual.aspx#Metro-Ridership
|website=KingCounty.gov
|access-date=January 20, 2019
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121232415/https://kingcounty.gov/depts/transportation/metro/about/accountability-center/performance/ridership/annual.aspx#Metro-Ridership
|archive-date=January 21, 2019
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; ڪلارڪ ڪائونٽي تاريخي طور پورٽلينڊ جي [[ميڪس لائيٽ ريل]] کي وينڪوور تائين وڌائڻ جي تجويزن جي مخالفت ڪئي آهي، جنهن ۾ ٻن راءِ شماري قدمن جي رد ٿيڻ پڻ شامل آهي، پر مستقبل ۾ [[انٽر اسٽيٽ پل]] جي متبادل منصوبي ۾ لائيٽ ريل شامل ڪرڻ جو ارادو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
|last=Campbell
|first=Will
|date=April 21, 2022
|title=I-5 Bridge project lands on light rail for replacement bridge
|url=https://www.columbian.com/news/2022/apr/21/i-5-bridge-project-lands-on-light-rail-for-replacement-bridge/
|newspaper=[[دي ڪولمبين]]
|access-date=June 24, 2023
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه قبيلائي حڪومتون پنهنجن محفوظ علائقن ۾ [[مفت عوامي آمدورفت|مفت بس سروس]] فراهم ڪن ٿيون، جن ۾ [[مڪل شوٽ]]،&lt;ref&gt;{{cite web
|title=About
|url=https://tribaltransit.com/about/
|publisher=Muckleshoot Tribal Transit
|access-date=December 5, 2024
}}&lt;/ref&gt; [[اسپوڪين انڊين محفوظ علائقو|اسپوڪين]]،&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Transit Services
|url=https://www.spokanetribe.com/resources/dnr/transit-services/
|publisher=Spokane Tribe of Indians
|access-date=December 5, 2024
}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ياڪاما انڊين محفوظ علائقو|ياڪاما انڊين محفوظ علائقا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Yakama Indian Nation
|url=https://www.npaihb.org/member-tribes/yakama-indian-nation/
|publisher=[[نارٿ ويسٽ پورٽلينڊ ايريا انڊين هيلٿ بورڊ]]
|access-date=February 9, 2016
}}&lt;/ref&gt;

==ماحوليات==

[[هينفورڊ نيوڪليئر ريزرويشن]] آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ [[تابڪاري آلودگي|تابڪاري سان آلوده]] ايٽمي ماڳن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Farrow |first1=Ronan |author-link1=Ronan Farrow |last2=McHugh |first2=Rich |date=November 29, 2016 |title=Welcome to 'the Most Toxic Place in America' |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/welcome-most-toxic-place-america-n689141 |publisher=[[NBC News]] |access-date=November 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404124357/https://www.nbcnews.com/news/us-news/welcome-most-toxic-place-america-n689141 |archive-date=April 4, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ecoHanford&quot;&gt;{{cite web |title=Hanford overview |url=https://ecology.wa.gov/waste-toxics/nuclear-waste/hanford-cleanup/hanford-overview |website=Waste &amp; Toxins |publisher=[[Washington State Department of Ecology]] |access-date=August 15, 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ هتي ملڪ جي سڀ کان وڏي [[ماحولياتي صفائي]] واري مهم جاري آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vartabedian |first=Ralph |date=June 4, 2019 |title=Nation's most ambitious project to clean up nuclear weapons waste has stalled at Hanford |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-hanford-nuclear-cleanup-20190604-story.html |newspaper=[[Los Angeles Times]] |access-date=November 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107005253/https://www.latimes.com/nation/la-na-hanford-nuclear-cleanup-20190604-story.html |archive-date=November 7, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو معلوم ٿيو آهي ته هينفورڊ مان تابڪار مواد ڀرپاسي جي ماحول ۾ رِسي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pasley |first=James |date=September 23, 2019 |title=Inside America's most toxic nuclear waste dump, where 56 million gallons of buried radioactive sludge are leaking into the earth |website=[[Business Insider]] |access-date=November 16, 2019 |url=https://www.businessinsider.com/hanford-nuclear-site-photos-toxic-waste-2019-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116072847/https://www.businessinsider.com/hanford-nuclear-site-photos-toxic-waste-2019-9 |archive-date=November 16, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻيو وڏو صفائي وارو ماڳ [[ڊيوامش درياهه]] جو حوض آهي، جيڪو [[سيئٽل]] ۾ واقع آهي ۽ صنعتي فضلي جي وهڪري سبب آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ آلوده آبي ذخيرن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ramadan |first=Lulu |date=September 24, 2023 |title=The secret dispute behind cleaning Seattle's only river |url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/times-watchdog/toxic-legacy-of-duwamish-river-could-cost-boeing-taxpayers-1-billion/ |newspaper=[[The Seattle Times]] |access-date=March 4, 2024}}&lt;/ref&gt;

2007ع ۾ واشنگٽن اهڙي پهرين آمريڪي رياست بڻجي، جنهن عام گهريلو شين ۾ استعمال ٿيندڙ انتهائي زهريلي [[برومين]] تي ٻڌل [[شعلن کان بچاءُ وارا مادا]]، جيڪي [[پي بي ڊي اي]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، انهن جي مڪمل خاتمي جو هدف مقرر ڪيو. 2004ع ۾ اوريگن، واشنگٽن، برٽش ڪولمبيا ۽ مونٽانا جي 40 مائرن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ هر عورت جي سيني جي کير ۾ PBDEs موجود مليا.

[[واشنگٽن اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ آف ايڪالاجي]] جي ٽن تازن مطالعي مان ظاهر ٿيو ته ڏهاڪن اڳ پابندي هيٺ آيل زهريلا ڪيميائي مادا اڃا تائين ماحول ۾ موجود آهن ۽ خوراڪي زنجير ۾ گڏ ٿيندا وڃن ٿا. انهن مان هڪ مطالعي ۾ رياستي سائنسدانن 45 هنڌن تان ورتل تازي پاڻيءَ جي مڇين جي 93 نمونن ۾ زهريلي مادن جون غير محفوظ سطحون معلوم ڪيون. انهن مادن ۾ [[پي سي بيز]]، [[ڊائيوڪسن]]، ٻه ڪلورين وارا جراثيم ڪش [[ڊائي ڪلورو ڊائيفينائل ڊائي ڪلورو ايٿيلين|ڊي ڊي اي]] ۽ [[ڊائلڊرن]]، گڏوگڏ PBDEs شامل هئا. مطالعي کان پوءِ کاتي [[ويناچي درياهه]] ۾ PCBs جي ذريعن جي جاچ شروع ڪئي، جتي [[مائونٽن وائيٽ فش]] ۾ انهن جون تمام گهڻيون سطحون مليون هيون. 2007ع جي مطالعي ۽ 2004ع جي اڳئين رپورٽ جي بنياد تي [[واشنگٽن اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ آف هيلٿ]] عوام کي صلاح ڏني ته [[ليون ورٿ، واشنگٽن|ليون ورٿ]] کان هيٺ وهندڙ [[ويناچي درياهه]] ۾، جتي اهو [[ڪولمبيا درياهه]] سان ملي ٿو، اتي جي [[مائونٽن وائيٽ فش]] نه کائي وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ PCBs جون سطحون صحت لاءِ نقصانڪار آهن. مطالعي مان اهو پڻ معلوم ٿيو ته [[ليڪ واشنگٽن]] ۽ [[اسپوڪين درياهه]] مان ورتل مڇين جي بافتن ۾ به آلودگي جا تمام وڏا مقدار موجود هئا، جتي اڳ ئي مڇي کائڻ بابت صحت جون هدايتون جاري ٿيل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite press release |date=June 25, 2007 |title=Toxics Persist in Washington Rivers, Lakes and Fish |url=http://www.ens-newswire.com/ens/jun2007/2007-06-25-01.asp |publisher=[[Environment News Service]] |access-date=July 31, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005919/http://www.ens-newswire.com/ens/jun2007/2007-06-25-01.asp |archive-date=June 4, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2006ع ۾ گورنر [[ڪرسٽين گريگوئر]] نئين منظور ٿيل هائوس بل 2322 تي صحيحون ڪيون. هن قانون تحت سڄي رياست ۾ برتن ڌوئڻ وارن ڊٽرجنٽن ۾ [[فاسفورس]] جي مقدار کي ايندڙ ڇهن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 0.5 سيڪڙو تائين محدود ڪيو ويو. جيتوڻيڪ اها پابندي سڄي رياست ۾ 2010ع کان لاڳو ٿي، پر [[واٽڪم ڪائونٽي|واٽڪم]]، [[اسپوڪين ڪائونٽي|اسپوڪين]] ۽ [[ڪلارڪ ڪائونٽي، واشنگٽن|ڪلارڪ]] ضلعن ۾ اها 2008ع کان ئي نافذ ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=Spring 2006 |title=Phosphate Ban Signed into Law in Washington State |publisher=The Lands Council |url=http://www.landscouncil.org/documents/Newsletters/3%20Spring%2006.pdf |url-status=dead |access-date=April 19, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102061725/http://www.landscouncil.org/documents/Newsletters/3%20Spring%2006.pdf |archive-date=November 2, 2013 }}&lt;/ref&gt; جديد تحقيق مان معلوم ٿيو ته پاڻيءَ ۾ فاسفورس جي وڌيڪ مقدار [[الجا]] جي غيرمعمولي واڌ ويجهه جو سبب بڻجي ٿي. آبي ذخيرن ۾ الجا جي بي قابو واڌ مختلف ماحولياتي ۽ فني مسئلن کي جنم ڏئي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 1994 |title=Historical {{sic|Perspecitve|nolink=y}} Of The Phosphate Detergent Conflict |url=http://www.colorado.edu/conflict/full_text_search/AllCRCDocs/94-54.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528155811/http://www.colorado.edu/conflict/full_text_search/AllCRCDocs/94-54.htm |archive-date=May 28, 2010 |access-date=July 31, 2010 |publisher=[[University of Colorado Boulder]] }}&lt;/ref&gt;

==خدمتون==

2023ع ۾ واشنگٽن ۾ سرڪاري ۽ خانگي فراهم ڪندڙن پاران وڪرو ڪيل بجلي جو وڏو حصو [[پن بجلي ڊيم|پن بجلي]] (49٪) مان حاصل ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ [[قدرتي گيس]] (12٪)، [[هوائي توانائي]] (10٪)، ڪوئلو (6.5٪) ۽ [[ايٽمي توانائي]] (4٪) جا ذريعا هئا. 2023ع دوران رياست ۾ مجموعي طور 89.3 ملين [[ميگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي پيدا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite report |date=May 16, 2025 |title=Washington electric utility 2023 fuel mix disclosure report |pages=7–8 |url=https://deptofcommerce.app.box.com/s/l9sqx4bcfnko3omrpk4tv8n0vbzcvsdz/file/1833951047013 |publisher=Washington State Department of Commerce |access-date=June 24, 2025}}&lt;/ref&gt; {{as of|2025}}، واشنگٽن آمريڪا جي سڀني رياستن مان سڀ کان وڌيڪ پن بجلي پيدا ڪري ٿو ۽ ملڪ جي ڪل پن بجلي پيداوار جي لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو صلاحيت جو مالڪ آهي. [[قابل تجديد توانائي]] جي سڀني ذريعن مان حاصل ٿيندڙ توانائي جي تناسب جي لحاظ کان واشنگٽن، [[ورمونٽ]] ۽ [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] کان پوءِ آمريڪا جي ٽئين نمبر واري رياست آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 15, 2024 |title=Profile Analysis: Washington |url=https://www.eia.gov/state/analysis.php?sid=WA |publisher=[[Energy Information Administration]] |access-date=June 24, 2025}}&lt;/ref&gt;

==حڪومت ۽ سياست==
===رياستي حڪومت===
{{Main|واشنگٽن (رياست) جي حڪومت }}

[[File:WACapitolLegislativeBldg.jpg|thumb|[[اولمپيا، واشنگٽن|اولمپيا]] ۾ واقع [[واشنگٽن اسٽيٽ ڪيپيٽول]] جي عمارت]]

واشنگٽن جي [[ايگزيڪيوٽو شاخ]] جي سربراهي هڪ گورنر ڪندو آهي، جيڪو چئن سالن جي مدت لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده رياستي سطح جا چونڊيل عملدار هي آهن:

* [[باب فرگوسن]]، [[واشنگٽن جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] (ڊيموڪريٽڪ)
* [[ڊيني هيڪ]]، [[واشنگٽن جو ليفٽيننٽ گورنر|ليفٽيننٽ گورنر]] (ڊيموڪريٽڪ)
* [[اسٽيو هابس]]، [[واشنگٽن جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] (ڊيموڪريٽڪ)
* [[مائيڪ پيليچيوٽي]]، [[واشنگٽن اسٽيٽ خزانچي|رياستي خزانچي]] (ڊيموڪريٽڪ)
* [[پيٽ ميڪارٿي]]، [[واشنگٽن اسٽيٽ آڊيٽر|رياستي آڊيٽر]] (ڊيموڪريٽڪ)
* [[نڪ برائون]]، [[واشنگٽن جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]] (ڊيموڪريٽڪ)
* [[ڪرس ريڪڊال]]، [[واشنگٽن اسٽيٽ آفيس آف سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن|سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن]] (غير جماعتي / ڊيموڪريٽڪ){{efn|[[Washington State Office of Superintendent of Public Instruction]] سرڪاري طور غير جماعتي ادارو آهي، پر سپرنٽنڊنٽ ريڪڊال پاڻ کي ڊيموڪريٽڪ پارٽي سان لاڳاپيل سمجهي ٿو.}}
* [[ڊيو اپٿيگروو]]، [[واشنگٽن اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ آف نيچرل ريسورسز|ڪميشنر آف پبلڪ لينڊز]] (ڊيموڪريٽڪ)
* [[پيٽي ڪوڊيرر]]، [[واشنگٽن اسٽيٽ انشورنس ڪمشنر|انشورنس ڪمشنر]] (ڊيموڪريٽڪ)

[[ٻه ايواني]] [[واشنگٽن اسٽيٽ ليجسليچر]] رياست جي [[قانونساز شاخ]] آهي. رياستي مقننہ هڪ [[هيٺيون ايوان|هيٺئين ايوان]]، يعني [[واشنگٽن هائوس آف ريپريزينٽيٽوز]]، ۽ هڪ [[مٿيون ايوان|مٿئين ايوان]]، يعني [[واشنگٽن اسٽيٽ سينيٽ]]، تي مشتمل آهي. رياست کي برابر آبادي وارن 49 قانونساز ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ ٻه نمائندا ۽ هڪ سينيٽر چونڊيندو آهي. نمائندا ٻن سالن لاءِ، جڏهن ته سينيٽر چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. هتي [[مدت جي حد]] مقرر نه آهي. هن وقت [[آمريڪا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] کي هائوس ۽ سينيٽ ٻنهي ۾ اڪثريت حاصل آهي.

[[واشنگٽن سپريم ڪورٽ]] رياست جي سڀ کان اعليٰ عدالت آهي، جيڪا [[اولمپيا، واشنگٽن|اولمپيا]] ۾ ويهندي آهي. هن عدالت ۾ نو جج شامل آهن، جيڪي يا ته سڄي رياست مان چونڊيا ويندا آهن يا خالي ٿيل عهدن تي گورنر طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kamb |first=Lewis |date=October 16, 2020 |title=Newly appointed justices draw challengers in Washington state Supreme Court election |url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/newly-appointed-justices-draw-challengers-in-washington-supreme-court-races/ |newspaper=[[The Seattle Times]] |access-date=November 3, 2023}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 30 عدالتي ضلعا آهن، جن مان هر هڪ ۾ هڪ [[اعليٰ عدالت]] موجود آهي. اهي ضلعا گهڻو ڪري ڪائونٽين سان مطابقت رکن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ضلعا ٻهراڙي يا ويجهي لاڳاپيل ڪائونٽين کي گڏائي ٺاهيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Superior Courts |url=https://www.courts.wa.gov/newsinfo/resources/?fa=newsinfo_jury.display&amp;altMenu=Citi&amp;folderID=jury_guide&amp;fileID=superior |publisher=Washington State Administrative Office of the Courts |access-date=November 3, 2023}}&lt;/ref&gt;

===وفاقي نمائندگي===
{{See also|واشنگٽن جا ڪانگريسي وفد}}

[[File:Patty Murray and Maria Cantwell with Gen. Arthur Lichte at Fairchild.jpg|thumb|آمريڪي سينيٽر [[پيٽي مري]] ۽ [[ماريا ڪينٽويل]] [[فيرچائلڊ ايئر فورس بيس]] جي دوري دوران.]]

واشنگٽن مان موجوده ٻه [[آمريڪا جي سينيٽرن جي فهرست (واشنگٽن)|آمريڪي سينيٽر]] [[پيٽي مري]] ۽ [[ماريا ڪينٽويل]] آهن، جيڪي ٻئي [[آمريڪا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] سان تعلق رکن ٿيون. مري 1993ع کان رياست جي نمائندگي ڪري رهي آهي، جڏهن ته ڪينٽويل 2001ع ۾ عهدو سنڀاليو. واشنگٽن انهن چئن آمريڪي رياستن مان هڪ آهي، جتي ٻنهي سينيٽرن جو تعلق عورتن سان آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tully-McManus |first=Katherine |date=December 18, 2018 |title=Six States Will Boast All-Women Senate Delegations in 2019 |url=https://www.rollcall.com/news/politics/six-states-will-boast-women-senate-delegations-2019 |newspaper=[[Roll Call]] |access-date=March 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328143440/https://www.rollcall.com/news/politics/six-states-will-boast-women-senate-delegations-2019 |archive-date=March 28, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2022ع جي چونڊن کان پوءِ [[آمريڪا جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ واشنگٽن جا ڏهه نمائندا هي آهن: [[سوزن ڊيلبيني]] (ڊيموڪريٽڪ-1)، [[رڪ لارسن]] (ڊيموڪريٽڪ-2)، [[ميري گليوسينڪيمپ پيريز]] (ڊيموڪريٽڪ-3)، [[ڊين نيوهاوس]] (ريپبلڪن-4)، [[مائيڪل بامگارٽنر]] (ريپبلڪن-5)، [[ايميلي رينڊل]] (ڊيموڪريٽڪ-6)، [[پراميلا جياپال]] (ڊيموڪريٽڪ-7)، [[ڪم شراير]] (ڊيموڪريٽڪ-8)، [[ايڊم سمٿ (واشنگٽن جو سياستدان)|ايڊم سمٿ]] (ڊيموڪريٽڪ-9)، ۽ [[ماريلن اسٽرڪلينڊ]] (ڊيموڪريٽڪ-10).

[[2010ع جي آمريڪي مردم شماري]] کان پوءِ ٿيل [[ڪانگريسي حدبندي]] جي نتيجي ۾ واشنگٽن کي [[آمريڪا جي ايوانِ نمائندگان]] ۾ هڪ اضافي سيٽ ملي، جنهن سان گڏ رياست کي [[اليڪٽورل ڪاليج]] ۾ هڪ وڌيڪ ووٽ پڻ حاصل ٿيو، ۽ ان جا ڪل اليڪٽورل ووٽ 12 ٿي ويا.

===سياست===
{{see also|واشنگٽن رياست ۾ سياسي تنظيمن جي سگھ}}

[[File:United States presidential election in Washington, 2016.svg|thumb|2016ع جي صدارتي چونڊن ۾ ڪائونٽي وار عوامي ووٽن جو [[ٽري ميپ]]]]

عام طور تي واشنگٽن کي سياسي لحاظ کان [[ڪيسڪيڊ جبلن]] جي بنياد تي ٻن حصن ۾ ورهايل سمجهيو ويندو آهي. اولهه واشنگٽن، خاص طور [[انٽر اسٽيٽ 5 واشنگٽن ۾|آءِ-5 ڪوريڊور]]، گهڻو ڪري [[آمريڪا ۾ جديد لبرل ازم|لبرل]] لاڙو رکي ٿو، جڏهن ته اوڀر واشنگٽن عام طور [[آمريڪا ۾ قدامت پسندي|قدامت پسند]] ۽ [[آمريڪا جي ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]] ڌر جو حامي آهي.

جيتوڻيڪ رياست جو اوڀر وارو حصو وڏي اڪثريت سان [[آمريڪا جي ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]] اميدوارن کي ووٽ ڏئي ٿو، پر [[سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقو]] ۾ [[آمريڪا جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي مضبوط برتري سبب واشنگٽن هڪ قابل اعتماد ''بلو اسٽيٽ'' بڻجي چڪو آهي. اها انهن [[بلو ديوار (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|&quot;بلو وال&quot;]] رياستن مان شمار ٿئي ٿي، جن 1992ع کان وٺي هر صدارتي چونڊ ۾ ڊيموڪريٽڪ اميدوار کي ووٽ ڏنو آهي. هن سلسلي جي شروعات 1988ع جي صدارتي چونڊ ۾ ٿي، جڏهن ڊيموڪريٽڪ اميدوار [[مائيڪل ڊيوڪاڪس]] ٿوري فرق سان واشنگٽن کٽيو. 2008ع ۾ [[باراڪ اوباما]] جي وڏي ڪاميابي کان پوءِ رياست وڌيڪ مضبوط ڊيموڪريٽڪ قلعي ۾ تبديل ٿي وئي، ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ هر صدارتي چونڊ ۾ ڊيموڪريٽڪ اميدوار ٻٽي عددي فرق سان ڪامياب ٿيندا رهيا. [[2024ع جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾ واشنگٽن اها رياست هئي، جتي ساڄي ڌر ڏانهن ووٽن جي تبديلي سڀ کان گهٽ، صرف هڪ سيڪڙو، رهي، جڏهن ته قومي سطح تي اها تبديلي لڳ ڀڳ ڇهه سيڪڙو هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centerforpolitics.org/crystalball/how-the-states-vote-relative-to-the-nation-a-2024-update/|title=How the States Vote Relative to the Nation|date=December 19, 2024|website=Sabato’s Crystal Ball|first1=Kyle|last1=Kondik}}&lt;/ref&gt;

1968ع ۾ واشنگٽن کي هڪ اهم مقابلي واري (سونگ) رياست سمجهيو ويندو هو، ۽ اها واحد اولهه واري رياست هئي، جنهن پنهنجي اليڪٽورل ووٽن ذريعي ڊيموڪريٽڪ اميدوار [[هيوبرٽ همفري]] کي سندس ريپبلڪن حريف [[رچرڊ نڪسن]] تي ترجيح ڏني. 1994ع جي [[ريپبلڪن انقلاب]] دوران به واشنگٽن اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ريپبلڪن پارٽي رياست جي نون مان ست ايوانِ نمائندگان جون سيٽون کٽي ورتيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=November 1994 General |url=http://www.secstate.wa.gov/elections/results_report.aspx?e=15&amp;c=&amp;c2=&amp;t=&amp;t2=1&amp;p=&amp;p2=&amp;y= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127124243/http://www.secstate.wa.gov/elections/results_report.aspx?e=15&amp;c=&amp;c2=&amp;t=&amp;t2=1&amp;p=&amp;p2=&amp;y= |archive-date=November 27, 2008 |access-date=July 31, 2010 |publisher=[[Washington Secretary of State]]—Elections Division}}&lt;/ref&gt; بهرحال، اها برتري گهڻي عرصي تائين برقرار نه رهي. 1996ع جي چونڊ ۾ ڊيموڪريٽڪ پارٽي هڪ سيٽ ٻيهر حاصل ڪئي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=November 1996 General |url=http://www.secstate.wa.gov/elections/results_report.aspx?e=17&amp;c=&amp;c2=&amp;t=&amp;t2=1&amp;p=&amp;p2=&amp;y= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127124212/http://www.secstate.wa.gov/elections/results_report.aspx?e=17&amp;c=&amp;c2=&amp;t=&amp;t2=1&amp;p=&amp;p2=&amp;y= |archive-date=November 27, 2008 |access-date=July 31, 2010 |publisher=[[Washington Secretary of State]]—Elections Division}}&lt;/ref&gt; ۽ 1998ع ۾ ٻيون ٻه سيٽون حاصل ڪري 5–4 جي اڪثريت سان ٻيهر ڪنٽرول سنڀالي ورتو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=November 1998 General |url=http://www.secstate.wa.gov/elections/results_report.aspx?e=10&amp;c=&amp;c2=&amp;t=&amp;t2=1&amp;p=&amp;p2=&amp;y= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127124229/http://www.secstate.wa.gov/elections/results_report.aspx?e=10&amp;c=&amp;c2=&amp;t=&amp;t2=1&amp;p=&amp;p2=&amp;y= |archive-date=November 27, 2008 |access-date=July 31, 2010 |publisher=[[Washington Secretary of State]]—Elections Division}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۽ 2014ع دوران [[واشنگٽن اسٽيٽ ليجسليچر]] جا ٻئي ايوان، يعني [[واشنگٽن سينيٽ]] ۽ [[واشنگٽن هائوس آف ريپريزينٽيٽوز]]، ڊيموڪريٽڪ پارٽي جي قبضي ۾ هئا. بهرحال، ٻن ڊيموڪريٽڪ سينيٽرن جي ريپبلڪنن سان گڏجي [[ميجارٽي ڪوئليشن ڪاڪس]] ٺاهڻ سبب سينيٽ تي ريپبلڪن ڪنٽرول قائم ٿيو. 2014ع جي چونڊن کان پوءِ ڊيموڪريٽن هائوس تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکيو، جڏهن ته ريپبلڪنن اتحاد کان سواءِ ئي سينيٽ ۾ اڪثريت حاصل ڪري ورتي. نومبر 2017ع جي خاص چونڊ ۾ ڊيموڪريٽن سينيٽ ۾ هڪ سيٽ جي اڪثريت حاصل ڪئي ۽ رياستي حڪومت جي ٽنهي شاخن تي مڪمل ڪنٽرول قائم ڪيو. 2018ع جي چونڊن کان پوءِ به ڊيموڪريٽڪ پارٽي پنهنجي اڪثريت کي وڌيڪ مضبوط ڪندي رهي.

هن وقت [[واشنگٽن جي گورنرن جي فهرست|گورنر]] جو عهدو ڊيموڪريٽڪ سياستدان [[باب فرگوسن]] وٽ آهي. آمريڪا جي ڪنهن به ٻي رياست ۾ ريپبلڪن گورنر کان سواءِ ايترو ڊگهو عرصو نه گذريو آهي جيترو واشنگٽن ۾. ڊيموڪريٽڪ پارٽي {{Age|1985|01|16}} سالن کان [[واشنگٽن گورنر مينشن]] تي مسلسل قابض آهي؛ آخري ريپبلڪن گورنر [[جان اسپيلمين]] هو، جنهن 1985ع ۾ عهدو ڇڏيو. 1994ع کان وٺي واشنگٽن نه ڪنهن ريپبلڪن سينيٽر، نه گورنر ۽ نه ئي ريپبلڪن صدارتي اميدوار کي چونڊيو آهي، ۽ ان حوالي سان ان جو سلسلو [[ڊيلاويئر]] سان گڏ ملڪ ۾ سڀ کان ڊگهو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cohn |first=Nate |author-link=Nate Cohn |date=June 19, 2017 |title=The 15 Best-Educated Districts in the U.S., and Why It Matters in the Georgia Race |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2017/06/19/upshot/this-list-of-well-educated-districts-explains-why-georgias-election-is-close.html |url-status=live |access-date=June 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619131743/https://www.nytimes.com/2017/06/19/upshot/this-list-of-well-educated-districts-explains-why-georgias-election-is-close.html |archive-date=June 19, 2017}}&lt;/ref&gt;

2004ع ۾ [[انيشيئيٽو 872]] جي منظوري کان پوءِ واشنگٽن [[غير جماعتي بلينڪيٽ پرائمري]] وارو چونڊ نظام اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Washington Top Two Primaries, Initiative 872 (2004) |url=https://ballotpedia.org/Washington_Top_Two_Primaries,_Initiative_872_(2004) |access-date=December 23, 2020 |website=[[Ballotpedia]] |archive-date=December 31, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201231233446/https://ballotpedia.org/Washington_Top_Two_Primaries,_Initiative_872_(2004) |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن نظام تحت سڀئي اميدوار، پارٽيءَ کان سواءِ، هڪ ئي بيلٽ تي چونڊ وڙهندا آهن، ۽ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ٻه اميدوار نومبر ۾ ٿيندڙ عام چونڊ لاءِ چونڊيا ويندا آهن. ان سبب ڪيترن ئي ڀيرا عام چونڊ ۾ هڪ ئي پارٽيءَ جي ٻن اميدوارن وچ ۾ مقابلو ٿيو آهي. 2020ع جي هڪ مطالعي مطابق، واشنگٽن ووٽ ڏيڻ جي سهولت جي لحاظ کان آمريڪا جي ٻئي آسان ترين رياست قرار ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schraufnagel |first1=Scot |last2=Pomante |first2=Michael J. II |last3=Li |first3=Quan |date=December 2020 |title=Cost of Voting in the American States: 2020 |journal=[[Election Law Journal]] |volume=19 |issue=4 |pages=503–509 |doi=10.1089/elj.2020.0666 |doi-access=free |s2cid=225139517}}&lt;/ref&gt;

[[پبلڪ رليجن ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] پاران 2023ع ۾ جاري ڪيل ''آمريڪي قدرن جو اٽلس'' موجب، واشنگٽن ۾ [[آمريڪا ۾ هم جنس شادي|هم جنس شادي]] جي حمايت تقريباً هر هنڌ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Same-Sex Marriage {{!}} Washington |url=https://ava.prri.org/#lgbt/2022/States/lgbt_ssm/m/US-WA |website=The American Values Atlas |publisher=[[Public Religion Research Institute]] |access-date=April 12, 2023}}&lt;/ref&gt;

===نمايان قانون سازي===

[[File:Suzzallo Reading Room, May 2016.jpg|thumb|رياست جي اهم [[واشنگٽن يونيورسٽي]] جي [[سوزالو لائبريري]] جو مطالعي وارو هال]]

واشنگٽن انهن ڏهن آمريڪي رياستن مان هڪ آهي، جتي [[طبي امداد سان خودڪشي]] قانوني حيثيت رکي ٿي. 2008ع ۾ [[وقار سان موت وارو قانون]] بابت عوامي راءِ شماري ڪامياب ٿي، جنهن کان پوءِ اهو قانون لاڳو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=November 26, 2014|title=Physician-Assisted Suicide Fast Facts|url=https://www.cnn.com/2014/11/26/us/physician-assisted-suicide-fast-facts/index.html|publisher=[[CNN]]|access-date=September 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902171940/https://www.cnn.com/2014/11/26/us/physician-assisted-suicide-fast-facts/index.html|archive-date=September 2, 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2009ع ۾ واشنگٽن جي ووٽرن [[ريفرينڊم 71]] ذريعي گهريلو شراڪتداري (Domestic Partnership) کي مڪمل قانوني حيثيت ڏيڻ جي منظوري ڏني. اهڙيءَ ريت واشنگٽن اها پهرين رياست بڻجي، جتي ووٽرن ووٽ ذريعي هم جنس جوڙن جي لاڳاپن جي قانوني سڃاڻپ کي وڌايو. ٽن سالن بعد، نومبر 2012ع ۾ [[هم جنس شادي]] کي [[ريفرينڊم 74]] ذريعي منظور ڪيو ويو، جنهن سان واشنگٽن انهن صرف ٽن رياستن مان هڪ بڻجي ويو، جتي عوامي ووٽ وسيلي هم جنس شادي جي منظوري ڏني وئي.

نومبر 2012ع ۾ واشنگٽن انهن پهرين ٻن رياستن مان هڪ هو، جن [[ڀنگ]] جي طبي ۽ تفريحي استعمال لاءِ قانوني وڪرو ۽ قبضي جي منظوري [[انيشيئيٽو 502]] تحت ڏني. جيتوڻيڪ آمريڪي وفاقي قانون تحت ڀنگ اڃا به غيرقانوني آهي، پر واشنگٽن ۾ 21 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جا ماڻهو قانوني طور هڪ اونس ڀنگ، 16 اونس ڀنگ مان تيار ڪيل ٺوس شيون، 72 اونس ڀنگ مان تيار ڪيل مايع شيون، يا انهن جو گڏيل مقدار پنهنجي قبضي ۾ رکي ۽ استعمال ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bly |first=Laura S. |date=November 7, 2012 |title=Colorado, Washington OK Recreational Marijuana Use |newspaper=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/dispatches/2012/11/07/colorado-washington-legalize-recreational-marijuana-tourism/1689269/ |url-status=live |access-date=November 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108004909/http://www.usatoday.com/story/dispatches/2012/11/07/colorado-washington-legalize-recreational-marijuana-tourism/1689269// |archive-date=November 8, 2012}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2016ع ۾ ووٽرن [[انيشيئيٽو 1433]] جي منظوري ڏني، جنهن تحت ٻين شين سان گڏ گهڻن ملازمن لاءِ مالڪن کي [[بيماري جي موڪل]] دوران اجوري جي ادائيگي جي ضمانت ڏيڻ لازمي قرار ڏنو ويو. هي قانون 1 جنوري 2018ع کان لاڳو ٿيو، ۽ واشنگٽن اهڙي قانون رکندڙ آمريڪا جي ستين رياست بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Paid Sick Leave—Labor &amp; Industries (L&amp;I), Washington State |url=https://lni.wa.gov/WorkplaceRights/LeaveBenefits/VacaySick/PaidSickLeave.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181201093829/https://lni.wa.gov/WorkplaceRights/LeaveBenefits/VacaySick/PaidSickLeave.asp |archive-date=December 1, 2018 |access-date=November 30, 2018 |website=Washington State Department of Labor &amp; Industries}}&lt;/ref&gt;

2018ع جي چونڊن دوران [[انيشيئيٽو 1639]] جي منظوري سان واشنگٽن هٿيارن بابت وڌيڪ سخت قانون لاڳو ڪيا.

مئي 2019ع ۾ واشنگٽن [[پناهه گاهه شهر]]ن (سينڪچوئري وارا شھر) جي حمايت ۾ هڪ قانون منظور ڪيو، جيڪو [[ڪيليفورنيا]] ۽ [[اوريگن]] جي اهڙن قانونن سان ملندڙ جلندڙ هو ۽ ملڪ جي مضبوط ترين رياستي پاليسين مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=James |first=Tom |date=May 23, 2019 |title=Washington joins West Coast bloc of sanctuary states |url=https://apnews.com/92bba0d74e05499fb5397fbb431069fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817010001/https://www.apnews.com/92bba0d74e05499fb5397fbb431069fa |archive-date=August 17, 2019 |access-date=September 4, 2019 |work=Associated Press News}}&lt;/ref&gt;

2019ع ۾ رياستي قانونساز اداري [[صاف توانائي تبديلي قانون]] (ڪلين انرجي ٽرانسفارميشن ايڪٽ) منظور ڪيو، جنهن تحت 2045ع تائين بجلي جي سموري وڪري لاءِ صفر ڪاربن ذريعن مان پيدا ٿيندڙ توانائي استعمال ڪرڻ ۽ 2030ع تائين خالص صفر ڪاربن اخراج (Net Zero) جو هدف مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Clean Energy Transformation Act (CETA) |url=http://www.commerce.wa.gov/growing-the-economy/energy/ceta/ |access-date=December 24, 2020 |website=Washington State Department of Commerce |archive-date=December 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230143638/https://www.commerce.wa.gov/growing-the-economy/energy/ceta/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==تعليم==
===ابتدائي ۽ ثانوي تعليم===
{{See also|واشنگٽن جي اسڪولي ضلعن جي فهرست|واشنگٽن جي هاءِ اسڪولن جي فهرست}}

2024–2025ع جي تعليمي سال تائين، واشنگٽن جي ابتدائي ۽ ثانوي اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ 11 لک شاگرد داخل هئا. 2023–2024ع دوران 68 هزار استاد خدمتون سرانجام ڏئي رهيا هئا، ۽ هر شاگرد جي تعليم تي سراسري طور 18,649 آمريڪي ڊالر خرچ ٿيندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Washington State Report Card | url=https://reportcard.ospi.k12.wa.us/ReportCard/ViewSchoolOrDistrict/103300|access-date=August 18, 2025 | publisher=[[Washington State Office of Superintendent of Public Instruction|Office of Superintendent of Public Instruction]]}}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 2009ع تائين رياست ۾ 295 [[اسڪولي ضلعو|اسڪولي ضلعا]] موجود هئا، جن جي نگراني نون [[تعليمي خدمتن جا ضلعا]] ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=School District Web sites |url=http://www.k12.wa.us/maps/sdmainmap.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605092856/http://www.k12.wa.us/maps/SDmainmap.aspx |archive-date=June 5, 2009 |access-date=June 10, 2009 |publisher=[[Washington State Office of Superintendent of Public Instruction|Office of Superintendent of Public Instruction]]}}&lt;/ref&gt; [[واشنگٽن اسڪول انفارميشن پروسيسنگ ڪوآپريٽو]]، جيڪو هڪ غير منافع بخش رياستي ادارو آهي، مالي معاملن، انساني وسيلن ۽ شاگردن جي انگن اکرن جي انتظام لاءِ معلوماتي نظام فراهم ڪري ٿو. ابتدائي ۽ ثانوي اسڪول [[واشنگٽن اسٽيٽ آفيس آف سپرنٽنڊنٽ آف پبلڪ انسٽرڪشن]] (OSPI) جي اختيار هيٺ اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About OSPI |url=http://www.k12.wa.us/AboutUs/default.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604062031/http://www.k12.wa.us/AboutUs/default.aspx |archive-date=June 4, 2009 |access-date=June 10, 2009 |publisher=[[Washington State Office of Superintendent of Public Instruction|Office of Superintendent of Public Instruction]]}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن ۾ هاءِ اسڪول جي يارهين ۽ ٻارهين جماعت جي شاگردن کي رياست جي [[رننگ اسٽارٽ پروگرام]] ۾ شرڪت ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. هي پروگرام 1990ع ۾ رياستي قانونساز اداري شروع ڪيو هو، جنهن تحت شاگرد سرڪاري خرچ تي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ پڙهي سگهن ٿا ۽ هڪ ئي وقت هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج ٻنهي جا تعليمي ڪريڊٽ حاصل ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Secondary Education—Running Start |url=http://www.k12.wa.us/SecondaryEducation/CareerCollegeReadiness/RunningStart.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110620172951/http://www.k12.wa.us/SecondaryEducation/CareerCollegeReadiness/RunningStart.aspx |archive-date=June 20, 2011 |access-date=June 10, 2009 |publisher=[[Washington State Office of Superintendent of Public Instruction|Office of Superintendent of Public Instruction]]}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 141 اهڙا اسڪول آهن، جتي ٻارن لاءِ ڪنڊرگارٽن کان شروع ٿيندڙ [[ٻٽي ٻولي]] وارا پروگرام 14 ٻولين ۾ هلن ٿا، جن مان اسپيني ٻولي سڀ کان وڌيڪ عام آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=de Lapparent Alvarez |first=Aina |date=March 6, 2024 |title='¡Una erupción!': Dual language programs expanding to 10 local schools |url=https://www.heraldnet.com/news/una-erupcin-dual-language-programs-expanding-to-10-local-schools/ |newspaper=[[The Everett Herald]] |access-date=March 7, 2024}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن ۾ فنونِ لطيفه تي ڌيان ڏيندڙ ڪيترائي سرڪاري هاءِ اسڪول آهن، جن ۾ [[ٽيڪوما اسڪول آف دي آرٽس]]، [[وينڪوور اسڪول آف آرٽس اينڊ اڪيڊيمڪس]] ۽ [[دي سينٽر اسڪول]] شامل آهن. رياست ۾ سائنس ۽ رياضي تي ٻڌل چار هاءِ اسڪول پڻ آهن: هڪ [[ٽرائي سٽيز]] ۾، جيڪو ''ڊيلٽا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو؛ هڪ ٽيڪوما ۾ ''SAMI''؛ هڪ سيئٽل ۾ [[ريسبيڪ ايويئيشن هاءِ اسڪول]]؛ ۽ هڪ ريڊمنڊ ۾ [[ٽيسلا اسٽيم هاءِ اسڪول]].

===اعليٰ تعليم===
{{Main |واشنگٽن جي ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي فهرست}}

2023ع ۾ ''يو ايس نيوز اينڊ ورلڊ رپورٽ'' اعليٰ تعليم بابت پنهنجي درجابندي ۾ واشنگٽن کي آمريڪا جي ٻئي بهترين رياست قرار ڏنو. هن درجابندي ۾ بيچلر ڊگري رکندڙ آبادي جو تناسب، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جي گريجوئيشن جون شرحون ۽ هر رياست ۾ تعليم جا خرچ مدنظر رکيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Washington ranked No. 2 in higher education by U.S. News &amp; World Report |url=https://www.edmonds.edu/about-edmonds/news/stories/article/450 |website=Edmonds College |publisher=Edmonds College |access-date=15 March 2026}}&lt;/ref&gt; واشنگٽن ۾ اعليٰ تعليم جا 40 کان وڌيڪ ادارا آهن، جن ۾ وڏيون تحقيقي يونيورسٽيون، فني تعليمي ادارا، مذهبي تعليمي ادارا ۽ خانگي پيشاور ڪاليج شامل آهن.

واشنگٽن ۾ چار سالن واريون ڇهه سرڪاري يونيورسٽيون آهن.&lt;ref name=&quot;public_colleges&quot;&gt;{{cite web |title=Colleges and Institutions in Washington |url=https://wsac.wa.gov/colleges-and-institutions-washington |website=Washington Student Achievement Council |publisher=Washington Student Achievement Council |access-date=15 March 2026}}&lt;/ref&gt; رياست جي يونيورسٽي نظام جو مرڪزي ادارو [[واشنگٽن يونيورسٽي]] آهي، جڏهن ته ان جي [[زميني امداد يافته يونيورسٽي]] [[واشنگٽن اسٽيٽ يونيورسٽي]] آهي. ٻنهي ادارن کي [[اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارنيگي درجابندي]] پاران ''R1: ڊاڪٽورل يونيورسٽيون – تمام اعليٰ تحقيقي سرگرمي'' واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;carnegie_class&quot;&gt;{{cite web |title=Institution Search |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institutions/?inst=&amp;research2025%5B%5D=1&amp;stabbr%5B%5D=WA |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Learning |publisher=American Council on Education |access-date=15 March 2026}}&lt;/ref&gt; ٻين چار سرڪاري يونيورسٽين ۾ [[ويسٽرن واشنگٽن يونيورسٽي]]، [[ايسٽرن واشنگٽن يونيورسٽي]]، [[سينٽرل واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[ايورگرين اسٽيٽ ڪاليج]] شامل آهن، جيڪو هڪ سرڪاري [[لبرل آرٽس ڪاليج]] آهي.

خانگي چار سالن وارن وڏن تعليمي ادارن ۾ [[سيئٽل يونيورسٽي]]، [[گونزاگا يونيورسٽي]]، [[سيئٽل پيسفڪ يونيورسٽي]] ۽ [[پيسفڪ لوٿرن يونيورسٽي]] شامل آهن، جڏهن ته ننڍن لبرل آرٽس ادارن ۾ [[وائيٽمين ڪاليج]] ۽ [[پيوجٽ سائونڊ يونيورسٽي]] نمايان آهن.

واشنگٽن جو سڀ کان وڏو ٻن سالن وارو ڪاليجن جو نظام [[سيئٽل ڪاليجز ضلعي]] تي مشتمل آهي، جيڪو مجموعي داخلا جي لحاظ کان [[واشنگٽن يونيورسٽي]] کان پوءِ رياست جو ٻيو وڏو اعليٰ تعليمي ادارو آهي.&lt;ref name=&quot;hill-press-release-01&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.seattlecolleges.edu/intranet/getdocument.aspx?siteID=228&amp;docID=3068&amp;docType=pdf |title=Trustee Named for Seattle Community Colleges: Steven Hill, business and community leader |publisher=Seattle Community Colleges |date=2013-01-10 |access-date=15 March 2026}}&lt;/ref&gt;

==ذريعا ابلاغ==
{{see also|واشنگٽن جي اخبارن جي فهرست|واشنگٽن جي ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست|واشنگٽن جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}}

[[File:Seattle - P-I Building 02.jpg|thumb|روزاني جي وڏي اخبار ''[[سيئٽل پوسٽ انٽيليجنسر]]'' جون اڳوڻيون آفيسون]]

2022ع مطابق، واشنگٽن ۾ مقامي ۽ انتهائي مقامي مارڪيٽن لاءِ 20 روزاني ۽ 96 هفتيوار اخبارون ڇپجنديون هيون.&lt;ref name=&quot;LWV-Newspapers&quot;&gt;{{cite web |title=Washington Newspapers in 2004 and 2022 |url=https://www.lwvwa.org/resources/Documents/Council2022/Handouts/NEWS.Washington%20Newspapers%20in%202004%20and%202022%20.pdf |publisher=[[واشنگٽن جي عورت ووٽرن جي انجمن]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ اخبار ''[[سيئٽل ٽائمز]]'' آهي، جيڪا آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ اخبارن مان پڻ هڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Majid |first=Aisha |date=June 26, 2023 |title=Top 25 US newspaper circulations: Largest print titles fall 14% in year to March 2023 |url=https://pressgazette.co.uk/media-audience-and-business-data/media_metrics/top-25-us-newspaper-circulations-down-march-2023/ |magazine=[[پريس گزيٽ]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; ٻين وڏين روزاني اخبارن ۾ اسپوڪين جي ''[[اسپوڪسمن ريويو]]''، ٽيڪوما جي ''[[نيوز ٽربيون]]''، وينڪوور جي ''[[ڪولمبين]]''، ايورٽ جي ''[[ڊيلي هيرالڊ]]''، ڪيني وِڪ جي ''[[ٽرائي سٽي هيرالڊ]]'' ۽ بريمرٽن جي ''[[ڪٽسيپ سن]]'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LWV-Newspapers&quot;/&gt;

ڪيترائي قومي ۽ علائقائي اشاعتي ادارا مقامي هفتيوار اخبارن جا مالڪ آهن ۽ انهن کي هلائين ٿا، جن ۾ [[ايڊمز پبلشنگ گروپ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 10, 2017 |title=Seattle-based Pioneer News selling media division to Adams Publishing |url=https://www.seattletimes.com/business/seattle-based-pioneer-news-selling-media-division-to-adams-publishing/ |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |agency=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; [[سائونڊ پبلشنگ]]، [[سيئٽل ٽائمز ڪمپني]] ۽ [[ميڪ ڪلاچي ڪمپني]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BagwellStapilus&quot;&gt;{{cite book |last1=Bagwell |first1=Steve |last2=Stapilus |first2=Randy |year=2013 |title=New Editions: The Northwest's Newspapers as They Were, Are, and Will Be |url=https://archive.org/details/neweditionsnorth0000bagw |url-access=registration |location=Carlton, OR |publisher=Ridenbaugh Press |pages=27, 30, 33–34 |isbn=978-0-945648-10-9 |oclc=861618089}}&lt;/ref&gt; مفت ورهايون ويندڙ هفتيوار اخبارن ۾ ''[[اسٽرينجر اخبار|اسٽرينجر]]''، ''[[سيئٽل ويڪلي]]'' ۽ ''[[انلينڊر اخبار|انلينڊر]]'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BagwellStapilus&quot;/&gt;{{rp|18}} سيئٽل جي علائقي ۾ نسلي برادرين لاءِ انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ ڪيترائي رسالا ۽ اخبارون پڻ شايع ٿين ٿيون، جن ۾ ''[[سيئٽل چائنيز پوسٽ]]''، ''[[انٽرنيشنل ايگزامنر]]'' ۽ ''[[نارٿ ويسٽ ايشين ويڪلي]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Beekman |first=Daniel |date=January 19, 2023 |title=Seattle Chinese Post shuts down, NW Asian Weekly goes online only |url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/seattle-chinese-post-shuts-down-nw-asian-weekly-goes-online-only/ |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; 2004ع کان وٺي واشنگٽن جون 37 مقامي اخبارون بند ٿي چڪيون آهن ۽ ننڍين اخبارن کي وڏن ادارن ۾ ضم ڪيو ويو آهي، جن ۾ سيئٽل ميٽروپوليٽن علائقي جون پاڙيسري ۽ شهري ڀرپاسي وارين آبادين جون اخبارون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;LWV-Newspapers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Westneat |first=Danny |date=April 24, 2021 |title=Stopping the presses, again: The story ends for 2 more century-old Seattle newspapers |url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/stopping-the-presses-again-the-story-ends-for-two-more-century-old-seattle-newspapers/ |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; ڪيترين اخبارن ڇپائي بند ڪري صرف آن لائن اشاعت اختيار ڪئي آهي، جن ۾ سيئٽل جي صبح واري روزاني اخبار ''[[سيئٽل پوسٽ انٽيليجنسر|پوسٽ انٽيليجنسر]]'' پڻ شامل آهي، جيڪا 2009ع ۾ صرف آن لائن اخبار بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Tate |first=Cassandra |date=March 16, 2009 |title=Seattle Post-Intelligencer (1863-2009) |url=https://www.historylink.org/file/8956 |encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[نيلسن ميڊيا ريسرچ]] رياست کي چئن [[ميڊيا مارڪيٽ|مقرر ڪيل مارڪيٽ علائقن]] ۾ ورهائي ٿو: سيئٽل–ٽيڪوما، جيڪو اوڀر طرف ويناچي تائين پکڙيل آهي؛ پورٽلينڊ، جنهن ۾ ڏکڻ اولهه واشنگٽن جو وڏو حصو شامل آهي؛ اسپوڪين، جنهن ۾ اتر آئيڊاهو پڻ شامل آهي؛ ۽ ياڪيما–پاسڪو–رچلينڊ–ڪيني وِڪ.&lt;ref&gt;{{cite map |year=2018 |title=Nielsen DMA—Designated Market Area Regions, 2018–2019 |publisher=[[نيلسن ميڊيا ريسرچ]] |url=https://thevab.com/storage/app/media/Toolkit/DMA_Map_2019.pdf |via=Video Advertising Bureau |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; سيئٽل–ٽيڪوما مارڪيٽ پيسفڪ اتر اولهه جي سڀ کان وڏي ميڊيا مارڪيٽ آهي ۽ 2009ع کان آمريڪا جي تيرهين وڏي مارڪيٽ رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Hinman |first=Michael |date=August 28, 2009 |title=Seattle moves up to No. 13 U.S. TV market |url=https://www.bizjournals.com/seattle/stories/2009/08/24/daily56.html |newspaper=[[پيوجٽ سائونڊ بزنس جرنل]] |url-access=subscription |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ واشنگٽن ۾ مڪمل نشرياتي طاقت رکندڙ 39 ٽيليويزن اسٽيشنون هيون، جڏهن ته [[اوريگن]] جي پورٽلينڊ مان هلندڙ وڌيڪ 11 اسٽيشنون پڻ رياست تائين نشريات پهچائينديون هيون. انهن مان گهڻيون ڪنهن قومي يا علائقائي نشرياتي نيٽ ورڪ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 20, 2009 |title=All Full-Power Television Stations by DMA, Indicating Those Terminating Analog Service Before or on February 17, 2009 |pages=31, 36–38, 43 |url=https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-288530A2.pdf |publisher=Federal Communications Commission |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ [[وفاقي مواصلاتي ڪميشن]] کان اجازت نامو حاصل ڪيل 383 ريڊيو اسٽيشنون آهن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Rousso |first=Nick |date=June 24, 2022 |title=Radio in Washington |url=https://www.historylink.org/file/22494 |encyclopedia=[[هسٽري لنڪ]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=AM Query Broadcast Station Search |url=https://www.fcc.gov/media/radio/am-query |at=Query for WA – Washington |publisher=Federal Communications Commission |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; اهي ريڊيو اسٽيشنون مقامي مارڪيٽن سان گڏ آن لائن پڻ نشريات پيش ڪن ٿيون، جتي سيئٽل ۾ قائم موسيقيءَ جي اسٽيشن [[ڪي ايڪس پي ايف ايم]] سڄي دنيا ۾ ٻڌندڙن جو وڏو حلقو پيدا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kiley |first=Brendan |date=April 29, 2022 |title=The many lives of KEXP, now a more diverse, online global phenomenon |url=https://www.seattletimes.com/pacific-nw-magazine/the-many-lives-of-kexp-now-a-more-diverse-online-global-phenomenon/ |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt;

==صحت جي سار سنڀال==

===بيمو===

2017ع تائين صحت جي بيمي جون ٻه وڏيون ڪمپنيون [[پريميرا بلو ڪراس]]، جنهن جو مارڪيٽ ۾ حصو 24 سيڪڙو هو، ۽ ان کان پوءِ [[ڪائزر پرمانينٽي]]، جنهن جو حصو 21 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Competition in health insurance research |url=https://www.ama-assn.org/delivering-care/patient-support-advocacy/competition-health-insurance-research |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618001323/https://www.ama-assn.org/delivering-care/patient-support-advocacy/competition-health-insurance-research |archive-date=June 18, 2019 |access-date=June 15, 2019 |publisher=American Medical Association}}&lt;/ref&gt; انفرادي بيمي جي مارڪيٽ ۾ [[مولينا هيلٿ ڪيئر]] جو سڀ کان وڏو حصو 23 سيڪڙو هو.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Haefner |first=Morgan |date=March 25, 2019 |title=The health insurer with largest individual market share in each state |url=https://www.beckershospitalreview.com/payer-issues/the-health-insurer-with-largest-individual-market-share-in-each-state.html |magazine=[[بيڪرز هاسپيٽل ريويو]] |access-date=June 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326113218/https://www.beckershospitalreview.com/payer-issues/the-health-insurer-with-largest-individual-market-share-in-each-state.html |archive-date=March 26, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وفاقي [[مريضن جي تحفظ ۽ سستي علاج وارو قانون]]، جنهن کي اوباما ڪيئر پڻ چيو وڃي ٿو، منظور ٿيڻ کان پوءِ رياست 2014ع ۾ [[واشنگٽن هيلٿ پلان فائنڊر]] وارو نظام اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Gordon Blankinship |first=Donna |date=August 30, 2019 |title='Locally Grown' Insurance Companies Help Fortify Washington State Market |url=https://kffhealthnews.org/news/locally-grown-insurance-companies-help-fortify-washington-state-market/ |work=[[ڪي ايف ايف هيلٿ نيوز]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; اهو نظام واشنگٽن جي انهن لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو رهواسين طرفان استعمال ڪيو وڃي ٿو، جيڪي پنهنجي صحت جو بيمو ملازمت ڏيندڙ اداري بدران سڌيءَ ريت خريد يا حاصل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Saldanha |first=Alison |date=September 15, 2023 |title=Health insurance rates are about to jump for thousands of WA residents |url=https://www.seattletimes.com/business/health-insurance-rates-are-about-to-jump-for-thousands-of-wa-residents/ |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt; رياست جو [[ميڊيڪيڊ]] پروگرام، جنهن جو نالو [[واشنگٽن ايپل هيلٿ]] آهي، معذور يا گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جي بيمي جي سهولت فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Aleccia |first=JoNel |date=October 26, 2016 |title=Health-insurance premiums rise in Washington, but not as much as elsewhere |url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/health/health-insurance-premiums-rise-here-in-state-but-not-as-high-as-elsewhere/ |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |access-date=January 13, 2024}}&lt;/ref&gt;

واشنگٽن رياست 1993ع ۾ واشنگٽن هيلٿ سروسز ايڪٽ ذريعي پنهنجي صحت جي سار سنڀال واري نظام ۾ سڌارا آندا. هن قانون تحت ماڻهن لاءِ صحت جو بيمو حاصل ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، ٻي صورت ۾ کين ڏنڊ ڀرڻو پوندو هو، جڏهن ته ملازمت ڏيندڙن لاءِ پنهنجن ملازمن کي بيمو فراهم ڪرڻ ضروري بڻايو ويو. صحت جي بيمي وارين ڪمپنين لاءِ اهو پڻ لازمي هو ته اهي اڳ ۾ موجود بيمارين کان سواءِ هر ماڻهوءَ کي بيمي جي پاليسي وڪڻن ۽ بنيادي صحت جون سهولتون شامل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gutman |first=David |date=January 12, 2017 |title=Dismantling of state's health reforms in 1993 may offer lessons for Obamacare repeal |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |url=http://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/dismantling-of-states-health-reforms-in-1993-may-offer-lesson-for-obamacare-repeal/ |url-status=live |access-date=January 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113152808/http://www.seattletimes.com/seattle-news/politics/dismantling-of-states-health-reforms-in-1993-may-offer-lesson-for-obamacare-repeal/ |archive-date=January 13, 2017}}&lt;/ref&gt; بهرحال، اهو قانون مڪمل طور لاڳو ٿيڻ کان اڳ 1995ع ۾ گهڻي ڀاڱي ختم ڪيو ويو.

===صحت جون سهولتون===
{{See also|واشنگٽن جي اسپتالن جي فهرست}}

اسپتالون سڄي رياست ۾ موجود آهن، پر واشنگٽن جون ڪيتريون ئي مشهور طبي سهولتون [[سيئٽل جون طبي سهولتون|سيئٽل ۽ ان جي ڀرپاسي]] ۾ واقع آهن. سيئٽل–ٽيڪوما علائقي ۾ ڇهه وڏيون اسپتالون آهن: [[هاربر ويو ميڊيڪل سينٽر]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ميڊيڪل سينٽر]]، [[سيئٽل چلڊرنز]]، [[سويڊش ميڊيڪل سينٽر]]، [[ملٽي ڪيئر ٽيڪوما جنرل اسپتال]] ۽ [[سينٽ جوزف ميڊيڪل سينٽر]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Aleccia |first=JoNel |date=July 29, 2015 |title=Consumer Reports: Seattle-area hospitals get low marks for stopping infections |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/health/seattle-area-hospitals-get-low-marks-for-stopping-infections/ |url-status=live |access-date=August 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830195108/https://www.seattletimes.com/seattle-news/health/seattle-area-hospitals-get-low-marks-for-stopping-infections/ |archive-date=August 30, 2019}}&lt;/ref&gt; سيئٽل واري علائقي جون گهڻيون اسپتالون [[فرسٽ هِل]] ۾ مرڪوز آهن، جتي [[ورجينيا ميسن ميڊيڪل سينٽر]] پڻ واقع آهي. صحت جي سار سنڀال وارين سهولتن جي وڏي انگ سبب هن پاڙي کي ”پِل هِل“ جو نالو پڻ ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 29, 2016 |title=First Hill bustling with hospitals, culture |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |url=https://www.seattletimes.com/business/real-estate/first-hill-bustling-with-hospitals-culture/ |url-status=live |access-date=August 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830195109/https://www.seattletimes.com/business/real-estate/first-hill-bustling-with-hospitals-culture/ |archive-date=August 30, 2019}}&lt;/ref&gt;

2023ع مطابق، رياست جي 93 طبي ادارن ۾ [[تڪڙي طبي سار سنڀال]] لاءِ اجازت نامو حاصل ڪيل [[اسپتالن جا بسترا|اسپتالن جي بسترن]] جو ڪل انگ 14,000 کان وڌيڪ هو. ڪيترائي مذهبي صحت جا ادارا، خاص طور [[ڪيٿولڪ صحت جي سار سنڀال|ڪيٿولڪ تنظيمون]]، رياست جي اسپتالن جي 49 سيڪڙو بسترن تي ضابطو رکن ٿا ۽ واشنگٽن جي وڏن طبي نظامن کي خريد ڪري پاڻ ۾ ضم ڪري چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shapiro |first=Nina |date=February 6, 2023 |title=Catholic health care restrictions lead WA Legislature to eye changes |url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/health/religious-health-care-restrictions-prompt-call-for-wa-merger-oversight/ |newspaper=[[سيئٽل ٽائمز]] |access-date=July 1, 2024}}&lt;/ref&gt;

==ثقافت==
===رانديون===

[[پڪل بال]]، جيڪا هڪ [[ريڪيٽ واري راند]] آهي ۽ 1965ع ۾ [[بين برج ٻيٽ]] تي ايجاد ٿي، ان کي 2022ع ۾ واشنگٽن جي سرڪاري [[رياستي راند]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;SR-Pickleball&quot;&gt;{{cite news |last=James |first=Albert |date=March 28, 2022 |title='Life, liberty and pursuit of pickleball': Inslee signs bill designating Washington's official state sport |url=https://www.spokesman.com/stories/2022/mar/28/life-liberty-and-pursuit-of-pickleball-inslee-sign/ |newspaper=[[اسپوڪسمن ريويو]] |access-date=March 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329085544/https://www.spokesman.com/stories/2022/mar/28/life-liberty-and-pursuit-of-pickleball-inslee-sign/ |archive-date=March 29, 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; راندين ۽ تندرستيءَ جي صنعت واري انجمن موجب 2021ع، 2022ع ۽ 2023ع ۾ لڳاتار ٽن سالن تائين ان کي آمريڪا ۾ سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ راند قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Porterfield |first=Carlie |date=July 26, 2022 |title=Here's Why Pickleball—The Fastest-Growing Sport in America—Is Bill Gates' Favorite Game |url=https://www.forbes.com/sites/carlieporterfield/2022/07/26/heres-why-pickleball-the-fastest-growing-sport-in-america-is-bill-gates-favorite-game/ |magazine=[[فوربس]] |access-date=August 9, 2022}}&lt;/ref&gt;

====وڏيون پيشاور ٽيمون====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!ڪلب
!راند
!ليگ
!اسٽيڊيم ۽ شهر
|-
|[[سيئٽل ڪريڪن]]
|[[برفاني هاڪي]]
|[[قومي هاڪي ليگ]] ([[قومي هاڪي ليگ جي اولهه ڪانفرنس|اولهه]])
|[[ڪلائيميٽ پليج ارينا]]، سيئٽل
|-
|[[سيئٽل ميرينرز]]
|[[بيس بال]]
|[[ميجر ليگ بيس بال]] ([[آمريڪي ليگ]])
|[[ٽي موبائل پارڪ]]، سيئٽل
|-
|[[سيئٽل رين فٽبال ڪلب]]
|[[فٽبال]]
|[[قومي عورتن جي فٽبال ليگ]]
|[[لومن فيلڊ]]، سيئٽل
|-
|[[سيئٽل سي هاڪس]]
|[[آمريڪي فٽبال]]
|[[قومي فٽبال ليگ]] ([[قومي فٽبال ڪانفرنس]])
|[[لومن فيلڊ]]، سيئٽل
|-
|[[سيئٽل سائونڊرز فٽبال ڪلب]]
|فٽبال
|[[ميجر ليگ ساڪر]] ([[ميجر ليگ ساڪر جي اولهه ڪانفرنس|اولهه]])
|[[لومن فيلڊ]]، سيئٽل
|-
|[[سيئٽل اسٽارم]]
|[[باسڪيٽ بال]]
|[[عورتن جي قومي باسڪيٽ بال انجمن]]
|[[ڪلائيميٽ پليج ارينا]]، سيئٽل
|-
|[[سيئٽل ٽورينٽ]]
|برفاني هاڪي
|[[پيشاور عورتن جي هاڪي ليگ]]
|[[ڪلائيميٽ پليج ارينا]]، سيئٽل
|}

====ننڍيون پيشاور ۽ شوقيه ٽيمون====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!ڪلب
!راند
!ليگ
!اسٽيڊيم ۽ شهر
|-
|[[بالارڊ فٽبال ڪلب]]
|فٽبال
|[[يو ايس ايل ليگ ٻه]]
|انٽر بي اسٽيڊيم، سيئٽل
|-
|[[ايورٽ ايڪوا ساڪس]]
|بيس بال
|[[پيسفڪ ڪوسٽ ليگ]] ([[هاءِ اي]])
|[[ايورٽ ميموريل اسٽيڊيم]]، ايورٽ
|-
|[[ايورٽ سلور ٽپس]]
|[[برفاني هاڪي]]
|[[اولهه هاڪي ليگ]]
|[[اينجل آف دي ونڊز ارينا]]، ايورٽ
|-
|[[مڊ ليڪس يونائيٽيڊ]]
|فٽبال
|[[يو ايس ايل ليگ ٻه]]
|بيلوو ڪاليج فٽبال ميدان، بيلوو
|-
|[[اولمپيا فٽبال ڪلب]]
|فٽبال
|[[يو ايس ايل ليگ ٻه]]
|ويل 80 پچ، اولمپيا
|-
|[[سيئٽل سي ڊريگنز]]
|[[آمريڪي فٽبال]]
|[[ايڪس ايف ايل]]
|[[لومن فيلڊ]]، سيئٽل
|-
|[[سيئٽل ميجيسٽڪس]]
|آمريڪي فٽبال
|[[عورتن جي فٽبال اتحاد]]
|[[فرينچ فيلڊ]]، ڪينٽ
|-
|[[سيئٽل مسٽ]]
|[[اندروني آمريڪي فٽبال]]
|[[ليجنڊز فٽبال ليگ]]
|[[شو ويئر سينٽر]]، ڪينٽ
|-
|[[سيئٽل ساراسنز]]
|[[رگبي يونين]]
|[[ڪينيڊين ڊائريڪٽ انشورنس پريميئر ليگ]]
|[[ميگنسن پارڪ]]، سيئٽل
|-
|[[سيئٽل سي وولوز]]
|[[رگبي يونين]]
|[[ميجر ليگ رگبي]]
|[[اسٽار فائر اسٽيڊيم]]، ٽڪويلا
|-
|[[سيئٽل ٿنڊر برڊز]]
|برفاني هاڪي
|[[اولهه هاڪي ليگ]]
|[[شو ويئر سينٽر]]، ڪينٽ
|-
|[[اسپوڪين چيفس]]
|برفاني هاڪي
|[[اولهه هاڪي ليگ]]
|[[اسپوڪين ارينا]]، اسپوڪين
|-
|[[اسپوڪين انڊينز]]
|بيس بال
|[[پيسفڪ ڪوسٽ ليگ]] ([[هاءِ اي]])
|[[اويسٽا اسٽيڊيم]]، اسپوڪين
|-
|[[اسپوڪين ويلوسٽي]]
|فٽبال
|[[يو ايس ايل ليگ هڪ]]
|[[ون اسپوڪين اسٽيڊيم]]، اسپوڪين
|-
|[[اسپوڪين زيفر فٽبال ڪلب]]
|فٽبال
|[[يو ايس ايل سپر ليگ]]
|[[ون اسپوڪين اسٽيڊيم]]، اسپوڪين
|-
|[[ٽيڪوما ڊيفائنس]]
|فٽبال
|[[ميجر ليگ ساڪر نيڪسٽ پرو]]
|[[چيني اسٽيڊيم]]، ٽيڪوما
|-
|[[ٽيڪوما رينيئرز]]
|بيس بال
|[[پيسفڪ ڪوسٽ ليگ]] ([[ٽرپل اي]])
|[[چيني اسٽيڊيم]]، ٽيڪوما
|-
|[[ٽيڪوما اسٽارز]]
|[[اندروني فٽبال]] ۽ فٽبال
|[[ميجر ارينا ساڪر ليگ]]، اندروني&lt;br /&gt;[[يو ايس ايل ليگ ٻه]]، ٻاهرين
|[[شو ويئر سينٽر]]، ڪينٽ، اندروني&lt;br /&gt;[[بيلارمين تياري اسڪول]]، ٽيڪوما، ٻاهرين
|-
|[[ٽرائي سٽي آمريڪنز]]
|برفاني هاڪي
|[[اولهه هاڪي ليگ]]
|[[ٽويوٽا سينٽر]]، ڪيني وِڪ
|-
|[[ٽرائي سٽي ڊسٽ ڊيولز]]
|بيس بال
|[[پيسفڪ ڪوسٽ ليگ]] ([[هاءِ اي]])
|[[گيسا اسٽيڊيم]]، پاسڪو
|-
|[[ويناچي وائلڊ]]
|برفاني هاڪي
|[[اولهه هاڪي ليگ]]
|[[ٽائون ٽويوٽا سينٽر]]، ويناچي
|-
|[[ويسٽ سيئٽل جنڪشن فٽبال ڪلب]]
|فٽبال
|[[يو ايس ايل ليگ ٻه]]
|نينو ڪينٽو سائوٿ ويسٽ ايٿليٽڪس ڪمپليڪس، سيئٽل
|}

====چار سالا ڪاليجي راندين جون ٽيمون====

; [[قومي ڪاليجي راندين واري انجمن جو درجو هڪ]]
* [[واشنگٽن هسڪيز]] ([[بگ ٽين ڪانفرنس]]؛ [[فٽبال باؤل سب ڊويزن]])
* [[واشنگٽن اسٽيٽ ڪوگرز]] ([[پيسفڪ ٻارهن ڪانفرنس]]؛ [[فٽبال باؤل سب ڊويزن]])
* [[گونزاگا بل ڊاگز]] ([[اولهه سامونڊي ڪانفرنس]])
* [[سيئٽل ريڊ هاڪس]] ([[اولهه سامونڊي ڪانفرنس]])
* [[ايسٽرن واشنگٽن ايگلز]] ([[بگ اسڪاءِ ڪانفرنس]]؛ [[فٽبال چيمپيئن شپ سب ڊويزن]])

; [[قومي ڪاليجي راندين واري انجمن جو درجو ٻه]]
* [[سينٽرل واشنگٽن وائلڊ ڪيٽس]]
* [[سينٽ مارٽن سينٽس]]
* [[سيئٽل پيسفڪ فالڪنز]]
* [[ويسٽرن واشنگٽن وائڪنگز]]

; [[قومي ڪاليجي راندين واري انجمن جو درجو ٽي]]
* [[پيسفڪ لوٿرن لوٽس]]
* [[پيوجٽ سائونڊ لاگرز]]
* [[وائيٽمين بلوز]]
* [[وائيٽ ورٿ پائريٽس]]

; [[قومي بين ڪاليجي راندين واري انجمن]]
* [[نارٿ ويسٽ يونيورسٽي ايگلز]]
* [[ايورگرين اسٽيٽ ڪاليج جيوڊڪس]]
* [[والا والا يونيورسٽي وولوز]]

====انفرادي رانديون====

[[سيئٽل اوپن انويٽيشنل]] گولف مقابلو 1930ع واري ڏهاڪي کان 1960ع واري ڏهاڪي تائين [[پيشاور گولفرن جي انجمن جي دوري]] جو حصو رهيو. [[جي ٽي اي نارٿ ويسٽ ڪلاسڪ]] 1986ع کان 1995ع تائين [[سينيئر پيشاور گولفرن جي دوري]] جو حصو رهيو، جڏهن ته [[بوئنگ ڪلاسڪ]] 2005ع کان ان دوري جو حصو آهي. ان کان سواءِ، [[2015ع جو آمريڪي اوپن گولف مقابلو]] [[چيمبرز بي]] ۾ منعقد ٿيو، ۽ [[ساهالي ڪنٽري ڪلب]] ۾ ڪيترائي وڏا مقابلا ڪرايا ويا.

[[پيسفڪ ريس ويز]] موٽر راندين جو هڪ مرڪز آهي، جتي [[قومي هاٽ راڊ انجمن ميلو ييلو ڊريگ ريسنگ سيريز]] جو نارٿ ويسٽ نيشنلز مقابلو ۽ [[ٽرانس ايم سيريز]] جو هڪ مرحلو منعقد ٿي چڪو آهي.

[[عورتن جي ٽينس انجمن سيئٽل]] ٽينس مقابلو 1977ع کان 1982ع تائين [[عورتن جي ٽينس انجمن جي دوري]] جو حصو رهيو.

==علامتون، اعزاز ۽ نالا==
[[آمريڪي بحري فوج]] جي چئن جهازن، جن ۾ ٻه جنگي جهاز پڻ شامل آهن، کي رياست جي اعزاز ۾ [[يو ايس ايس واشنگٽن|يو ايس ايس ''واشنگٽن'']] نالو ڏنو ويو آهي. ان کان اڳ وارن جهازن کي اهو نالو جارج واشنگٽن جي اعزاز ۾ ڏنو ويو هو.

===غير سرڪاري رياستي لقب===

رياست جو لقب، ”سدابهار رياست“،&lt;ref name=Symbols@WA.gov/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 29, 2014 |title=The Evergreen State: Washington State Nickname |url=https://statesymbolsusa.org/symbol/washington/state-nickname-state-quarter/evergreen-state |website=State Symbols USA |access-date=December 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213121546/https://statesymbolsusa.org/symbol/washington/state-nickname-state-quarter/evergreen-state |archive-date=December 13, 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1890ع ۾ سيئٽل جي چارلس ٽي ڪونوور تجويز ڪيو هو. اهو نالو ان ڪري مقبول ٿيو، جو رياست جا ٻيلا [[سدابهار ٻوٽو|سدابهار وڻن]] سان ڀريل هئا ۽ گهڻي برسات سبب ٻوٽا، جهاڙيون ۽ گاهه سڄو سال ساوا رهندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jollota |first=Pat |title=Naming Clark County |date=2002 |publisher=Fort Vancouver Historical Society of Clark County |location=[[ڪلارڪ ڪائونٽي، واشنگٽن]] |page=17}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ رياست طرفان اهو لقب وڏي پيماني تي استعمال ڪيو وڃي ٿو، مثال طور [[آمريڪا جي گاڏين جي نمبر پليٽن جا نمونا ۽ سلسلا|گاڏين جي نمبر پليٽن]] تي، پر ان کي اڃا تائين سرڪاري طور اختيار نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=Symbols@WA.gov/&gt; 2023ع ۾ رياستي قانونساز اداري ۾ ان کي باقاعدي [[رياستي لقب]] طور تسليم ڪرڻ لاءِ پيش ڪيل بل سينيٽ مان منظور ٿيو، پر پوءِ ٻيهر ڪميٽي ڏانهن موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Dallas |first=Julia |date=February 20, 2023 |title=100 years later, progress for 'Evergreen State' to become Washington's official nickname |url=https://www.kiro7.com/news/local/100-years-later-progress-evergreen-state-become-washingtons-official-nickname/TEB5W54L3NEVZIBGNCKWGWNQPU/ |publisher=KIRO 7 News |access-date=December 2, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=SB 5595 – 2023–24: Adopting the evergreen state as the state nickname. |url=https://app.leg.wa.gov/billsummary?BillNumber=5595&amp;Initiative=false&amp;Year=2023 |publisher=Washington State Legislature |access-date=December 2, 2023}}&lt;/ref&gt; اولمپيا ۾ واقع رياستي مالي سهائتا يافته ادارو [[ايورگرين اسٽيٽ ڪاليج]] پڻ پنهنجو نالو انهيءَ لقب تان ورتو آهي.

===رياستي علامتون===
{{Main|واشنگٽن جي رياستي علامتن جي فهرست}}

[[آمريڪي رياستن جي گيتن جي فهرست|رياستي گيت]] ”[[واشنگٽن، منهنجو گهر]]“ آهي، [[آمريڪي رياستن جي پکين جي فهرست|رياستي پکي]] [[آمريڪي گولڊ فنچ|ولو گولڊ فنچ]] آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://leg.wa.gov/learn-and-participate/educational-resources/state-symbols/bird/ |title=Washington State Bird |publisher=Washington State Legislature |access-date=July 14, 2026|archive-date= |archive-url= |url-status= }}&lt;/ref&gt; رياستي ميوو صوف آهي، ۽ رياستي ڀاڄي [[بصر|والا والا جو مٺو بصر]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=April 5, 2007 |title=Senate passes measure designating Walla Walla onion state veggie |url=http://komonews.com/news/local/senate-passes-measure-designating-walla-walla-onion-state-veggie-11-20-2015 |publisher=[[ڪومو نيوز]] |agency=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] |access-date=July 19, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817054846/http://komonews.com/news/local/senate-passes-measure-designating-walla-walla-onion-state-veggie-11-20-2015 |archive-date=August 17, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1979ع ۾ اختيار ڪيل رياستي ناچ [[چورس ناچ]] آهي. [[رياستي وڻ]] [[اولهه هيملاڪ]] آهي. [[رياستي گل]] [[سامونڊي ڪناري وارو روڊوڊينڊرون]] آهي. [[رياستي مڇي]] [[قوس قزح ٽرائوٽ|اسٽيل هيڊ]] آهي.&lt;ref name=Symbols@WA.gov/&gt; [[رياستي لوڪ گيت]] [[ووڊي گٿري]] جو ”[[وهندو رهه، ڪولمبيا، وهندو رهه]]“ آهي. غير سرڪاري، پر عام طور مڃيل، رياستي راڪ گيت ”[[لوئي لوئي]]“ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=WSDOT—Highway Map—Washington State Facts |url=http://www.wsdot.wa.gov/publications/highwaymap/other.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701211242/http://www.wsdot.wa.gov/Publications/HighwayMap/Other.htm |archive-date=July 1, 2012 |access-date=November 30, 2010 |publisher=[[واشنگٽن اسٽيٽ ٽرانسپورٽيشن کاتو]]}}&lt;/ref&gt;

رياستي گاهه [[بلو بنچ ڪڻڪ گاهه]] آهي. [[رياستي جيت]] [[سائو ڊارنر|سائو ڊارنر ڀنڀوري]] آهي. [[رياستي جواهر]] [[پٿر بڻيل ڪاٺ]] آهي. [[رياستي پنڊ پهڻ]] [[ڪولمبيائي ميمٿ]] آهي. [[آمريڪي رياستن جي ٿڻائتن جي فهرست|رياستي سامونڊي ٿڻائتو]] [[اورڪا]] آهي. [[رياستي مٽي]] [[ٽوڪل مٽي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb1237005.pdf |title=Tokul – Washington State Soil |publisher=National Resources Conservation Service – United States Department of Agriculture |access-date=June 7, 2022 |archive-date=May 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523074625/https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb1237005.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي رياستن جي ٿڻائتن جي فهرست|رياستي زميني ٿڻائتو]] [[اولمپڪ مارموٽ]] آهي.&lt;ref name=Symbols@WA.gov/&gt; [[واشنگٽن جي مهر|رياستي مهر]]، جيڪا رياستي جهنڊي تي به موجود آهي، صدر جارج واشنگٽن جي [[گلبرٽ اسٽيوارٽ]] طرفان ٺاهيل اڻپوري تصوير کان متاثر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of the State Seal |url=http://www.secstate.wa.gov/seal/history.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914040010/http://www.sos.wa.gov/seal/history.aspx |archive-date=September 14, 2013 |access-date=April 5, 2007 |publisher=[[واشنگٽن جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]}}&lt;/ref&gt; [[رياستي راند]] [[پڪل بال]] آهي.&lt;ref name=&quot;SR-Pickleball&quot;/&gt;

==ڀيڻ رياستون ۽ دوستاڻا معاهدا==

واشنگٽن جا دنيا جي ڪيترن ئي صوبن، رياستن ۽ ٻين انتظامي علائقن سان باهمي لاڳاپا قائم آهن.

===ڀيڻ رياستون===

* {{flagicon|Mexico}} [[جالسڪو]]، ميڪسيڪو (1996ع)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ltgov.wa.gov/washington-sister-cities |title=State of Jalisco, Mexico |website=Washington Sister States |access-date=September 5, 2021 |archive-date=September 4, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904081758/https://www.ltgov.wa.gov/washington-sister-cities |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Japan}} [[هيوگو صوبو]]، جاپان
* {{flagicon|South Korea}} [[جيئولا بڪ صوبو]]، ڏکڻ ڪوريا

====دوستاڻا معاهدا====

* {{flagicon|China}} [[سيچوان]]، چين
* {{flagicon|Philippines}} [[پنگاسينان]]، فلپائن

==پڻ ڏسو==
{{Portal|Pacific Northwest|United States|Washington (state)}}

* [[واشنگٽن سان لاڳاپيل مضمونن جو اشاريہ]]
* [[واشنگٽن جو خاڪو]]

==وڌيڪ مطالعي لاءِ==
{{Further|واشنگٽن جي تاريخ#وڌيڪ مطالعي لاءِ}}

* {{Cite book |last=Hardina |first=Nicole |year=2020 |title=Little Washington: A Nostalgic Look at the Evergreen State's Smallest Towns |location=Cambridge, MN |publisher=Adventure Publications |isbn=978-1-59193-845-3}}
* {{Cite book |last1=Johnson |first1=Anna Maria |last2=Otfinoski |first2=Steven |last3=Benduhn |first3=Tea |year=2019 |title=Washington: The Evergreen State |url=https://books.google.com/books?id=da3XDwAAQBAJ |edition=4th |location=New York |publisher=Cavendish Square Publishing |isbn=978-1-5026-4297-4}}
* {{Cite book |last=Ritter |first=Harry |year=2018 |title=Washington's History: The People, Land, and Events of the Far Northwest |edition=Revised |location=Berkeley, CA |publisher=WestWinds Press |isbn=978-1-5132-6169-0}}
* {{Cite book |last=Sell |first=T. M. |year=2001 |title=Wings of Power: Boeing and the Politics of Growth in the Northwest |url=https://archive.org/details/wingsofpowerboei0000sell |url-access=registration |location=Seattle |publisher=University of Washington Press |isbn=978-0-295-98049-2}}

===پراڻا مطالعا===

* {{Cite book |last1=Evans |first1=Elwood |author-link1=Elwood Evans |last2=Meany |first2=Edmond S. |author-link2=Edmond S. Meany |year=1893 |title=The State of Washington: A Brief History of the Discovery, Settlement, and Organization of Washington, the &quot;Evergreen State&quot;, as Well as a Compilation of Official Statistics Showing the Material Development of the State Up to Date |url=https://archive.org/details/stateofwashingto00washuoft |location=Tacoma, WA |publisher=World's Fair Commission of the State of Washington}}

* {{Cite book |last1=Hawthorne |first1=Julian |author-link1=Julian Hawthorne |last2=Brewerton |first2=George Douglas |year=1893 |title=History of Washington: The Evergreen State, from Early Dawn to Daylight: With Portraits and Biographies |url=https://archive.org/details/historyofwashing01hawt |volume=1 |location=New York |publisher=American Historical Publishing}} | [https://archive.org/details/historyofwashing02hawt جلد 2]

* {{Cite book |last=Meany |first=Edmond S. |author-link=Edmond S. Meany |year=1909 |title=History of the State of Washington |url=https://archive.org/details/historyofstateof00meanuoft |location=New York |publisher=Macmillan}}

===بنيادي ماخذ===

* {{Cite book |editor-last1=Meany |editor-first1=Edmond S. |editor-link1=Edmond S. Meany |editor-last2=Condon |editor-first2=John T. |title=Washington's First Constitution, 1878 and Proceedings of the Convention |url=http://lib.law.washington.edu/waconst/sources/Wash1stConst.pdf |publisher=University of Washington |access-date=March 15, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113053535/http://lib.law.washington.edu/waconst/sources/Wash1stConst.pdf |archive-date=January 13, 2015 |url-status=dead}} ٻيهر ڇپيل: ''[[واشنگٽن هسٽاريڪل ڪوارٽرلي]]''، 1918ع–1919ع.

==حوالا==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|voy=Washington (state)}}

* {{Official website}}
* [https://stateofwatourism.com/ واشنگٽن رياست جي سرڪاري سياحت واري ويب سائيٽ]
* [https://web.archive.org/web/20080916104630/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Washington واشنگٽن رياست جا ڊيٽابيس]
* [http://www.secstate.wa.gov/history/ واشنگٽن جي تاريخ بابت سيڪريٽري آف اسٽيٽ جي ويب سائيٽ]
* [http://www.courts.wa.gov/education/constitution/index.cfm واشنگٽن رياست جو آئين]
* [http://www.leg.wa.gov/wac/ واشنگٽن ايڊمنسٽريٽو ڪوڊ (رياستي انتظامي ضابطا)]
* [http://search.leg.wa.gov/pub/textsearch/default.asp رياستي قانونن جي ڳولا وارو اوزار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021202211313/http://search.leg.wa.gov/pub/textsearch/default.asp |date=2002-12-02 }}
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=WA واشنگٽن جي توانائيءَ بابت پروفائيل]
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=WA واشنگٽن بابت يو ايس جي ايس جا حقيقي وقت، جاگرافيائي ۽ سائنسي وسيلا]
* [http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=53&amp;StateName=Washington آمريڪي زراعت کاتي طرفان واشنگٽن بابت حقيقتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825232432/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=53&amp;StateName=Washington |date=2016-08-25 }}
* [https://www.census.gov/quickfacts/WA آمريڪي مردم شماري اداري جا واشنگٽن بابت مختصر انگ اکر]
* [http://www.historylink.org/this_week/index.cfm واشنگٽن رياست جي تاريخ جو آن لائن انسائيڪلوپيڊيا]
* [http://policescanner.info/states/washington واشنگٽن رياست لاءِ پوليس اسڪينر بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009222838/http://policescanner.info/states/washington |date=2014-10-09 }}
* [http://digital.lib.cwu.edu/cgi-bin/library.cgi?site=localhost&amp;a=p&amp;p=about&amp;c=edwardwn&amp;l=en&amp;w=utf-8 ايڊورڊ ڊبليو نولن تصويرن جو مجموعو، سي ڊبليو يو بروڪس لائبريري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117082233/http://digital.lib.cwu.edu/cgi-bin/library.cgi?site=localhost&amp;a=p&amp;p=about&amp;c=edwardwn&amp;l=en&amp;w=utf-8 |date=2013-01-17 }}
* {{OSM relation|165479}}

{{s-start}}
{{s-bef|before=[[مونٽانا]]}}
{{s-ttl|title=[[آمريڪي رياستن جي وفاق ۾ شموليت جي تاريخن جي فهرست]]|years=11 نومبر 1889ع تي شامل ٿيل (42هين رياست)}}
{{s-aft|after=[[آئيڊاهو]]}}
{{s-end}}

{{Geographic location
 | Northwest = {{flag|British Columbia}}, {{flag|Canada}}
 | North = {{flagu|British Columbia}}, {{flagu|Canada}}
 | Northeast =
 | West = پيسفڪ سمنڊ
 | Centre = {{flag|Washington}}: [[واشنگٽن جو خاڪو]] • [[واشنگٽن سان لاڳاپيل مضمونن جو اشاريہ]]
 | East = {{flag|Idaho}}
 | Southwest = پيسفڪ سمنڊ&lt;br /&gt;{{flag|Hawaii}}
 | South = {{flag|Oregon}}
 | Southeast =
}}

{{Navboxes
|title = &lt;span style=&quot;font-size:11pt;&quot;&gt;واشنگٽن رياست سان لاڳاپيل موضوع&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;''سدابهار رياست''
|list =
{{Washington|expanded}}
{{Protected areas of Washington (state)}}
{{WAMilitary}}
{{George Washington}}
{{Western United States}}
{{United States political divisions}}
{{Indigenous peoples in Washington}}
|state=expanded}}

{{Authority control}}
{{coord|47|-120|dim:300000_region:US-WA_type:adm1st|name=State of Washington|display=title}}

[[زمرو:واشنگٽن (رياست)| ]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ 1889ع جون قائم ٿيل جايون]]
[[زمرو:آمريڪا جا لڳاتار علائقا]]
[[زمرو:پيسفڪ اتر اولهه جي جاگرافي]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ جارج واشنگٽن جون يادگارون]]
[[زمرو:1889ع ۾ قائم ٿيل آمريڪي رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:آمريڪا جون رياستون]]
[[زمرو:آمريڪا جي اولهه سامونڊي ڪناري جون رياستون]]</text>
      <sha1>m50vlubrsna6ul2kuvezw8i2b3kyzmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:ڊيٽابيس رپورٽس/اڄ جون پيدائشون</title>
    <ns>4</ns>
    <id>47319</id>
    <revision>
      <id>400344</id>
      <parentid>396984</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T17:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>400344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2745" sha1="dmu29z88ji1dy2ki72n01znm7mwzrao" xml:space="preserve">{{bots|allow=ListeriaBot}}
روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا.

آخري نئين سر شروعات: &lt;onlyinclude&gt;{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}&lt;/onlyinclude&gt;


== فهرست ==
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item  WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision &quot;11&quot;^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) &gt; 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/&lt;http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569&gt; ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) }  ORDER BY DESC(?date) ?item
|columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735
|thumb=125
|autolist=fallback
|links=local
}}
{| class='wikitable sortable'
! عکس
! تاريخ پيدائش
! ماڻهو
! وضاحت
! پيشو
! position held
! شهريت
! ذاتي نالو
|-
| [[فائل:Charli XCX-4059 (cropped II).jpg|center|125px]]
| data-sort-value=&quot;1992&quot; | 1992-08-02
| [[چارلي ايڪس‌سي ايڪس]]
| 
| ''[[:d:Q177220|singer]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q753110|songwriter]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q183945|record producer]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q36834|composer]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q639669|musician]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| ''[[:d:Q264002|Charlotte]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q541194|Emma]]''
|-
| [[فائل:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg|center|125px]]
| data-sort-value=&quot;1984&quot; | 1984-08-02
| [[جي ڊي وينس]]
| 
| [[ليکڪ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1979607|financier]]''&lt;br/&gt;[[پنڊت]]&lt;br/&gt;[[سياستدان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2262551|corporate lawyer]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q215536|واپاري]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q4270517|skier]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3791825|ideologue]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q185351|jurist]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q42178|vice president]]''&lt;br/&gt;[[ڪتاب لکندڙ|مولف]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4991371|soldier]]''
| ''[[:d:Q4416090|United States senator]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q11699|Vice President of the United States]]''
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| ''[[:d:Q19803507|J.]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q19803500|D.]]''
|-
| [[فائل:Gen Mirza Aslam Beg visiting Pakistan Army Unit (cropped).jpg|center|125px]]
| data-sort-value=&quot;1931&quot; | 1931-08-02
| [[مرزا اسلم بيگ]]
| 
| [[سياستدان]]
| [[پاڪ فوج جو سربراھ]]
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| ''[[:d:Q20000738|Mirza]]''
|}
{{Wikidata list end}}

[[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]]
[[زمرو:مارچ جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>dmu29z88ji1dy2ki72n01znm7mwzrao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڏيل قومن جو افغانستان جي مدد لاء مشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48391</id>
    <revision>
      <id>400450</id>
      <parentid>367262</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>400450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4431" sha1="iibwouj8n6o8wfdakzbdq8sriecl0se" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name =گڏيل قومن جو افغانستان جي مدد لاء مشن يونائيٽيڊ نيشنز اسسٽنس مشن ان افغانستان&lt;br&gt;
(UNAMA)
| image = UNAMA Logo.jpg
| image size = 200px
| caption = يو اين اي ايم اي جي آفيس جو لوگو
| type =سياسي مشن
| acronyms = UNAMA
| head = [[ٽاڊامچي ياماموٽو]]&lt;ref name=&quot;unama-leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://unama.unmissions.org/leadership |title=Leadership - UNAMA |publisher=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;
| status = [[يونائيٽيڊ نيشنز سيڪيورٽي ڪائونسل ريزوليوش]] 2460 (2019) جنھن تحت ھن مشن جو مدو 15 سيپٽمبر 2019 تائين وڌايو ويو.&lt;ref name=unscr&gt;{{cite web|title=United Nations Security Council Resolution 2460|id=S/RES/2405(2018)|url=https://undocs.org/S/RES/2460(2019)|website=undocs.org|language=en}}&lt;/ref&gt;
| established = 28 مارچ 2002
| headquarters = [[ڪابل]], [[افغانستان]]
| website = http://unama.unmissions.org/
| parent = [[يونائيٽيڊ نيشنز سڪيورٽي ڪائونسل ]]
| subsidiaries =
}}


'''گڏيل قومن جو افغانستان جي مدد لاء مشن''' يا '''يونائيٽيڊ نيشنز اسسٽنس مشن ان افغانستان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' United Nations Assistance Mission in Afghanistan'''}} مختصر نالو UNAMA گڏيل قومن جو ھڪ سياسي مشن آھي جيڪو افغانستان جي سرڪار جي گذارش تي افغانستان جي امن ۽ ترقي جي بنيادن کي برقرار رکڻ لاءِ 28 مارچ 2002 ۾ گڏيل قومن جي سڪيورٽي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 1401 ذريعي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UN_SRES14012002&quot;&gt;{{UN document |docid=S-RES-1401(2002) |type=Resolution |body=Security Council |year=2002 |resolution_number=1401 |accessdate=2008-04-09|date=28 March 2008}}&lt;/ref&gt; ھن مشن جي قيام جو اصل مينڊيٽ ڊسمبر 2001 واري [[ بون وارو معاھدو، 2001|بون واري معاھدي ]] جي  پيروي ھيو.

== جوڙجڪ==
ھن آفيس جو صدر مقام ڪابل ۾ آھي ۽ مددگار آفيسون سرحد پار پاڪستان ۽ ايران ۾ پڻ آھن.ڊسمبر 2018 جي انگ اکرن مطابق ھن مشن جي آفيس جا 1211 ملازم آھن جن ۾ 833 افغاني شھري آھن، 310 بين الاقوامي عملو 68 گڏيل قومن جا والنٽيئر شامل آهن. علائقائي آفيسون ڪابل، ھرات، باميان، گرديز، قنڌار، جلال آباد ، ڪندوز ۽ مزار شريف ۾ آھن.&lt;ref name=&quot;pom.peacebuild.ca&quot;&gt;{{Citation |title=Peace Operations Monitor, Civilian Monitoring Of Complex Peace Operations&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://pom.peacebuild.ca/UNAfghanistan.shtml |accessdate=2019-06-08 |archive-date=2019-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623041430/http://pom.peacebuild.ca/UNAfghanistan.shtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھن مشن جو سربراھ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جو خاص نمائندو ھوندو آھي ۽ جون 2016 ۾ نڪولس ھيسم جي جاء تي [[ٽاڊامچي ياماموٽو]] جي مقرري عمل ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |title=Archived copy |accessdate=February 7, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031084259/http://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |archivedate=October 31, 2013 }} UN History of Afghanistan&lt;/ref&gt;ھن مشن جو سربراھ افغانستان اندر گڏيل قومن جي سمورين مشغولين جو ذميدار ھوندو آھي ۽ مشن جي سمورن بنيادي معاملن، ترقياتي ۽ سياسي معاملن جو پنھنجي عملي جي مدد سان نگھبان ھوندو آھي.&lt;ref name=leadership&gt;{{Cite news|url=https://unama.unmissions.org/leadership|title=Leadership|date=2015-03-13|work=UNAMA|access-date=2017-12-12|language=en|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812034703/https://unama.unmissions.org/leadership|dead-url=yes|accessdate=2019-06-08|archivedate=2022-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812034703/https://unama.unmissions.org/leadership}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>iibwouj8n6o8wfdakzbdq8sriecl0se</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400451</id>
      <parentid>400450</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="7c20ddd17244ksukuv181yn71s0tf73" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name =گڏيل قومن جو افغانستان جي مدد لاء مشن يونائيٽيڊ نيشنز اسسٽنس مشن ان افغانستان&lt;br&gt;
(UNAMA)
| image = UNAMA Logo.jpg
| image size = 200px
| caption = يو اين اي ايم اي جي آفيس جو لوگو
| type =سياسي مشن
| acronyms = UNAMA
| head = [[ٽاڊامچي ياماموٽو]]&lt;ref name=&quot;unama-leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://unama.unmissions.org/leadership |title=Leadership - UNAMA |publisher=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;
| status = [[يونائيٽيڊ نيشنز سيڪيورٽي ڪائونسل ريزوليوش]] 2460 (2019) جنھن تحت ھن مشن جو مدو 15 سيپٽمبر 2019 تائين وڌايو ويو.&lt;ref name=unscr&gt;{{cite web|title=United Nations Security Council Resolution 2460|id=S/RES/2405(2018)|url=https://undocs.org/S/RES/2460(2019)|website=undocs.org|language=en}}&lt;/ref&gt;
| established = 28 مارچ 2002
| headquarters = [[ڪابل]], [[افغانستان]]
| website = http://unama.unmissions.org/
| parent = [[يونائيٽيڊ نيشنز سڪيورٽي ڪائونسل ]]
| subsidiaries =
}}


'''گڏيل قومن جو افغانستان جي مدد لاء مشن''' يا '''يونائيٽيڊ نيشنز اسسٽنس مشن ان افغانستان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' United Nations Assistance Mission in Afghanistan'''}} مختصر نالو UNAMA گڏيل قومن جو ھڪ سياسي مشن آھي جيڪو افغانستان جي سرڪار جي گذارش تي افغانستان جي امن ۽ ترقي جي بنيادن کي برقرار رکڻ لاءِ 28 مارچ 2002 ۾ گڏيل قومن جي سڪيورٽي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 1401 ذريعي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UN_SRES14012002&quot;&gt;{{UN document |docid=S-RES-1401(2002) |type=Resolution |body=Security Council |year=2002 |resolution_number=1401 |accessdate=2008-04-09|date=28 March 2008}}&lt;/ref&gt; ھن مشن جي قيام جو اصل مينڊيٽ ڊسمبر 2001 واري [[ بون وارو معاھدو، 2001|بون واري معاھدي ]] جي  پيروي ھيو.

== جوڙجڪ==
ھن آفيس جو صدر مقام ڪابل ۾ آھي ۽ مددگار آفيسون سرحد پار پاڪستان ۽ ايران ۾ پڻ آھن.ڊسمبر 2018 جي انگ اکرن مطابق ھن مشن جي آفيس جا 1211 ملازم آھن جن ۾ 833 افغاني شھري آھن، 310 بين الاقوامي عملو 68 گڏيل قومن جا والنٽيئر شامل آهن. علائقائي آفيسون ڪابل، ھرات، باميان، گرديز، قنڌار، جلال آباد ، ڪندوز ۽ مزار شريف ۾ آھن.&lt;ref name=&quot;pom.peacebuild.ca&quot;&gt;{{Citation |title=Peace Operations Monitor, Civilian Monitoring Of Complex Peace Operations&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://pom.peacebuild.ca/UNAfghanistan.shtml |accessdate=2019-06-08 |archive-date=2019-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623041430/http://pom.peacebuild.ca/UNAfghanistan.shtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھن مشن جو سربراھ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جو خاص نمائندو ھوندو آھي ۽ جون 2016 ۾ نڪولس ھيسم جي جاء تي [[ٽاڊامچي ياماموٽو]] جي مقرري عمل ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |title=Archived copy |accessdate=February 7, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031084259/http://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |archivedate=October 31, 2013 }} UN History of Afghanistan&lt;/ref&gt;ھن مشن جو سربراھ افغانستان اندر گڏيل قومن جي سمورين مشغولين جو ذميدار ھوندو آھي ۽ مشن جي سمورن بنيادي معاملن، ترقياتي ۽ سياسي معاملن جو پنھنجي عملي جي مدد سان نگھبان ھوندو آھي.&lt;ref name=leadership&gt;{{Cite news|url=https://unama.unmissions.org/leadership|title=Leadership|date=2015-03-13|work=UNAMA|access-date=2017-12-12|language=en|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812034703/https://unama.unmissions.org/leadership|dead-url=yes|accessdate=2019-06-08|archivedate=2022-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812034703/https://unama.unmissions.org/leadership}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومون جي امن فوج]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:امن فوج]]
[[زمرو:امن قائم رکڻ وارا ادارا]]
[[زمرو:جنگ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>7c20ddd17244ksukuv181yn71s0tf73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400452</id>
      <parentid>400451</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5019" sha1="63e8akgnvxrbntplwxn1t0o51zm1f0e" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name =گڏيل قومن جو افغانستان جي مدد لاء مشن يونائيٽيڊ نيشنز اسسٽنس مشن ان افغانستان&lt;br&gt;
(UNAMA)
| image = UNAMA Logo.jpg
| image size = 200px
| caption = يو اين اي ايم اي جي آفيس جو لوگو
| type =سياسي مشن
| acronyms = UNAMA
| head = [[ٽاڊامچي ياماموٽو]]&lt;ref name=&quot;unama-leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://unama.unmissions.org/leadership |title=Leadership - UNAMA |publisher=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;
| status = [[يونائيٽيڊ نيشنز سيڪيورٽي ڪائونسل ريزوليوش]] 2460 (2019) جنھن تحت ھن مشن جو مدو 15 سيپٽمبر 2019 تائين وڌايو ويو.&lt;ref name=unscr&gt;{{cite web|title=United Nations Security Council Resolution 2460|id=S/RES/2405(2018)|url=https://undocs.org/S/RES/2460(2019)|website=undocs.org|language=en}}&lt;/ref&gt;
| established = 28 مارچ 2002
| headquarters = [[ڪابل]], [[افغانستان]]
| website = http://unama.unmissions.org/
| parent = [[يونائيٽيڊ نيشنز سڪيورٽي ڪائونسل ]]
| subsidiaries =
}}


'''گڏيل قومن جو افغانستان جي مدد لاء مشن''' يا '''يونائيٽيڊ نيشنز اسسٽنس مشن ان افغانستان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' United Nations Assistance Mission in Afghanistan'''}} مختصر نالو UNAMA گڏيل قومن جو ھڪ سياسي مشن آھي جيڪو افغانستان جي سرڪار جي گذارش تي افغانستان جي امن ۽ ترقي جي بنيادن کي برقرار رکڻ لاءِ 28 مارچ 2002 ۾ گڏيل قومن جي سڪيورٽي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 1401 ذريعي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UN_SRES14012002&quot;&gt;{{UN document |docid=S-RES-1401(2002) |type=Resolution |body=Security Council |year=2002 |resolution_number=1401 |accessdate=2008-04-09|date=28 March 2008}}&lt;/ref&gt; ھن مشن جي قيام جو اصل مينڊيٽ ڊسمبر 2001 واري [[ بون وارو معاھدو، 2001|بون واري معاھدي ]] جي  پيروي ھيو.

== جوڙجڪ==
ھن آفيس جو صدر مقام ڪابل ۾ آھي ۽ مددگار آفيسون سرحد پار پاڪستان ۽ ايران ۾ پڻ آھن.ڊسمبر 2018 جي انگ اکرن مطابق ھن مشن جي آفيس جا 1211 ملازم آھن جن ۾ 833 افغاني شھري آھن، 310 بين الاقوامي عملو 68 گڏيل قومن جا والنٽيئر شامل آهن. علائقائي آفيسون ڪابل، ھرات، باميان، گرديز، قنڌار، جلال آباد ، ڪندوز ۽ مزار شريف ۾ آھن.&lt;ref name=&quot;pom.peacebuild.ca&quot;&gt;{{Citation |title=Peace Operations Monitor, Civilian Monitoring Of Complex Peace Operations&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://pom.peacebuild.ca/UNAfghanistan.shtml |accessdate=2019-06-08 |archive-date=2019-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623041430/http://pom.peacebuild.ca/UNAfghanistan.shtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھن مشن جو سربراھ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جو خاص نمائندو ھوندو آھي ۽ جون 2016 ۾ نڪولس ھيسم جي جاء تي [[ٽاڊامچي ياماموٽو]] جي مقرري عمل ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |title=Archived copy |accessdate=February 7, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031084259/http://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |archivedate=October 31, 2013 }} UN History of Afghanistan&lt;/ref&gt;ھن مشن جو سربراھ افغانستان اندر گڏيل قومن جي سمورين مشغولين جو ذميدار ھوندو آھي ۽ مشن جي سمورن بنيادي معاملن، ترقياتي ۽ سياسي معاملن جو پنھنجي عملي جي مدد سان نگھبان ھوندو آھي.&lt;ref name=leadership&gt;{{Cite news|url=https://unama.unmissions.org/leadership|title=Leadership|date=2015-03-13|work=UNAMA|access-date=2017-12-12|language=en|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812034703/https://unama.unmissions.org/leadership|dead-url=yes|accessdate=2019-06-08|archivedate=2022-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812034703/https://unama.unmissions.org/leadership}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==External links==
* {{Official}}
* [https://www.amazon.com/dp/0275999998 A Democracy Is Born: An Insider's Account of the Battle Against Terrorism in Afghanistan]

{{United Nations}}
{{UN Special Political Missions}}
{{War in Afghanistan}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:United Nations Assistance Mission In Afghanistan}}
[[زمرو:گڏيل قومون جي امن فوج]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:امن فوج]]
[[زمرو:امن قائم رکڻ وارا ادارا]]
[[زمرو:جنگ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>63e8akgnvxrbntplwxn1t0o51zm1f0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400453</id>
      <parentid>400452</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* External links */</comment>
      <origin>400453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5325" sha1="ih2ge3knmuns220x1jsqf2im0q3z1wb" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
| name =گڏيل قومن جو افغانستان جي مدد لاء مشن يونائيٽيڊ نيشنز اسسٽنس مشن ان افغانستان&lt;br&gt;
(UNAMA)
| image = UNAMA Logo.jpg
| image size = 200px
| caption = يو اين اي ايم اي جي آفيس جو لوگو
| type =سياسي مشن
| acronyms = UNAMA
| head = [[ٽاڊامچي ياماموٽو]]&lt;ref name=&quot;unama-leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://unama.unmissions.org/leadership |title=Leadership - UNAMA |publisher=[[United Nations]]}}&lt;/ref&gt;
| status = [[يونائيٽيڊ نيشنز سيڪيورٽي ڪائونسل ريزوليوش]] 2460 (2019) جنھن تحت ھن مشن جو مدو 15 سيپٽمبر 2019 تائين وڌايو ويو.&lt;ref name=unscr&gt;{{cite web|title=United Nations Security Council Resolution 2460|id=S/RES/2405(2018)|url=https://undocs.org/S/RES/2460(2019)|website=undocs.org|language=en}}&lt;/ref&gt;
| established = 28 مارچ 2002
| headquarters = [[ڪابل]], [[افغانستان]]
| website = http://unama.unmissions.org/
| parent = [[يونائيٽيڊ نيشنز سڪيورٽي ڪائونسل ]]
| subsidiaries =
}}


'''گڏيل قومن جو افغانستان جي مدد لاء مشن''' يا '''يونائيٽيڊ نيشنز اسسٽنس مشن ان افغانستان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' United Nations Assistance Mission in Afghanistan'''}} مختصر نالو UNAMA گڏيل قومن جو ھڪ سياسي مشن آھي جيڪو افغانستان جي سرڪار جي گذارش تي افغانستان جي امن ۽ ترقي جي بنيادن کي برقرار رکڻ لاءِ 28 مارچ 2002 ۾ گڏيل قومن جي سڪيورٽي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 1401 ذريعي قائم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UN_SRES14012002&quot;&gt;{{UN document |docid=S-RES-1401(2002) |type=Resolution |body=Security Council |year=2002 |resolution_number=1401 |accessdate=2008-04-09|date=28 March 2008}}&lt;/ref&gt; ھن مشن جي قيام جو اصل مينڊيٽ ڊسمبر 2001 واري [[ بون وارو معاھدو، 2001|بون واري معاھدي ]] جي  پيروي ھيو.

== جوڙجڪ==
ھن آفيس جو صدر مقام ڪابل ۾ آھي ۽ مددگار آفيسون سرحد پار پاڪستان ۽ ايران ۾ پڻ آھن.ڊسمبر 2018 جي انگ اکرن مطابق ھن مشن جي آفيس جا 1211 ملازم آھن جن ۾ 833 افغاني شھري آھن، 310 بين الاقوامي عملو 68 گڏيل قومن جا والنٽيئر شامل آهن. علائقائي آفيسون ڪابل، ھرات، باميان، گرديز، قنڌار، جلال آباد ، ڪندوز ۽ مزار شريف ۾ آھن.&lt;ref name=&quot;pom.peacebuild.ca&quot;&gt;{{Citation |title=Peace Operations Monitor, Civilian Monitoring Of Complex Peace Operations&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://pom.peacebuild.ca/UNAfghanistan.shtml |accessdate=2019-06-08 |archive-date=2019-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623041430/http://pom.peacebuild.ca/UNAfghanistan.shtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ھن مشن جو سربراھ گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جو خاص نمائندو ھوندو آھي ۽ جون 2016 ۾ نڪولس ھيسم جي جاء تي [[ٽاڊامچي ياماموٽو]] جي مقرري عمل ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |title=Archived copy |accessdate=February 7, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131031084259/http://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |archivedate=October 31, 2013 }} UN History of Afghanistan&lt;/ref&gt;ھن مشن جو سربراھ افغانستان اندر گڏيل قومن جي سمورين مشغولين جو ذميدار ھوندو آھي ۽ مشن جي سمورن بنيادي معاملن، ترقياتي ۽ سياسي معاملن جو پنھنجي عملي جي مدد سان نگھبان ھوندو آھي.&lt;ref name=leadership&gt;{{Cite news|url=https://unama.unmissions.org/leadership|title=Leadership|date=2015-03-13|work=UNAMA|access-date=2017-12-12|language=en|archive-date=2022-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812034703/https://unama.unmissions.org/leadership|dead-url=yes|accessdate=2019-06-08|archivedate=2022-08-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812034703/https://unama.unmissions.org/leadership}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==External links==
* {{Official}}
* [https://www.amazon.com/dp/0275999998 A Democracy Is Born: An Insider's Account of the Battle Against Terrorism in Afghanistan]

{{United Nations}}
{{UN Special Political Missions}}
{{War in Afghanistan}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:United Nations Assistance Mission In Afghanistan}}

[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مينڊيٽ|1401]] 
[[زمرو:افغانستان ۽ گڏيل قومون]] 
[[زمرو:افغانستان جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان ۾ 2000ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:افغانستان ۾ 2010ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:افغانستان ۾ جنگ (2001–2021)]] [[زمرو:2002ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] [[زمرو:افغانستان ۾ 2002ع جا قيام]] 
[[زمرو:افغانستان ۾ 2018ع ۾ ختم ٿيل ادارا]]</text>
      <sha1>ih2ge3knmuns220x1jsqf2im0q3z1wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49147</id>
    <revision>
      <id>400347</id>
      <parentid>400285</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97434" sha1="et9qho4emf0ckzqb09iyj7348io3ulp" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>et9qho4emf0ckzqb09iyj7348io3ulp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400349</id>
      <parentid>400347</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا */</comment>
      <origin>400349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100281" sha1="nx05rbfnjxb2mzc9i6vg42nguyc1to4" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>nx05rbfnjxb2mzc9i6vg42nguyc1to4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400350</id>
      <parentid>400349</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون */</comment>
      <origin>400350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115492" sha1="5aj43u81ghon3runk89645u2y2ee89l" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===
{{Further|Category:Military history of the Dutch East India Company|l1=Military history of the Dutch East India Company|Category:Battles involving the Dutch East India Company|l2=Battles involving the Dutch East India Company|European colonization of Africa|Western imperialism in Asia|European colonisation of Southeast Asia|Spice wars|Amboyna massacre|Batavia massacre|Lamey Island Massacre}}

{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===
{{Further|History of slavery|Slavery in South Africa|Meermin slave mutiny}}

...

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>5aj43u81ghon3runk89645u2y2ee89l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400351</id>
      <parentid>400350</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد */</comment>
      <origin>400351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115098" sha1="5c8b8dwq9387qevmmg8omh9gysb5akg" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===


{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===
{{Further|History of slavery|Slavery in South Africa|Meermin slave mutiny}}

...

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>5c8b8dwq9387qevmmg8omh9gysb5akg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400352</id>
      <parentid>400351</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115023" sha1="36kfk18j1msu4ufii18qnku0qo051rr" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===


{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===


...

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>36kfk18j1msu4ufii18qnku0qo051rr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400353</id>
      <parentid>400352</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122984" sha1="hlmzfqz21pauqaqwpqrzti1vplwucqg" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===


{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===
{{Further|غلامي جي تاريخ|ڏکڻ آفريڪا ۾ غلامي|ميرمين غلام بغاوت}}

جڏهن 1652ع ۾ [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ]] ۾ آبادي قائم ڪئي وئي، تڏهن وي او سي کي [[اوڀر انڊيز]] ۾ [[غلامي]] هلائڻ جو اڳ ئي ڊگهو تجربو حاصل هو. [[يان فان ريبيڪ]] ڪيپ آبادي قائم ٿيڻ کان ٻن مهينن اندر اهو نتيجو ڪڍيو ته سڀ کان سخت ۽ گندي ڪم لاءِ [[غلام مزدوري]] جي ضرورت پوندي. شروعات ۾ وي او سي مقامي [[کوئيکوئي]] آباديءَ جي مردن کي غلام بڻائڻ تي غور ڪيو، پر ان خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو ويو ته اهڙي پاليسي مهانگي ۽ خطرناڪ ٻنهي هوندي. گهڻن کوئيکوئي ماڻهن گهٽ پگهارن ۽ سخت حالتن سبب ڊچن لاءِ ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ آبادگار کوئيکوئي ماڻهن سان واپار ڪندا هئا، پر ڊچن طرفان لاڳو ڪيل سخت ڪم جي حالتن ۽ گهٽ اجرتن سبب جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. آباديءَ جي پهرين پنجن سالن دوران يورپي آبادي 200 کان گهٽ رهي، ۽ 20,000 کان وڌيڪ پاڙيسري ماڻهن سان جنگ ڪرڻ سراسر بي عقلي هجي ها. ان کان علاوه، ڊچن کي اهو خوف هو ته جيڪڏهن کوئيکوئي ماڻهن کي غلام بڻايو ويو ته اهي آسانيءَ سان مقامي برادريءَ ۾ ڀڄي وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته پرديسي غلامن لاءِ ڀڄڻ، زندهه رهڻ يا ٻيهر گرفتار ٿيڻ کان بچڻ گهڻو وڌيڪ ڏکيو هوندو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot;&gt;{{cite book |last=Byrnes |first=Rita |title=South Africa: A Country Study |publisher=GPO for the Library of Congress |year=1996 |location=Washington |pages=Establishing a Slave Economy |url=http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |access-date=10 August 2018 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811031816/http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1652ع کان 1657ع جي وچ ۾ [[ڊچ اوڀر هندستان]] ۽ [[ماريشس]] مان مرد حاصل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون، پر اهي ناڪام رهيون. بهرحال، 1658ع ۾ وي او سي غلامن سان ڀريل ٻن جهازن کي ڪيپ تي لاٿو. پهرين جهاز ۾ [[داهومي]]، جيڪو بعد ۾ بنين بڻيو، مان آندل 200 کان وڌيڪ ماڻهو هئا؛ جڏهن ته ٻئي جهاز ۾ لڳ ڀڳ 200 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا ٻار هئا، ۽ کين انگولا جي سامونڊي ڪناري وٽ هڪ پورچوگالي غلام بردار جهاز مان پڪڙيو ويو هو. ٿورن ماڻهن کان سواءِ، اهي ئي اولهه آفريڪا مان ڪيپ آندل غلام هئا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; 1658ع کان ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جي خاتمي تائين، مختلف طريقن سان باقاعدي وڌيڪ غلام ڪيپ آندا ويا؛ خاص طور ڪمپنيءَ جي سرپرستي هيٺ غلامن جي واپار وارن سفرن وسيلي ۽ واپس ايندڙ بحري ٻيڙن سان آندل غلامن ذريعي. انهن ذريعن ۽ قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب غلامن جو انگ 1652ع ۾ صفر کان وڌي 1700ع تائين لڳ ڀڳ 1,000 ٿي ويو. ارڙهين صديءَ دوران غلامن جي آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1795ع تائين 16,839 ٿي وئي. غلام واپار شروع ٿيڻ کان پوءِ، برطانيا طرفان [[1807ع جو غلام واپار قانون]] منظور ٿيڻ تائين ڪيپ آندل سڀ غلام اوڀر آفريڪا، موزمبيق، مڊغاسڪر، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان هئا. وڏي انگ ۾ غلام [[ڊچ سيلون|سيلون]] ۽ انڊونيشيائي ٻيٽن مان آندا ويا. وي او سي جي سلطنت جي ٻين ملڪن مان قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. غلامن جي آبادي، جيڪا اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين يورپي آبادگارن کان وڌيڪ هئي، وڏي اڪثريت سان مردن تي مشتمل هئي؛ ان ڪري ان جي تعداد کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ لاءِ نون غلامن جي لڳاتار درآمد ضروري هئي.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

1660ع واري ڏهاڪي تائين ڪيپ جي آبادي فارمَن تي ڪم ڪرائڻ لاءِ سيلون، ملايا، يعني ملائيشيا، ۽ مڊغاسڪر مان غلام درآمد ڪري رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Appiah p732&quot;&gt;{{cite book |last=Appiah |first=Anthony |author2=Henry Louis Gates |title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=732 |isbn=978-0-19-517055-9 |url=https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407031804/https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |url-status=dead |archive-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن کوئيکوئي ماڻهن تي اهو واضح ٿيو ته ڊچ مستقل طور رهڻ لاءِ آيا هئا ۽ مالوند قبيلن جي زمينن تي قبضي جو ارادو رکندا هئا، تڏهن ڊچ هارين ۽ کوئيکوئي ماڻهن وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. 1659ع ۾ ڊومان، جيڪو هڪ کوئيکوئي هو، ڊچن لاءِ ترجمان طور ڪم ڪري چڪو هو ۽ جاوا جو سفر به ڪري آيو هو، ڪيپ اپٻيٽ مان ڊچن کي ڪڍڻ لاءِ هٿياربند ڪوشش جي اڳواڻي ڪئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، جيتوڻيڪ جنگ هڪ سال تائين جاري رهي ۽ پوءِ اهڙي امن تي ختم ٿي، جنهن مان ڪو واضح نتيجو نه نڪتو. ايندڙ ڏهاڪي دوران کوئيکوئي ماڻهن تي دٻاءُ وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ ڊچ آزاد شهري بڻيا، پنهنجون زمينون وڌايائون ۽ وڌندڙ ڌڻن لاءِ چراگاهون ڳولڻ لڳا. 1673ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 1677ع تائين جاري رهي، جڏهن بهتر يورپي هٿيارن ۽ مقامي ماڻهن جي اندروني اختلافن کي ڊچن طرفان استعمال ڪرڻ سبب کوئيکوئي مزاحمت مڪمل طور ٽٽي وئي. ان کان پوءِ اولهه ڪيپ ۾ کوئيکوئي سماج منتشر ٿي ويو. ڪجهه ماڻهن کي يورپي فارمَن تي ڌنار طور ڪم مليو؛ ٻين پرڏيهي حڪمراني کي رد ڪندي ڪيپ کان پري لڏپلاڻ ڪئي. گهڻن لاءِ آخري ڌڪ 1713ع ۾ لڳو، جڏهن هڪ ڊچ جهاز ڪيپ تي چيچڪ آندي. اها بيماري مقامي طور اڳ اڻڄاتل هئي ۽ بچيل کوئيکوئي آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; سڄي ارڙهين صديءَ دوران، يورپي آباديءَ جي اندروني واڌ ۽ غلامن جي لڳاتار درآمد سان آبادي وڌندي رهي. 1700ع ۾ ڪيپ تي لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ غلام هئا، جڏهن ته صديءَ جي آخر تائين اهو انگ وڌي لڳ ڀڳ 20,000 يورپين ۽ لڳ ڀڳ 25,000 غلامن تائين پهچي ويو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>hlmzfqz21pauqaqwpqrzti1vplwucqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400355</id>
      <parentid>400353</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124980" sha1="68m7avojt6b9ktzmozlnxw68rxvrmrh" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===


{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===
{{Further|غلامي جي تاريخ|ڏکڻ آفريڪا ۾ غلامي|ميرمين غلام بغاوت}}

جڏهن 1652ع ۾ [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ]] ۾ آبادي قائم ڪئي وئي، تڏهن وي او سي کي [[اوڀر انڊيز]] ۾ [[غلامي]] هلائڻ جو اڳ ئي ڊگهو تجربو حاصل هو. [[يان فان ريبيڪ]] ڪيپ آبادي قائم ٿيڻ کان ٻن مهينن اندر اهو نتيجو ڪڍيو ته سڀ کان سخت ۽ گندي ڪم لاءِ [[غلام مزدوري]] جي ضرورت پوندي. شروعات ۾ وي او سي مقامي [[کوئيکوئي]] آباديءَ جي مردن کي غلام بڻائڻ تي غور ڪيو، پر ان خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو ويو ته اهڙي پاليسي مهانگي ۽ خطرناڪ ٻنهي هوندي. گهڻن کوئيکوئي ماڻهن گهٽ پگهارن ۽ سخت حالتن سبب ڊچن لاءِ ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ آبادگار کوئيکوئي ماڻهن سان واپار ڪندا هئا، پر ڊچن طرفان لاڳو ڪيل سخت ڪم جي حالتن ۽ گهٽ اجرتن سبب جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. آباديءَ جي پهرين پنجن سالن دوران يورپي آبادي 200 کان گهٽ رهي، ۽ 20,000 کان وڌيڪ پاڙيسري ماڻهن سان جنگ ڪرڻ سراسر بي عقلي هجي ها. ان کان علاوه، ڊچن کي اهو خوف هو ته جيڪڏهن کوئيکوئي ماڻهن کي غلام بڻايو ويو ته اهي آسانيءَ سان مقامي برادريءَ ۾ ڀڄي وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته پرديسي غلامن لاءِ ڀڄڻ، زندهه رهڻ يا ٻيهر گرفتار ٿيڻ کان بچڻ گهڻو وڌيڪ ڏکيو هوندو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot;&gt;{{cite book |last=Byrnes |first=Rita |title=South Africa: A Country Study |publisher=GPO for the Library of Congress |year=1996 |location=Washington |pages=Establishing a Slave Economy |url=http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |access-date=10 August 2018 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811031816/http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1652ع کان 1657ع جي وچ ۾ [[ڊچ اوڀر هندستان]] ۽ [[ماريشس]] مان مرد حاصل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون، پر اهي ناڪام رهيون. بهرحال، 1658ع ۾ وي او سي غلامن سان ڀريل ٻن جهازن کي ڪيپ تي لاٿو. پهرين جهاز ۾ [[داهومي]]، جيڪو بعد ۾ بنين بڻيو، مان آندل 200 کان وڌيڪ ماڻهو هئا؛ جڏهن ته ٻئي جهاز ۾ لڳ ڀڳ 200 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا ٻار هئا، ۽ کين انگولا جي سامونڊي ڪناري وٽ هڪ پورچوگالي غلام بردار جهاز مان پڪڙيو ويو هو. ٿورن ماڻهن کان سواءِ، اهي ئي اولهه آفريڪا مان ڪيپ آندل غلام هئا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; 1658ع کان ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جي خاتمي تائين، مختلف طريقن سان باقاعدي وڌيڪ غلام ڪيپ آندا ويا؛ خاص طور ڪمپنيءَ جي سرپرستي هيٺ غلامن جي واپار وارن سفرن وسيلي ۽ واپس ايندڙ بحري ٻيڙن سان آندل غلامن ذريعي. انهن ذريعن ۽ قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب غلامن جو انگ 1652ع ۾ صفر کان وڌي 1700ع تائين لڳ ڀڳ 1,000 ٿي ويو. ارڙهين صديءَ دوران غلامن جي آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1795ع تائين 16,839 ٿي وئي. غلام واپار شروع ٿيڻ کان پوءِ، برطانيا طرفان [[1807ع جو غلام واپار قانون]] منظور ٿيڻ تائين ڪيپ آندل سڀ غلام اوڀر آفريڪا، موزمبيق، مڊغاسڪر، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان هئا. وڏي انگ ۾ غلام [[ڊچ سيلون|سيلون]] ۽ انڊونيشيائي ٻيٽن مان آندا ويا. وي او سي جي سلطنت جي ٻين ملڪن مان قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. غلامن جي آبادي، جيڪا اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين يورپي آبادگارن کان وڌيڪ هئي، وڏي اڪثريت سان مردن تي مشتمل هئي؛ ان ڪري ان جي تعداد کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ لاءِ نون غلامن جي لڳاتار درآمد ضروري هئي.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

1660ع واري ڏهاڪي تائين ڪيپ جي آبادي فارمَن تي ڪم ڪرائڻ لاءِ سيلون، ملايا، يعني ملائيشيا، ۽ مڊغاسڪر مان غلام درآمد ڪري رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Appiah p732&quot;&gt;{{cite book |last=Appiah |first=Anthony |author2=Henry Louis Gates |title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=732 |isbn=978-0-19-517055-9 |url=https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407031804/https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |url-status=dead |archive-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن کوئيکوئي ماڻهن تي اهو واضح ٿيو ته ڊچ مستقل طور رهڻ لاءِ آيا هئا ۽ مالوند قبيلن جي زمينن تي قبضي جو ارادو رکندا هئا، تڏهن ڊچ هارين ۽ کوئيکوئي ماڻهن وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. 1659ع ۾ ڊومان، جيڪو هڪ کوئيکوئي هو، ڊچن لاءِ ترجمان طور ڪم ڪري چڪو هو ۽ جاوا جو سفر به ڪري آيو هو، ڪيپ اپٻيٽ مان ڊچن کي ڪڍڻ لاءِ هٿياربند ڪوشش جي اڳواڻي ڪئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، جيتوڻيڪ جنگ هڪ سال تائين جاري رهي ۽ پوءِ اهڙي امن تي ختم ٿي، جنهن مان ڪو واضح نتيجو نه نڪتو. ايندڙ ڏهاڪي دوران کوئيکوئي ماڻهن تي دٻاءُ وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ ڊچ آزاد شهري بڻيا، پنهنجون زمينون وڌايائون ۽ وڌندڙ ڌڻن لاءِ چراگاهون ڳولڻ لڳا. 1673ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 1677ع تائين جاري رهي، جڏهن بهتر يورپي هٿيارن ۽ مقامي ماڻهن جي اندروني اختلافن کي ڊچن طرفان استعمال ڪرڻ سبب کوئيکوئي مزاحمت مڪمل طور ٽٽي وئي. ان کان پوءِ اولهه ڪيپ ۾ کوئيکوئي سماج منتشر ٿي ويو. ڪجهه ماڻهن کي يورپي فارمَن تي ڌنار طور ڪم مليو؛ ٻين پرڏيهي حڪمراني کي رد ڪندي ڪيپ کان پري لڏپلاڻ ڪئي. گهڻن لاءِ آخري ڌڪ 1713ع ۾ لڳو، جڏهن هڪ ڊچ جهاز ڪيپ تي چيچڪ آندي. اها بيماري مقامي طور اڳ اڻڄاتل هئي ۽ بچيل کوئيکوئي آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; سڄي ارڙهين صديءَ دوران، يورپي آباديءَ جي اندروني واڌ ۽ غلامن جي لڳاتار درآمد سان آبادي وڌندي رهي. 1700ع ۾ ڪيپ تي لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ غلام هئا، جڏهن ته صديءَ جي آخر تائين اهو انگ وڌي لڳ ڀڳ 20,000 يورپين ۽ لڳ ڀڳ 25,000 غلامن تائين پهچي ويو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

==محفوظات ۽ رڪارڊ==
وي او سي جي سرگرمين، يعني واپاري چوڪين ۽ نوآبادين، مان رڳو مصالحن، ڪافي، چانهه، ڪپڙن، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ريشم سان ڀريل گودام ئي پيدا نه ٿيا، پر دستاويزن سان ڀريل جهاز پڻ تيار ٿيا. سياسي، اقتصادي، ثقافتي، مذهبي ۽ سماجي حالتن بابت وسيع علائقي تي پکڙيل معلومات وي او سي جي مختلف مرڪزن، [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان|باتاويا]]، يعني اڄوڪي [[جڪارتا]]، ۾ واپار جي انتظامي مرڪز، ۽ ڊچ جمهوريه ۾ ڊائريڪٽرن جي بورڊ، يعني {{ill|هيرن سيڦٽين|nl|Heren XVII}} يا سترهن سردارن، وچ ۾ گردش ڪندي رهندي هئي.&lt;ref&gt;Balk, G.L.; van Dijk, F.; Kortlang, D.J.; Gaastra, F.S. ''et al.''.: ''The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta)''. (BRILL, 2007, {{ISBN|9789004163652}})&lt;/ref&gt; وي او سي جي رڪارڊن جا لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ پنجاهه لک صفحا اڄ به محفوظ آهن، جيڪي جڪارتا؛ [[ڪولمبو]]، سري لنڪا؛ [[چنائي]]، هندستان؛ [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا؛ ۽ [[دي هيگ]]، نيدرلينڊ ۾ رکيل آهن. 2003ع ۾ [[يونيسڪو]] هن رڪارڊي مجموعي کي پنهنجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري واري بين الاقوامي رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archives of the Dutch East India Company [Documentary heritage submitted by Netherlands and recommended for inclusion in the Memory of the World Register in 2003] |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/archives-dutch-east-india-company |access-date=2 February 2017 |publisher=UNESCO Memory of the World Programme}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>68m7avojt6b9ktzmozlnxw68rxvrmrh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400356</id>
      <parentid>400355</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126169" sha1="gbwrnvqprvim6zn0tw36sjmqrzqymvc" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===


{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===
{{Further|غلامي جي تاريخ|ڏکڻ آفريڪا ۾ غلامي|ميرمين غلام بغاوت}}

جڏهن 1652ع ۾ [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ]] ۾ آبادي قائم ڪئي وئي، تڏهن وي او سي کي [[اوڀر انڊيز]] ۾ [[غلامي]] هلائڻ جو اڳ ئي ڊگهو تجربو حاصل هو. [[يان فان ريبيڪ]] ڪيپ آبادي قائم ٿيڻ کان ٻن مهينن اندر اهو نتيجو ڪڍيو ته سڀ کان سخت ۽ گندي ڪم لاءِ [[غلام مزدوري]] جي ضرورت پوندي. شروعات ۾ وي او سي مقامي [[کوئيکوئي]] آباديءَ جي مردن کي غلام بڻائڻ تي غور ڪيو، پر ان خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو ويو ته اهڙي پاليسي مهانگي ۽ خطرناڪ ٻنهي هوندي. گهڻن کوئيکوئي ماڻهن گهٽ پگهارن ۽ سخت حالتن سبب ڊچن لاءِ ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ آبادگار کوئيکوئي ماڻهن سان واپار ڪندا هئا، پر ڊچن طرفان لاڳو ڪيل سخت ڪم جي حالتن ۽ گهٽ اجرتن سبب جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. آباديءَ جي پهرين پنجن سالن دوران يورپي آبادي 200 کان گهٽ رهي، ۽ 20,000 کان وڌيڪ پاڙيسري ماڻهن سان جنگ ڪرڻ سراسر بي عقلي هجي ها. ان کان علاوه، ڊچن کي اهو خوف هو ته جيڪڏهن کوئيکوئي ماڻهن کي غلام بڻايو ويو ته اهي آسانيءَ سان مقامي برادريءَ ۾ ڀڄي وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته پرديسي غلامن لاءِ ڀڄڻ، زندهه رهڻ يا ٻيهر گرفتار ٿيڻ کان بچڻ گهڻو وڌيڪ ڏکيو هوندو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot;&gt;{{cite book |last=Byrnes |first=Rita |title=South Africa: A Country Study |publisher=GPO for the Library of Congress |year=1996 |location=Washington |pages=Establishing a Slave Economy |url=http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |access-date=10 August 2018 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811031816/http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1652ع کان 1657ع جي وچ ۾ [[ڊچ اوڀر هندستان]] ۽ [[ماريشس]] مان مرد حاصل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون، پر اهي ناڪام رهيون. بهرحال، 1658ع ۾ وي او سي غلامن سان ڀريل ٻن جهازن کي ڪيپ تي لاٿو. پهرين جهاز ۾ [[داهومي]]، جيڪو بعد ۾ بنين بڻيو، مان آندل 200 کان وڌيڪ ماڻهو هئا؛ جڏهن ته ٻئي جهاز ۾ لڳ ڀڳ 200 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا ٻار هئا، ۽ کين انگولا جي سامونڊي ڪناري وٽ هڪ پورچوگالي غلام بردار جهاز مان پڪڙيو ويو هو. ٿورن ماڻهن کان سواءِ، اهي ئي اولهه آفريڪا مان ڪيپ آندل غلام هئا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; 1658ع کان ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جي خاتمي تائين، مختلف طريقن سان باقاعدي وڌيڪ غلام ڪيپ آندا ويا؛ خاص طور ڪمپنيءَ جي سرپرستي هيٺ غلامن جي واپار وارن سفرن وسيلي ۽ واپس ايندڙ بحري ٻيڙن سان آندل غلامن ذريعي. انهن ذريعن ۽ قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب غلامن جو انگ 1652ع ۾ صفر کان وڌي 1700ع تائين لڳ ڀڳ 1,000 ٿي ويو. ارڙهين صديءَ دوران غلامن جي آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1795ع تائين 16,839 ٿي وئي. غلام واپار شروع ٿيڻ کان پوءِ، برطانيا طرفان [[1807ع جو غلام واپار قانون]] منظور ٿيڻ تائين ڪيپ آندل سڀ غلام اوڀر آفريڪا، موزمبيق، مڊغاسڪر، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان هئا. وڏي انگ ۾ غلام [[ڊچ سيلون|سيلون]] ۽ انڊونيشيائي ٻيٽن مان آندا ويا. وي او سي جي سلطنت جي ٻين ملڪن مان قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. غلامن جي آبادي، جيڪا اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين يورپي آبادگارن کان وڌيڪ هئي، وڏي اڪثريت سان مردن تي مشتمل هئي؛ ان ڪري ان جي تعداد کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ لاءِ نون غلامن جي لڳاتار درآمد ضروري هئي.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

1660ع واري ڏهاڪي تائين ڪيپ جي آبادي فارمَن تي ڪم ڪرائڻ لاءِ سيلون، ملايا، يعني ملائيشيا، ۽ مڊغاسڪر مان غلام درآمد ڪري رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Appiah p732&quot;&gt;{{cite book |last=Appiah |first=Anthony |author2=Henry Louis Gates |title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=732 |isbn=978-0-19-517055-9 |url=https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407031804/https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |url-status=dead |archive-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن کوئيکوئي ماڻهن تي اهو واضح ٿيو ته ڊچ مستقل طور رهڻ لاءِ آيا هئا ۽ مالوند قبيلن جي زمينن تي قبضي جو ارادو رکندا هئا، تڏهن ڊچ هارين ۽ کوئيکوئي ماڻهن وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. 1659ع ۾ ڊومان، جيڪو هڪ کوئيکوئي هو، ڊچن لاءِ ترجمان طور ڪم ڪري چڪو هو ۽ جاوا جو سفر به ڪري آيو هو، ڪيپ اپٻيٽ مان ڊچن کي ڪڍڻ لاءِ هٿياربند ڪوشش جي اڳواڻي ڪئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، جيتوڻيڪ جنگ هڪ سال تائين جاري رهي ۽ پوءِ اهڙي امن تي ختم ٿي، جنهن مان ڪو واضح نتيجو نه نڪتو. ايندڙ ڏهاڪي دوران کوئيکوئي ماڻهن تي دٻاءُ وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ ڊچ آزاد شهري بڻيا، پنهنجون زمينون وڌايائون ۽ وڌندڙ ڌڻن لاءِ چراگاهون ڳولڻ لڳا. 1673ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 1677ع تائين جاري رهي، جڏهن بهتر يورپي هٿيارن ۽ مقامي ماڻهن جي اندروني اختلافن کي ڊچن طرفان استعمال ڪرڻ سبب کوئيکوئي مزاحمت مڪمل طور ٽٽي وئي. ان کان پوءِ اولهه ڪيپ ۾ کوئيکوئي سماج منتشر ٿي ويو. ڪجهه ماڻهن کي يورپي فارمَن تي ڌنار طور ڪم مليو؛ ٻين پرڏيهي حڪمراني کي رد ڪندي ڪيپ کان پري لڏپلاڻ ڪئي. گهڻن لاءِ آخري ڌڪ 1713ع ۾ لڳو، جڏهن هڪ ڊچ جهاز ڪيپ تي چيچڪ آندي. اها بيماري مقامي طور اڳ اڻڄاتل هئي ۽ بچيل کوئيکوئي آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; سڄي ارڙهين صديءَ دوران، يورپي آباديءَ جي اندروني واڌ ۽ غلامن جي لڳاتار درآمد سان آبادي وڌندي رهي. 1700ع ۾ ڪيپ تي لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ غلام هئا، جڏهن ته صديءَ جي آخر تائين اهو انگ وڌي لڳ ڀڳ 20,000 يورپين ۽ لڳ ڀڳ 25,000 غلامن تائين پهچي ويو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

==محفوظات ۽ رڪارڊ==
وي او سي جي سرگرمين، يعني واپاري چوڪين ۽ نوآبادين، مان رڳو مصالحن، ڪافي، چانهه، ڪپڙن، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ريشم سان ڀريل گودام ئي پيدا نه ٿيا، پر دستاويزن سان ڀريل جهاز پڻ تيار ٿيا. سياسي، اقتصادي، ثقافتي، مذهبي ۽ سماجي حالتن بابت وسيع علائقي تي پکڙيل معلومات وي او سي جي مختلف مرڪزن، [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان|باتاويا]]، يعني اڄوڪي [[جڪارتا]]، ۾ واپار جي انتظامي مرڪز، ۽ ڊچ جمهوريه ۾ ڊائريڪٽرن جي بورڊ، يعني {{ill|هيرن سيڦٽين|nl|Heren XVII}} يا سترهن سردارن، وچ ۾ گردش ڪندي رهندي هئي.&lt;ref&gt;Balk, G.L.; van Dijk, F.; Kortlang, D.J.; Gaastra, F.S. ''et al.''.: ''The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta)''. (BRILL, 2007, {{ISBN|9789004163652}})&lt;/ref&gt; وي او سي جي رڪارڊن جا لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ پنجاهه لک صفحا اڄ به محفوظ آهن، جيڪي جڪارتا؛ [[ڪولمبو]]، سري لنڪا؛ [[چنائي]]، هندستان؛ [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا؛ ۽ [[دي هيگ]]، نيدرلينڊ ۾ رکيل آهن. 2003ع ۾ [[يونيسڪو]] هن رڪارڊي مجموعي کي پنهنجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري واري بين الاقوامي رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archives of the Dutch East India Company [Documentary heritage submitted by Netherlands and recommended for inclusion in the Memory of the World Register in 2003] |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/archives-dutch-east-india-company |access-date=2 February 2017 |publisher=UNESCO Memory of the World Programme}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=30em}}
* [[ايسٽ انڊيا ڪمپني (سلجهائپ)]]
* [[مسڪوي ڪمپني]]
* [[ليوانٽ ڪمپني]]
* [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊينش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[پورچوگالي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[Compagnie des Indes (سلجهائپ)]]
* [[ڊينش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[هڊسن بي ڪمپني]]
* [[مسيسپي ڪمپني]]
* [[ڏکڻ سمنڊ ڪمپني]]
* [[اوسٽينڊ ڪمپني]]
* [[سويڊش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ايمڊن ڪمپني]]
* [[آسٽريائي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[سويڊش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[روسي-آمريڪي ڪمپني]]
{{div end}}

* [[10649 VOC]]، هڪ ننڍڙو سيارو (Asteroid)، جيڪو '''وي او سي''' ({{langx|nl|link=no|Vereeniging van de Oostindische Compagnie||ايسٽ انڊيا ڪمپني}}) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو رجسٽر ٿيل 10,649هون ايسٽرائيڊ آهي ۽ [[مکيه ايسٽرائيڊ پٽو|مکيه ايسٽرائيڊ پٽي]] ۾ واقع آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>gbwrnvqprvim6zn0tw36sjmqrzqymvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400357</id>
      <parentid>400356</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129198" sha1="fstwrw093i80sqq6kw7txbri873heri" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===


{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===
{{Further|غلامي جي تاريخ|ڏکڻ آفريڪا ۾ غلامي|ميرمين غلام بغاوت}}

جڏهن 1652ع ۾ [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ]] ۾ آبادي قائم ڪئي وئي، تڏهن وي او سي کي [[اوڀر انڊيز]] ۾ [[غلامي]] هلائڻ جو اڳ ئي ڊگهو تجربو حاصل هو. [[يان فان ريبيڪ]] ڪيپ آبادي قائم ٿيڻ کان ٻن مهينن اندر اهو نتيجو ڪڍيو ته سڀ کان سخت ۽ گندي ڪم لاءِ [[غلام مزدوري]] جي ضرورت پوندي. شروعات ۾ وي او سي مقامي [[کوئيکوئي]] آباديءَ جي مردن کي غلام بڻائڻ تي غور ڪيو، پر ان خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو ويو ته اهڙي پاليسي مهانگي ۽ خطرناڪ ٻنهي هوندي. گهڻن کوئيکوئي ماڻهن گهٽ پگهارن ۽ سخت حالتن سبب ڊچن لاءِ ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ آبادگار کوئيکوئي ماڻهن سان واپار ڪندا هئا، پر ڊچن طرفان لاڳو ڪيل سخت ڪم جي حالتن ۽ گهٽ اجرتن سبب جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. آباديءَ جي پهرين پنجن سالن دوران يورپي آبادي 200 کان گهٽ رهي، ۽ 20,000 کان وڌيڪ پاڙيسري ماڻهن سان جنگ ڪرڻ سراسر بي عقلي هجي ها. ان کان علاوه، ڊچن کي اهو خوف هو ته جيڪڏهن کوئيکوئي ماڻهن کي غلام بڻايو ويو ته اهي آسانيءَ سان مقامي برادريءَ ۾ ڀڄي وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته پرديسي غلامن لاءِ ڀڄڻ، زندهه رهڻ يا ٻيهر گرفتار ٿيڻ کان بچڻ گهڻو وڌيڪ ڏکيو هوندو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot;&gt;{{cite book |last=Byrnes |first=Rita |title=South Africa: A Country Study |publisher=GPO for the Library of Congress |year=1996 |location=Washington |pages=Establishing a Slave Economy |url=http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |access-date=10 August 2018 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811031816/http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1652ع کان 1657ع جي وچ ۾ [[ڊچ اوڀر هندستان]] ۽ [[ماريشس]] مان مرد حاصل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون، پر اهي ناڪام رهيون. بهرحال، 1658ع ۾ وي او سي غلامن سان ڀريل ٻن جهازن کي ڪيپ تي لاٿو. پهرين جهاز ۾ [[داهومي]]، جيڪو بعد ۾ بنين بڻيو، مان آندل 200 کان وڌيڪ ماڻهو هئا؛ جڏهن ته ٻئي جهاز ۾ لڳ ڀڳ 200 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا ٻار هئا، ۽ کين انگولا جي سامونڊي ڪناري وٽ هڪ پورچوگالي غلام بردار جهاز مان پڪڙيو ويو هو. ٿورن ماڻهن کان سواءِ، اهي ئي اولهه آفريڪا مان ڪيپ آندل غلام هئا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; 1658ع کان ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جي خاتمي تائين، مختلف طريقن سان باقاعدي وڌيڪ غلام ڪيپ آندا ويا؛ خاص طور ڪمپنيءَ جي سرپرستي هيٺ غلامن جي واپار وارن سفرن وسيلي ۽ واپس ايندڙ بحري ٻيڙن سان آندل غلامن ذريعي. انهن ذريعن ۽ قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب غلامن جو انگ 1652ع ۾ صفر کان وڌي 1700ع تائين لڳ ڀڳ 1,000 ٿي ويو. ارڙهين صديءَ دوران غلامن جي آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1795ع تائين 16,839 ٿي وئي. غلام واپار شروع ٿيڻ کان پوءِ، برطانيا طرفان [[1807ع جو غلام واپار قانون]] منظور ٿيڻ تائين ڪيپ آندل سڀ غلام اوڀر آفريڪا، موزمبيق، مڊغاسڪر، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان هئا. وڏي انگ ۾ غلام [[ڊچ سيلون|سيلون]] ۽ انڊونيشيائي ٻيٽن مان آندا ويا. وي او سي جي سلطنت جي ٻين ملڪن مان قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. غلامن جي آبادي، جيڪا اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين يورپي آبادگارن کان وڌيڪ هئي، وڏي اڪثريت سان مردن تي مشتمل هئي؛ ان ڪري ان جي تعداد کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ لاءِ نون غلامن جي لڳاتار درآمد ضروري هئي.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

1660ع واري ڏهاڪي تائين ڪيپ جي آبادي فارمَن تي ڪم ڪرائڻ لاءِ سيلون، ملايا، يعني ملائيشيا، ۽ مڊغاسڪر مان غلام درآمد ڪري رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Appiah p732&quot;&gt;{{cite book |last=Appiah |first=Anthony |author2=Henry Louis Gates |title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=732 |isbn=978-0-19-517055-9 |url=https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407031804/https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |url-status=dead |archive-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن کوئيکوئي ماڻهن تي اهو واضح ٿيو ته ڊچ مستقل طور رهڻ لاءِ آيا هئا ۽ مالوند قبيلن جي زمينن تي قبضي جو ارادو رکندا هئا، تڏهن ڊچ هارين ۽ کوئيکوئي ماڻهن وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. 1659ع ۾ ڊومان، جيڪو هڪ کوئيکوئي هو، ڊچن لاءِ ترجمان طور ڪم ڪري چڪو هو ۽ جاوا جو سفر به ڪري آيو هو، ڪيپ اپٻيٽ مان ڊچن کي ڪڍڻ لاءِ هٿياربند ڪوشش جي اڳواڻي ڪئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، جيتوڻيڪ جنگ هڪ سال تائين جاري رهي ۽ پوءِ اهڙي امن تي ختم ٿي، جنهن مان ڪو واضح نتيجو نه نڪتو. ايندڙ ڏهاڪي دوران کوئيکوئي ماڻهن تي دٻاءُ وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ ڊچ آزاد شهري بڻيا، پنهنجون زمينون وڌايائون ۽ وڌندڙ ڌڻن لاءِ چراگاهون ڳولڻ لڳا. 1673ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 1677ع تائين جاري رهي، جڏهن بهتر يورپي هٿيارن ۽ مقامي ماڻهن جي اندروني اختلافن کي ڊچن طرفان استعمال ڪرڻ سبب کوئيکوئي مزاحمت مڪمل طور ٽٽي وئي. ان کان پوءِ اولهه ڪيپ ۾ کوئيکوئي سماج منتشر ٿي ويو. ڪجهه ماڻهن کي يورپي فارمَن تي ڌنار طور ڪم مليو؛ ٻين پرڏيهي حڪمراني کي رد ڪندي ڪيپ کان پري لڏپلاڻ ڪئي. گهڻن لاءِ آخري ڌڪ 1713ع ۾ لڳو، جڏهن هڪ ڊچ جهاز ڪيپ تي چيچڪ آندي. اها بيماري مقامي طور اڳ اڻڄاتل هئي ۽ بچيل کوئيکوئي آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; سڄي ارڙهين صديءَ دوران، يورپي آباديءَ جي اندروني واڌ ۽ غلامن جي لڳاتار درآمد سان آبادي وڌندي رهي. 1700ع ۾ ڪيپ تي لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ غلام هئا، جڏهن ته صديءَ جي آخر تائين اهو انگ وڌي لڳ ڀڳ 20,000 يورپين ۽ لڳ ڀڳ 25,000 غلامن تائين پهچي ويو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

==محفوظات ۽ رڪارڊ==
وي او سي جي سرگرمين، يعني واپاري چوڪين ۽ نوآبادين، مان رڳو مصالحن، ڪافي، چانهه، ڪپڙن، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ريشم سان ڀريل گودام ئي پيدا نه ٿيا، پر دستاويزن سان ڀريل جهاز پڻ تيار ٿيا. سياسي، اقتصادي، ثقافتي، مذهبي ۽ سماجي حالتن بابت وسيع علائقي تي پکڙيل معلومات وي او سي جي مختلف مرڪزن، [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان|باتاويا]]، يعني اڄوڪي [[جڪارتا]]، ۾ واپار جي انتظامي مرڪز، ۽ ڊچ جمهوريه ۾ ڊائريڪٽرن جي بورڊ، يعني {{ill|هيرن سيڦٽين|nl|Heren XVII}} يا سترهن سردارن، وچ ۾ گردش ڪندي رهندي هئي.&lt;ref&gt;Balk, G.L.; van Dijk, F.; Kortlang, D.J.; Gaastra, F.S. ''et al.''.: ''The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta)''. (BRILL, 2007, {{ISBN|9789004163652}})&lt;/ref&gt; وي او سي جي رڪارڊن جا لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ پنجاهه لک صفحا اڄ به محفوظ آهن، جيڪي جڪارتا؛ [[ڪولمبو]]، سري لنڪا؛ [[چنائي]]، هندستان؛ [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا؛ ۽ [[دي هيگ]]، نيدرلينڊ ۾ رکيل آهن. 2003ع ۾ [[يونيسڪو]] هن رڪارڊي مجموعي کي پنهنجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري واري بين الاقوامي رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archives of the Dutch East India Company [Documentary heritage submitted by Netherlands and recommended for inclusion in the Memory of the World Register in 2003] |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/archives-dutch-east-india-company |access-date=2 February 2017 |publisher=UNESCO Memory of the World Programme}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=30em}}
* [[ايسٽ انڊيا ڪمپني (سلجهائپ)]]
* [[مسڪوي ڪمپني]]
* [[ليوانٽ ڪمپني]]
* [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊينش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[پورچوگالي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[Compagnie des Indes (سلجهائپ)]]
* [[ڊينش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[هڊسن بي ڪمپني]]
* [[مسيسپي ڪمپني]]
* [[ڏکڻ سمنڊ ڪمپني]]
* [[اوسٽينڊ ڪمپني]]
* [[سويڊش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ايمڊن ڪمپني]]
* [[آسٽريائي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[سويڊش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[روسي-آمريڪي ڪمپني]]
{{div end}}

* [[10649 VOC]]، هڪ ننڍڙو سيارو (Asteroid)، جيڪو '''وي او سي''' ({{langx|nl|link=no|Vereeniging van de Oostindische Compagnie||ايسٽ انڊيا ڪمپني}}) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو رجسٽر ٿيل 10,649هون ايسٽرائيڊ آهي ۽ [[مکيه ايسٽرائيڊ پٽو|مکيه ايسٽرائيڊ پٽي]] ۾ واقع آهي.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikisource|nl|Octrooi van de VOC}}

* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/DAS/voyages وي او سي جي سامونڊي سفرن جو آن لائن ڊيٽابيس]
* [http://www.atlasofmutualheritage.nl/en/ گڏيل ورثي جو ائٽلس] – وي او سي ۽ [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري چوڪين ۽ نوآبادين جو آن لائن ائٽلس
* {{in lang|nl|cap=yew}} [http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx وي او سي جي ملاحن ۽ عملي جو ڊيٽابيس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322115642/http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx |date=22 March 2016}}
* [http://www.vochistory.org.au/ وي او سي تاريخي سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065844/http://www.vochistory.org.au/ |date=27 July 2020 }}
* [http://vocwarfare.net وي او سي جون فوجي ڪارروايون]
* [https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ انڊونيشيا جي قومي محفوظات مان وي او سي جا رڪارڊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065854/https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ |date=27 July 2020 }}

{{Navboxes|list1=
{{Chartered companies}}
{{Foreign trade in Imperial China |state=collapsed}}
{{Dutch colonies|East India}}
{{Dutch Formosa}}
{{Governors-general of the Dutch East Indies}}
{{Governor of Dutch Mauritius}}
{{Governors of the Cape Colony}}
{{DutchplacenamesAus}}
{{Economic history of the Netherlands}}
}}
{{Authority control}}

[[Category:ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
[[Category:ڊچ جمهوريه ۾ 1602ع جون قائم ڪيل تنظيمون]]
[[Category:باتاوين جمهوريه ۾ 1800ع جون ختم ٿيل تنظيمون]]
[[Category:چارٽر يافته ڪمپنيون]]
[[Category:هندستان ۾ نوآبادياتي ڪمپنيون]]
[[Category:ايمسٽرڊيم ۾ قائم ڪمپنيون]]
[[Category:1800ع ۾ ختم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:1602ع ۾ قائم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:يورو نيڪسٽ ايمسٽرڊيم ۾ اڳوڻيون درج ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:گڏيل ڪاروباري ڪمپنيون]]
[[Category:نيدرلينڊ جون ختم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:اڳوڻيون اجاره دار ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ سلطنت جي تاريخ]]
[[Category:هندستان–نيدرلينڊ لاڳاپا]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جي سامونڊي تاريخ]]
[[Category:ڊچ سلطنت جي فوجي تاريخ]]
[[Category:نيدرلينڊ ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ گهڻ قومي ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جون ٻيڙيون هلائيندڙ ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ غلام واپار]]
[[Category:17هين صديءَ ۾ قائم ٿيل واپاري ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جون واپاري ڪمپنيون]]
[[Category:واپاري اجاره دار ڪمپنيون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;</text>
      <sha1>fstwrw093i80sqq6kw7txbri873heri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400358</id>
      <parentid>400357</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129130" sha1="brzu85h4i442mjud4cacdolghgb3pkd" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===


{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===
{{Further|غلامي جي تاريخ|ڏکڻ آفريڪا ۾ غلامي|ميرمين غلام بغاوت}}

جڏهن 1652ع ۾ [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ]] ۾ آبادي قائم ڪئي وئي، تڏهن وي او سي کي [[اوڀر انڊيز]] ۾ [[غلامي]] هلائڻ جو اڳ ئي ڊگهو تجربو حاصل هو. [[يان فان ريبيڪ]] ڪيپ آبادي قائم ٿيڻ کان ٻن مهينن اندر اهو نتيجو ڪڍيو ته سڀ کان سخت ۽ گندي ڪم لاءِ [[غلام مزدوري]] جي ضرورت پوندي. شروعات ۾ وي او سي مقامي [[کوئيکوئي]] آباديءَ جي مردن کي غلام بڻائڻ تي غور ڪيو، پر ان خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو ويو ته اهڙي پاليسي مهانگي ۽ خطرناڪ ٻنهي هوندي. گهڻن کوئيکوئي ماڻهن گهٽ پگهارن ۽ سخت حالتن سبب ڊچن لاءِ ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ آبادگار کوئيکوئي ماڻهن سان واپار ڪندا هئا، پر ڊچن طرفان لاڳو ڪيل سخت ڪم جي حالتن ۽ گهٽ اجرتن سبب جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. آباديءَ جي پهرين پنجن سالن دوران يورپي آبادي 200 کان گهٽ رهي، ۽ 20,000 کان وڌيڪ پاڙيسري ماڻهن سان جنگ ڪرڻ سراسر بي عقلي هجي ها. ان کان علاوه، ڊچن کي اهو خوف هو ته جيڪڏهن کوئيکوئي ماڻهن کي غلام بڻايو ويو ته اهي آسانيءَ سان مقامي برادريءَ ۾ ڀڄي وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته پرديسي غلامن لاءِ ڀڄڻ، زندهه رهڻ يا ٻيهر گرفتار ٿيڻ کان بچڻ گهڻو وڌيڪ ڏکيو هوندو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot;&gt;{{cite book |last=Byrnes |first=Rita |title=South Africa: A Country Study |publisher=GPO for the Library of Congress |year=1996 |location=Washington |pages=Establishing a Slave Economy |url=http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |access-date=10 August 2018 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811031816/http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1652ع کان 1657ع جي وچ ۾ [[ڊچ اوڀر هندستان]] ۽ [[ماريشس]] مان مرد حاصل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون، پر اهي ناڪام رهيون. بهرحال، 1658ع ۾ وي او سي غلامن سان ڀريل ٻن جهازن کي ڪيپ تي لاٿو. پهرين جهاز ۾ [[داهومي]]، جيڪو بعد ۾ بنين بڻيو، مان آندل 200 کان وڌيڪ ماڻهو هئا؛ جڏهن ته ٻئي جهاز ۾ لڳ ڀڳ 200 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا ٻار هئا، ۽ کين انگولا جي سامونڊي ڪناري وٽ هڪ پورچوگالي غلام بردار جهاز مان پڪڙيو ويو هو. ٿورن ماڻهن کان سواءِ، اهي ئي اولهه آفريڪا مان ڪيپ آندل غلام هئا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; 1658ع کان ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جي خاتمي تائين، مختلف طريقن سان باقاعدي وڌيڪ غلام ڪيپ آندا ويا؛ خاص طور ڪمپنيءَ جي سرپرستي هيٺ غلامن جي واپار وارن سفرن وسيلي ۽ واپس ايندڙ بحري ٻيڙن سان آندل غلامن ذريعي. انهن ذريعن ۽ قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب غلامن جو انگ 1652ع ۾ صفر کان وڌي 1700ع تائين لڳ ڀڳ 1,000 ٿي ويو. ارڙهين صديءَ دوران غلامن جي آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1795ع تائين 16,839 ٿي وئي. غلام واپار شروع ٿيڻ کان پوءِ، برطانيا طرفان [[1807ع جو غلام واپار قانون]] منظور ٿيڻ تائين ڪيپ آندل سڀ غلام اوڀر آفريڪا، موزمبيق، مڊغاسڪر، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان هئا. وڏي انگ ۾ غلام [[ڊچ سيلون|سيلون]] ۽ انڊونيشيائي ٻيٽن مان آندا ويا. وي او سي جي سلطنت جي ٻين ملڪن مان قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. غلامن جي آبادي، جيڪا اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين يورپي آبادگارن کان وڌيڪ هئي، وڏي اڪثريت سان مردن تي مشتمل هئي؛ ان ڪري ان جي تعداد کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ لاءِ نون غلامن جي لڳاتار درآمد ضروري هئي.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

1660ع واري ڏهاڪي تائين ڪيپ جي آبادي فارمَن تي ڪم ڪرائڻ لاءِ سيلون، ملايا، يعني ملائيشيا، ۽ مڊغاسڪر مان غلام درآمد ڪري رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Appiah p732&quot;&gt;{{cite book |last=Appiah |first=Anthony |author2=Henry Louis Gates |title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=732 |isbn=978-0-19-517055-9 |url=https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407031804/https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |url-status=dead |archive-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن کوئيکوئي ماڻهن تي اهو واضح ٿيو ته ڊچ مستقل طور رهڻ لاءِ آيا هئا ۽ مالوند قبيلن جي زمينن تي قبضي جو ارادو رکندا هئا، تڏهن ڊچ هارين ۽ کوئيکوئي ماڻهن وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. 1659ع ۾ ڊومان، جيڪو هڪ کوئيکوئي هو، ڊچن لاءِ ترجمان طور ڪم ڪري چڪو هو ۽ جاوا جو سفر به ڪري آيو هو، ڪيپ اپٻيٽ مان ڊچن کي ڪڍڻ لاءِ هٿياربند ڪوشش جي اڳواڻي ڪئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، جيتوڻيڪ جنگ هڪ سال تائين جاري رهي ۽ پوءِ اهڙي امن تي ختم ٿي، جنهن مان ڪو واضح نتيجو نه نڪتو. ايندڙ ڏهاڪي دوران کوئيکوئي ماڻهن تي دٻاءُ وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ ڊچ آزاد شهري بڻيا، پنهنجون زمينون وڌايائون ۽ وڌندڙ ڌڻن لاءِ چراگاهون ڳولڻ لڳا. 1673ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 1677ع تائين جاري رهي، جڏهن بهتر يورپي هٿيارن ۽ مقامي ماڻهن جي اندروني اختلافن کي ڊچن طرفان استعمال ڪرڻ سبب کوئيکوئي مزاحمت مڪمل طور ٽٽي وئي. ان کان پوءِ اولهه ڪيپ ۾ کوئيکوئي سماج منتشر ٿي ويو. ڪجهه ماڻهن کي يورپي فارمَن تي ڌنار طور ڪم مليو؛ ٻين پرڏيهي حڪمراني کي رد ڪندي ڪيپ کان پري لڏپلاڻ ڪئي. گهڻن لاءِ آخري ڌڪ 1713ع ۾ لڳو، جڏهن هڪ ڊچ جهاز ڪيپ تي چيچڪ آندي. اها بيماري مقامي طور اڳ اڻڄاتل هئي ۽ بچيل کوئيکوئي آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; سڄي ارڙهين صديءَ دوران، يورپي آباديءَ جي اندروني واڌ ۽ غلامن جي لڳاتار درآمد سان آبادي وڌندي رهي. 1700ع ۾ ڪيپ تي لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ غلام هئا، جڏهن ته صديءَ جي آخر تائين اهو انگ وڌي لڳ ڀڳ 20,000 يورپين ۽ لڳ ڀڳ 25,000 غلامن تائين پهچي ويو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

==محفوظات ۽ رڪارڊ==
وي او سي جي سرگرمين، يعني واپاري چوڪين ۽ نوآبادين، مان رڳو مصالحن، ڪافي، چانهه، ڪپڙن، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ريشم سان ڀريل گودام ئي پيدا نه ٿيا، پر دستاويزن سان ڀريل جهاز پڻ تيار ٿيا. سياسي، اقتصادي، ثقافتي، مذهبي ۽ سماجي حالتن بابت وسيع علائقي تي پکڙيل معلومات وي او سي جي مختلف مرڪزن، [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان|باتاويا]]، يعني اڄوڪي [[جڪارتا]]، ۾ واپار جي انتظامي مرڪز، ۽ ڊچ جمهوريه ۾ ڊائريڪٽرن جي بورڊ، يعني {{ill|هيرن سيڦٽين|nl|Heren XVII}} يا سترهن سردارن، وچ ۾ گردش ڪندي رهندي هئي.&lt;ref&gt;Balk, G.L.; van Dijk, F.; Kortlang, D.J.; Gaastra, F.S. ''et al.''.: ''The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta)''. (BRILL, 2007, {{ISBN|9789004163652}})&lt;/ref&gt; وي او سي جي رڪارڊن جا لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ پنجاهه لک صفحا اڄ به محفوظ آهن، جيڪي جڪارتا؛ [[ڪولمبو]]، سري لنڪا؛ [[چنائي]]، هندستان؛ [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا؛ ۽ [[دي هيگ]]، نيدرلينڊ ۾ رکيل آهن. 2003ع ۾ [[يونيسڪو]] هن رڪارڊي مجموعي کي پنهنجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري واري بين الاقوامي رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archives of the Dutch East India Company [Documentary heritage submitted by Netherlands and recommended for inclusion in the Memory of the World Register in 2003] |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/archives-dutch-east-india-company |access-date=2 February 2017 |publisher=UNESCO Memory of the World Programme}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=30em}}
* [[ايسٽ انڊيا ڪمپني (سلجهائپ)]]
* [[مسڪوي ڪمپني]]
* [[ليوانٽ ڪمپني]]
* [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊينش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[پورچوگالي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[Compagnie des Indes (سلجهائپ)]]
* [[ڊينش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[هڊسن بي ڪمپني]]
* [[مسيسپي ڪمپني]]
* [[ڏکڻ سمنڊ ڪمپني]]
* [[اوسٽينڊ ڪمپني]]
* [[سويڊش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ايمڊن ڪمپني]]
* [[آسٽريائي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[سويڊش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[روسي-آمريڪي ڪمپني]]
{{div end}}

* [[10649 VOC]]، هڪ ننڍڙو سيارو (Asteroid)، جيڪو '''وي او سي''' ({{langx|nl|link=no|Vereeniging van de Oostindische Compagnie||ايسٽ انڊيا ڪمپني}}) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو رجسٽر ٿيل 10,649هون ايسٽرائيڊ آهي ۽ [[مکيه ايسٽرائيڊ پٽو|مکيه ايسٽرائيڊ پٽي]] ۾ واقع آهي.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikisource|nl|Octrooi van de VOC}}

* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/DAS/voyages وي او سي جي سامونڊي سفرن جو آن لائن ڊيٽابيس]
* [http://www.atlasofmutualheritage.nl/en/ گڏيل ورثي جو ائٽلس] – وي او سي ۽ [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري چوڪين ۽ نوآبادين جو آن لائن ائٽلس
* {{in lang|nl|cap=yew}} [http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx وي او سي جي ملاحن ۽ عملي جو ڊيٽابيس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322115642/http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx |date=22 March 2016}}
* [http://www.vochistory.org.au/ وي او سي تاريخي سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065844/http://www.vochistory.org.au/ |date=27 July 2020 }}
* [http://vocwarfare.net وي او سي جون فوجي ڪارروايون]
* [https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ انڊونيشيا جي قومي محفوظات مان وي او سي جا رڪارڊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065854/https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ |date=27 July 2020 }}

{{Navboxes|list1=
{{Chartered companies}}
{{Foreign trade in Imperial China |state=collapsed}}
{{Dutch colonies|East India}}
{{Dutch Formosa}}
{{Governors-general of the Dutch East Indies}}
{{Governor of Dutch Mauritius}}
{{Governors of the Cape Colony}}
{{DutchplacenamesAus}}
{{Economic history of the Netherlands}}
}}
{{Authority control}}

[[Category:ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
[[Category:ڊچ جمهوريه ۾ 1602ع جون قائم ڪيل تنظيمون]]
[[Category:باتاوين جمهوريه ۾ 1800ع جون ختم ٿيل تنظيمون]]
[[Category:چارٽر يافته ڪمپنيون]]
[[Category:هندستان ۾ نوآبادياتي ڪمپنيون]]
[[Category:ايمسٽرڊيم ۾ قائم ڪمپنيون]]
[[Category:1800ع ۾ ختم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:1602ع ۾ قائم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:يورو نيڪسٽ ايمسٽرڊيم ۾ اڳوڻيون درج ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:گڏيل ڪاروباري ڪمپنيون]]
[[Category:نيدرلينڊ جون ختم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:اڳوڻيون اجاره دار ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ سلطنت جي تاريخ]]
[[Category:هندستان–نيدرلينڊ لاڳاپا]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جي سامونڊي تاريخ]]
[[Category:ڊچ سلطنت جي فوجي تاريخ]]
[[Category:نيدرلينڊ ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ گهڻ قومي ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جون ٻيڙيون هلائيندڙ ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ غلام واپار]]
[[Category:17هين صديءَ ۾ قائم ٿيل واپاري ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جون واپاري ڪمپنيون]]
[[Category:واپاري اجاره دار ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>brzu85h4i442mjud4cacdolghgb3pkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400359</id>
      <parentid>400358</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129197" sha1="3v3ag2jfjmkayavzlb0h77qkweery80" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===


{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===
{{Further|غلامي جي تاريخ|ڏکڻ آفريڪا ۾ غلامي|ميرمين غلام بغاوت}}

جڏهن 1652ع ۾ [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ]] ۾ آبادي قائم ڪئي وئي، تڏهن وي او سي کي [[اوڀر انڊيز]] ۾ [[غلامي]] هلائڻ جو اڳ ئي ڊگهو تجربو حاصل هو. [[يان فان ريبيڪ]] ڪيپ آبادي قائم ٿيڻ کان ٻن مهينن اندر اهو نتيجو ڪڍيو ته سڀ کان سخت ۽ گندي ڪم لاءِ [[غلام مزدوري]] جي ضرورت پوندي. شروعات ۾ وي او سي مقامي [[کوئيکوئي]] آباديءَ جي مردن کي غلام بڻائڻ تي غور ڪيو، پر ان خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو ويو ته اهڙي پاليسي مهانگي ۽ خطرناڪ ٻنهي هوندي. گهڻن کوئيکوئي ماڻهن گهٽ پگهارن ۽ سخت حالتن سبب ڊچن لاءِ ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ آبادگار کوئيکوئي ماڻهن سان واپار ڪندا هئا، پر ڊچن طرفان لاڳو ڪيل سخت ڪم جي حالتن ۽ گهٽ اجرتن سبب جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. آباديءَ جي پهرين پنجن سالن دوران يورپي آبادي 200 کان گهٽ رهي، ۽ 20,000 کان وڌيڪ پاڙيسري ماڻهن سان جنگ ڪرڻ سراسر بي عقلي هجي ها. ان کان علاوه، ڊچن کي اهو خوف هو ته جيڪڏهن کوئيکوئي ماڻهن کي غلام بڻايو ويو ته اهي آسانيءَ سان مقامي برادريءَ ۾ ڀڄي وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته پرديسي غلامن لاءِ ڀڄڻ، زندهه رهڻ يا ٻيهر گرفتار ٿيڻ کان بچڻ گهڻو وڌيڪ ڏکيو هوندو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot;&gt;{{cite book |last=Byrnes |first=Rita |title=South Africa: A Country Study |publisher=GPO for the Library of Congress |year=1996 |location=Washington |pages=Establishing a Slave Economy |url=http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |access-date=10 August 2018 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811031816/http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1652ع کان 1657ع جي وچ ۾ [[ڊچ اوڀر هندستان]] ۽ [[ماريشس]] مان مرد حاصل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون، پر اهي ناڪام رهيون. بهرحال، 1658ع ۾ وي او سي غلامن سان ڀريل ٻن جهازن کي ڪيپ تي لاٿو. پهرين جهاز ۾ [[داهومي]]، جيڪو بعد ۾ بنين بڻيو، مان آندل 200 کان وڌيڪ ماڻهو هئا؛ جڏهن ته ٻئي جهاز ۾ لڳ ڀڳ 200 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا ٻار هئا، ۽ کين انگولا جي سامونڊي ڪناري وٽ هڪ پورچوگالي غلام بردار جهاز مان پڪڙيو ويو هو. ٿورن ماڻهن کان سواءِ، اهي ئي اولهه آفريڪا مان ڪيپ آندل غلام هئا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; 1658ع کان ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جي خاتمي تائين، مختلف طريقن سان باقاعدي وڌيڪ غلام ڪيپ آندا ويا؛ خاص طور ڪمپنيءَ جي سرپرستي هيٺ غلامن جي واپار وارن سفرن وسيلي ۽ واپس ايندڙ بحري ٻيڙن سان آندل غلامن ذريعي. انهن ذريعن ۽ قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب غلامن جو انگ 1652ع ۾ صفر کان وڌي 1700ع تائين لڳ ڀڳ 1,000 ٿي ويو. ارڙهين صديءَ دوران غلامن جي آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1795ع تائين 16,839 ٿي وئي. غلام واپار شروع ٿيڻ کان پوءِ، برطانيا طرفان [[1807ع جو غلام واپار قانون]] منظور ٿيڻ تائين ڪيپ آندل سڀ غلام اوڀر آفريڪا، موزمبيق، مڊغاسڪر، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان هئا. وڏي انگ ۾ غلام [[ڊچ سيلون|سيلون]] ۽ انڊونيشيائي ٻيٽن مان آندا ويا. وي او سي جي سلطنت جي ٻين ملڪن مان قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. غلامن جي آبادي، جيڪا اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين يورپي آبادگارن کان وڌيڪ هئي، وڏي اڪثريت سان مردن تي مشتمل هئي؛ ان ڪري ان جي تعداد کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ لاءِ نون غلامن جي لڳاتار درآمد ضروري هئي.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

1660ع واري ڏهاڪي تائين ڪيپ جي آبادي فارمَن تي ڪم ڪرائڻ لاءِ سيلون، ملايا، يعني ملائيشيا، ۽ مڊغاسڪر مان غلام درآمد ڪري رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Appiah p732&quot;&gt;{{cite book |last=Appiah |first=Anthony |author2=Henry Louis Gates |title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=732 |isbn=978-0-19-517055-9 |url=https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407031804/https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |url-status=dead |archive-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن کوئيکوئي ماڻهن تي اهو واضح ٿيو ته ڊچ مستقل طور رهڻ لاءِ آيا هئا ۽ مالوند قبيلن جي زمينن تي قبضي جو ارادو رکندا هئا، تڏهن ڊچ هارين ۽ کوئيکوئي ماڻهن وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. 1659ع ۾ ڊومان، جيڪو هڪ کوئيکوئي هو، ڊچن لاءِ ترجمان طور ڪم ڪري چڪو هو ۽ جاوا جو سفر به ڪري آيو هو، ڪيپ اپٻيٽ مان ڊچن کي ڪڍڻ لاءِ هٿياربند ڪوشش جي اڳواڻي ڪئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، جيتوڻيڪ جنگ هڪ سال تائين جاري رهي ۽ پوءِ اهڙي امن تي ختم ٿي، جنهن مان ڪو واضح نتيجو نه نڪتو. ايندڙ ڏهاڪي دوران کوئيکوئي ماڻهن تي دٻاءُ وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ ڊچ آزاد شهري بڻيا، پنهنجون زمينون وڌايائون ۽ وڌندڙ ڌڻن لاءِ چراگاهون ڳولڻ لڳا. 1673ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 1677ع تائين جاري رهي، جڏهن بهتر يورپي هٿيارن ۽ مقامي ماڻهن جي اندروني اختلافن کي ڊچن طرفان استعمال ڪرڻ سبب کوئيکوئي مزاحمت مڪمل طور ٽٽي وئي. ان کان پوءِ اولهه ڪيپ ۾ کوئيکوئي سماج منتشر ٿي ويو. ڪجهه ماڻهن کي يورپي فارمَن تي ڌنار طور ڪم مليو؛ ٻين پرڏيهي حڪمراني کي رد ڪندي ڪيپ کان پري لڏپلاڻ ڪئي. گهڻن لاءِ آخري ڌڪ 1713ع ۾ لڳو، جڏهن هڪ ڊچ جهاز ڪيپ تي چيچڪ آندي. اها بيماري مقامي طور اڳ اڻڄاتل هئي ۽ بچيل کوئيکوئي آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; سڄي ارڙهين صديءَ دوران، يورپي آباديءَ جي اندروني واڌ ۽ غلامن جي لڳاتار درآمد سان آبادي وڌندي رهي. 1700ع ۾ ڪيپ تي لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ غلام هئا، جڏهن ته صديءَ جي آخر تائين اهو انگ وڌي لڳ ڀڳ 20,000 يورپين ۽ لڳ ڀڳ 25,000 غلامن تائين پهچي ويو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

==محفوظات ۽ رڪارڊ==
وي او سي جي سرگرمين، يعني واپاري چوڪين ۽ نوآبادين، مان رڳو مصالحن، ڪافي، چانهه، ڪپڙن، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ريشم سان ڀريل گودام ئي پيدا نه ٿيا، پر دستاويزن سان ڀريل جهاز پڻ تيار ٿيا. سياسي، اقتصادي، ثقافتي، مذهبي ۽ سماجي حالتن بابت وسيع علائقي تي پکڙيل معلومات وي او سي جي مختلف مرڪزن، [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان|باتاويا]]، يعني اڄوڪي [[جڪارتا]]، ۾ واپار جي انتظامي مرڪز، ۽ ڊچ جمهوريه ۾ ڊائريڪٽرن جي بورڊ، يعني {{ill|هيرن سيڦٽين|nl|Heren XVII}} يا سترهن سردارن، وچ ۾ گردش ڪندي رهندي هئي.&lt;ref&gt;Balk, G.L.; van Dijk, F.; Kortlang, D.J.; Gaastra, F.S. ''et al.''.: ''The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta)''. (BRILL, 2007, {{ISBN|9789004163652}})&lt;/ref&gt; وي او سي جي رڪارڊن جا لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ پنجاهه لک صفحا اڄ به محفوظ آهن، جيڪي جڪارتا؛ [[ڪولمبو]]، سري لنڪا؛ [[چنائي]]، هندستان؛ [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا؛ ۽ [[دي هيگ]]، نيدرلينڊ ۾ رکيل آهن. 2003ع ۾ [[يونيسڪو]] هن رڪارڊي مجموعي کي پنهنجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري واري بين الاقوامي رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archives of the Dutch East India Company [Documentary heritage submitted by Netherlands and recommended for inclusion in the Memory of the World Register in 2003] |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/archives-dutch-east-india-company |access-date=2 February 2017 |publisher=UNESCO Memory of the World Programme}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=30em}}
* [[ايسٽ انڊيا ڪمپني (سلجهائپ)]]
* [[مسڪوي ڪمپني]]
* [[ليوانٽ ڪمپني]]
* [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊينش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[پورچوگالي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[Compagnie des Indes (سلجهائپ)]]
* [[ڊينش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[هڊسن بي ڪمپني]]
* [[مسيسپي ڪمپني]]
* [[ڏکڻ سمنڊ ڪمپني]]
* [[اوسٽينڊ ڪمپني]]
* [[سويڊش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ايمڊن ڪمپني]]
* [[آسٽريائي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[سويڊش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[روسي-آمريڪي ڪمپني]]
{{div end}}

* [[10649 VOC]]، هڪ ننڍڙو سيارو (Asteroid)، جيڪو '''وي او سي''' ({{langx|nl|link=no|Vereeniging van de Oostindische Compagnie||ايسٽ انڊيا ڪمپني}}) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو رجسٽر ٿيل 10,649هون ايسٽرائيڊ آهي ۽ [[مکيه ايسٽرائيڊ پٽو|مکيه ايسٽرائيڊ پٽي]] ۾ واقع آهي.
== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikisource|nl|Octrooi van de VOC}}

* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/DAS/voyages وي او سي جي سامونڊي سفرن جو آن لائن ڊيٽابيس]
* [http://www.atlasofmutualheritage.nl/en/ گڏيل ورثي جو ائٽلس] – وي او سي ۽ [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري چوڪين ۽ نوآبادين جو آن لائن ائٽلس
* {{in lang|nl|cap=yew}} [http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx وي او سي جي ملاحن ۽ عملي جو ڊيٽابيس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322115642/http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx |date=22 March 2016}}
* [http://www.vochistory.org.au/ وي او سي تاريخي سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065844/http://www.vochistory.org.au/ |date=27 July 2020 }}
* [http://vocwarfare.net وي او سي جون فوجي ڪارروايون]
* [https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ انڊونيشيا جي قومي محفوظات مان وي او سي جا رڪارڊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065854/https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ |date=27 July 2020 }}

{{Navboxes|list1=
{{Chartered companies}}
{{Foreign trade in Imperial China |state=collapsed}}
{{Dutch colonies|East India}}
{{Dutch Formosa}}
{{Governors-general of the Dutch East Indies}}
{{Governor of Dutch Mauritius}}
{{Governors of the Cape Colony}}
{{DutchplacenamesAus}}
{{Economic history of the Netherlands}}
}}
{{Authority control}}

[[Category:ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
[[Category:ڊچ جمهوريه ۾ 1602ع جون قائم ڪيل تنظيمون]]
[[Category:باتاوين جمهوريه ۾ 1800ع جون ختم ٿيل تنظيمون]]
[[Category:چارٽر يافته ڪمپنيون]]
[[Category:هندستان ۾ نوآبادياتي ڪمپنيون]]
[[Category:ايمسٽرڊيم ۾ قائم ڪمپنيون]]
[[Category:1800ع ۾ ختم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:1602ع ۾ قائم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:يورو نيڪسٽ ايمسٽرڊيم ۾ اڳوڻيون درج ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:گڏيل ڪاروباري ڪمپنيون]]
[[Category:نيدرلينڊ جون ختم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:اڳوڻيون اجاره دار ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ سلطنت جي تاريخ]]
[[Category:هندستان–نيدرلينڊ لاڳاپا]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جي سامونڊي تاريخ]]
[[Category:ڊچ سلطنت جي فوجي تاريخ]]
[[Category:نيدرلينڊ ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ گهڻ قومي ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جون ٻيڙيون هلائيندڙ ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ غلام واپار]]
[[Category:17هين صديءَ ۾ قائم ٿيل واپاري ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جون واپاري ڪمپنيون]]
[[Category:واپاري اجاره دار ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>3v3ag2jfjmkayavzlb0h77qkweery80</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400360</id>
      <parentid>400359</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>400360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130662" sha1="9zawozyy6zyfyk2oenhiuj8uqydqmm2" xml:space="preserve">{{Short description|1602–1799 ڊچ واپاري ڪمپني}}

{{Infobox company
| name = يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{nobold|1602–1799}}&lt;/small&gt;
| logo = VOC.svg
| logo_size = 100
| image = Flag of the Dutch East India Company.svg
| image_caption = ڪمپنيءَ جو جهنڊو (1630)
| native_name = {{ubli
|ويرينيخڊي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني
|خينيرالي ويرينيخڊي خيوئڪٽروئيئردي ڪمپاني {{lang|en|italic=no|(اصل نالو)}}
|ويرينيخڊي نيدرلانڊسي خيوئڪٽروئيئردي اوسٽ اِنڊيسي ڪمپاني {{noitalic|(رسمي نالو)}}
}}
| native_name_lang = nl
| type = جزوي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]]
| fate = [[اداري جو خاتمو|ختم ڪئي وئي]] ۽ [[قومي ملڪيت ۾ آڻڻ|قوميايو ويو]]، جنهن مان [[ڊچ اوڀر هندستان]] قائم ٿيو.
| predecessor = {{collapsible list
|bullets=y
|title={{nobold|{{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (1594–1602ع){{efn|نام نهاد {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻيون ڪمپنيون) ۾ شامل هيون: {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}} (ايمسٽرڊيم، 1594–1598ع)، {{lang|nl|italic=no|نيووي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ايرسٽي فيرينيخڊي ڪومپاني اوپ اوسٽ-اِنڊيئي}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|اوڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪومپاني}} (ايمسٽرڊيم، 1598–1601ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي ايمسٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي اوف ٽويدي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|نيووي برابانتسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|ماخيلاينسي ڪومپاني / روٽرڊامسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|مڊلبرخسي ڪومپاني}}، {{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}} (زيلينڊ، 1597ع)، {{lang|nl|italic=no|فيرينيخڊي زيوسي ڪومپاني}} (مڊلبرخ ۽ فيري، 1600ع)، {{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}} (زيلينڊ، 1600ع)، ۽ {{lang|nl|italic=no|ڊيلفٽسي فينوٽسخاپ}}. نيلس اسٽينسگارڊ موجب {{lang|nl|voorcompagnieën}} قانوني طور شامل ٿيل ڪمپنيون نه هيون، پر ڪيترن ئي {{lang|nl|bewindhebbers}} (منتظم شريڪن) طرفان هلائبيون هيون، جيڪي هڪ سادي ڪمپني جي ڀائيوارن وانگر گڏيل حساب تي واپار ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steensgaard |first=Niels |title=The Asian Trade Revolution of the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/asiantraderevolu0000stee |url-access=registration |publisher=University of Chicago Press |year=1974 |isbn=0-226-77139-3}}&lt;/ref&gt;}}}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان فيري}}
|{{lang|nl|italic=no|برابانتسي ڪومپاني}}
|{{lang|nl|italic=no|ڪومپاني فان ڊي موخيرون}}
|{{lang|nl|italic=no|فيرسي ڪومپاني}}
}}
| founded = {{start date and age|df=y|1602|03|20}},&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entoen.nu/voc/en|title=The Dutch East India Company (VOC)|publisher=Canon van Nederland|access-date=19 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201212719/http://entoen.nu/voc/en|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت جي هدايت هيٺ {{lang|nl|ويرڪمپانيئن}} (اڳوڻين ڪمپنين) جي [[ڪاروباري ادغام]] وسيلي قائم ڪئي وئي.
| defunct = {{end date and age|df=y|1799|12|31}}
| founder = [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] ۽ [[ڊچ جمهوريه جون اسٽيٽس جنرل]]
| hq_location_city = {{plainlist|
* [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊچ جمهوريه]] (عالمي مرڪزي هيڊڪوارٽر)
* [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، ڊچ ايسٽ انڊيز (ٻيو هيڊڪوارٽر يا پرڏيهي انتظامي مرڪز)}}
| area_served = {{hlist|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]|[[ڏکڻ ايشيا]]|[[ايشيا-پئسفڪ]]|[[ڏاکڻي آفريڪا]]}}
| key_people = {{plainlist|
* {{ill|Heeren XVII|nl|Heren XVII}}{{\}}لارڊز سيونٽين{{efn|بورڊ آف ڊائريڪٽرز جي حيثيت ۾}} (ڊچ جمهوريه، 1602–1799)
* [[ڊچ ايسٽ انڊيز جا گورنر جنرل]]{{efn|عملي طور مکيه انتظامي سربراهه جي حيثيت ۾}} ([[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]]، 1610–1800)}}
| industry = [[گڏيل ڪاروباري اداري]]
| products = [[مصالحن جو واپار|مصالحا]]، [[ريشم]]، [[چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[ڌاتون]]، [[مال مويشي]]، [[چانهه]]، [[اناج]]، [[چانور]]، [[سويا بين]]، [[کنڊ جي صنعت|ڪمند]]، [[ڏکڻ آفريڪي شراب|شراب]]، [[انڊونيشيا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]]، [[غلامي|غلام]]
}}

[[File:Michiel Jansz van Mierevelt - Johan van Oldenbarnevelt.jpg|thumb|upright=0.9|يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني ڊچ جمهوريه جي اهم سياستدان [[يوهان فان اولڊنبارنيفلٽ]] جي سوچ جو نتيجو هئي.]]

[[File:SA 3025-De binnenplaats van de Beurs van Hendrick de Keyser.jpg|alt=|thumb|هينڊرڪ ڊي ڪائزر جو اسٽاڪ ايڪسچينج]]

'''يونائيٽيڊ ايسٽ انڊيا ڪمپني'''ڊچ نالو {{lang|nl|Vereenigde Oostindische Compagnie}} ('''ويرينيخڊي اوسٽ-اِنڊيسي ڪمپاني''' يا  '''وي او سي''') جو سڌو ترجمو ''يونائيٽيڊ ايسٽ-انڊيا ڪمپني'' آهي.  جيڪا عام طور تي '''ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، هڪ [[چارٽر يافته ڪمپني]] ۽ دنيا جي پهرين [[شيئرن واري گڏيل ڪمپني]]ن مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Exchange History NL – 400 years: the story |url=https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122346/https://www.beursgeschiedenis.nl/en/the-story/ |archive-date=6 October 2022 |access-date=6 October 2022 |website=Exchange History NL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin |edition=2009 |location=London |pages=128–132}}&lt;/ref&gt; اها 20 مارچ 1602ع تي&lt;ref&gt;{{cite web|title=VOC Knowledge Center – VOC Beginnings|url=https://voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|website=VOC-Kenniscentrum|language=nl|access-date=6 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001004110/https://www.voc-kenniscentrum.nl/vocbegin.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[نيدرلينڊ جون اسٽيٽس جنرل]] طرفان اڳ ۾ موجود [[وور ڪمپاني|ڪمپنين]] کي گڏائي قائم ڪئي وئي، ۽ ان کي ايشيا ۾ واپاري سرگرميون هلائڻ لاءِ 21 سالن جي [[اجاره داري]] عطا ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin |location=London |page=129 |edition=2009 |quote=[a monopoly on] all Dutch trade east of the Cape of Good Hope and west of the Straits of Magellan}}&lt;/ref&gt; ڪمپني جا شيئر ڊچ جمهوريه جو هر شهري خريد ڪري سگهندو هو، ۽ اهي کليل [[ثانوي منڊي]]ن ۾ خريد ۽ وڪرو ٿيندا هئا، جن مان هڪ اڳتي هلي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money – A Financial History of the World |publisher=Penguin Books |location=London |pages=129–133 |edition=2009}}&lt;/ref&gt; ڪمپني کي نيم حڪومتي اختيار پڻ حاصل هئا، جن ۾ جنگ ڪرڻ، قيدين کي قيد يا ڦاسي ڏيڻ،&lt;ref&gt;{{cite web |date=11 November 2010 |title=Slave Ship Mutiny: Program Transcript |url=http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |work=Secrets of the Dead |publisher=PBS |access-date=12 November 2010 |archive-date=15 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415010629/http://www.pbs.org/wnet/secrets/transcripts/slave-ship-mutiny-program-transcript/755/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; معاھدا ڪرڻ، پنهنجا [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|سڪا]] جاري ڪرڻ، ۽ نوآباديون قائم ڪرڻ جا اختيار شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ames |first=Glenn J. |title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700 |year=2008 |pages=102–103}}&lt;/ref&gt;

ڇو ته اها ڪمپني اوڀر ۽ اولهه ٻنهي طرفن جي ڪيترين ئي نوآبادين ۽ ملڪن ۾ واپار ڪندي هئي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن دنيا جي پهرين [[گهڻ قومي ڪارپوريشن]] پڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602-1799 Koloniaal Verleden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207085730/http://www.kb.nl/themas/geschiedenis-en-cultuur/koloniaal-verleden/voc-1602%E2%80%931799 |date=7 February 2015 }} VOC at the [[نيدرلينڊ جي قومي لائبريري]] (ڊچ ٻوليءَ ۾)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Updated 10.19.2016 |first=Ben Phelan Posted 01 07 2013 |title=Dutch East India Company: The World's First Multinational |url=https://www.pbs.org/wgbh/roadshow/articles/dutch-east-india-company-the-worlds-first-multinational/ |access-date=2024-01-27 |website=Antiques Roadshow |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

شمارياتي لحاظ کان، ايشيا سان واپار ۾ VOC پنهنجي سڀني حريفن کان گهڻو اڳتي هئي. 1602ع کان 1796ع جي وچ ۾ VOC تقريباً ڏهه لک يورپين کي 4,785 جهازن ذريعي ايشيا ۾ واپار لاءِ موڪليو، ۽ انهن جي ڪوششن جي نتيجي ۾ 2.5 ملين ٽنن کان وڌيڪ ايشيائي واپاري سامان ۽ غلام حاصل ڪيا. ان جي ڀيٽ ۾، 1500ع کان 1795ع تائين باقي سڄي يورپ گڏجي فقط 882,412 ماڻهن کي موڪليو. انگريزي، ۽ پوءِ برطانوي، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جيڪا '''وي او سي''' جي ويجهي حريف هئي، ان جو بحري ٻيڙو '''وي او سي''' جي مقابلي ۾ گهڻو پوئتي رهيو؛ ان وٽ فقط 2,690 جهاز هئا ۽ ان ذريعي کنيل سامان جو مقدار '''وي او سي''' جي ڀيٽ ۾ فقط پنجون حصو هو. سترهين صديءَ جي وڏي حصي دوران '''وي او سي''' پنهنجي مصالحن جي اجاره داري مان تمام وڏو منافعو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |last=Van Boven |first=M. W. |date=2006 |title=Memory of the World – Archives of the Dutch East India Company: Nomination Form – VOC Archives Appendix 2 |url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/22635/11546101681netherlands_voc_archives.doc/netherlands%2Bvoc%2Barchives.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020170457/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D22635%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=20 October 2016 |access-date=10 February 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1602ع ۾ [[مالوڪو ٻيٽ|مالوڪو ٻيٽن]] جي مصالحن جي واپار مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل '''وي او سي'''، 1619ع ۾ بندرگاهه واري شهر [[جياڪارتا]] ۾ پنهنجو گاديءَ جو هنڌ قائم ڪيو ۽ ان جو نالو بدلائي [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] رکيو، جيڪو هاڻي [[جڪارتا]] آهي. ايندڙ ٻن صدين دوران ڪمپني واپاري مرڪزن جي حيثيت سان وڌيڪ بندرگاهن تي قبضو ڪيو ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضي ذريعي پنهنجن مفادن کي محفوظ بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vickers |first=Adrian |author-link=Adrian Vickers |date=2005 |title=A History of Modern Indonesia |url=https://www.academia.edu/42846019 |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-13492-0}}&lt;/ref&gt; اها هڪ اهم واپاري اداري طور برقرار رهي ۽ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال تائين هر سال سراسري طور پنهنجي سرمائي تي تقريباً 18 سيڪڙو منافعو (ڊويڊنڊ) ادا ڪندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Taylor |first=Bryan |title=The Rise And Fall Of The Largest Corporation In History |url=https://www.businessinsider.com/rise-and-fall-of-united-east-india-2013-11 |access-date=2024-04-30 |website=Business Insider}}&lt;/ref&gt; ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اسمگلنگ، بدعنواني ۽ وڌندڙ انتظامي خرچن سبب ڪمپني مالي طور ڪمزور ٿي وئي، ڏيوالي نڪري وئي، ۽ 1799ع ۾ باضابطه طور ختم ڪئي وئي. ان جا سمورا اثاثا ۽ قرض ڊچ [[باٽاوين جمهوريه]] جي حڪومت پنهنجي قبضي ۾ وٺي ڇڏيا.

==ڪمپنيءَ جو نالو، علامت ۽ جهنڊو==

[[File:17th century plaque to Dutch East India Company (VOC), Hoorn.jpg|thumb|upright=1.36|[[هورن]] ۾ سترهين صديءَ جو [ڊچ] گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني ('''وي او سي''') جو يادگاري ڪتبو]]
[[File:VOC-Amsterdam.svg|thumb|upright|VOC جي [[ايمسٽرڊيم]] چيمبر جي علامت]]

ڊچ ٻوليءَ ۾ ڪمپنيءَ جو نالو ''Vereenigde Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Compagnie'' هو، جنهن جو مخفف '''وي او سي''' هو، ۽ جنهن جي لفظي معنيٰ ''&quot;گڏيل ڊچ چارٽر يافته اوڀر هندستان ڪمپني&quot;'' (گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني) آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Fergusson |first1=Niall |title=The Ascent of Money |publisher=Penguin Books |location=London |page=129 |edition=2009|quote=[which cites Note 11: Ronald Findlay and Kevin H. O'Rouke, 'Power and Plenty: Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium' (Princeton, 2007), page 178)]}}&lt;/ref&gt; ڪمپنيءَ جي [[مونوگرام]] واري علامت هڪ وڏي انگريزي اکر '''V''' تي مشتمل هئي، جنهن جي کاٻي پاسي '''O''' ۽ ساڄي پاسي '''C''' رکيل هوندا هئا، ۽ ممڪن آهي ته اها دنيا جي پهرين عالمي طور سڃاتل [[ڪارپوريٽ علامت]] هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot;&gt;[[Timothy Brook|Brook, Timothy]]: ''[[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]]''. (London: [[Profile Books]], 2008) {{ISBN|1-84668-120-0}}&lt;/ref&gt; اها علامت ڪمپنيءَ جي جهنڊن، توپن، سڪن ۽ ٻين سرڪاري شين تي استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |author=Zuber, Charles |title=VOC: The logo that lasted |url=http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027060659/http://designonline.org.au/the-logo-that-lasted/ |archive-date=2022-10-27 |access-date=22 January 2017 |publisher=Designonline.org.au}}&lt;/ref&gt;

جنهن چيمبر واپاري ڪارروائي هلائيندي هئي، ان جي آبائي شهر جو پهريون اکر مونوگرام جي مٿئين حصي تي شامل ڪيو ويندو هو. هن مونوگرام جي گهڻ رخي استعمال، لچڪ، چٽائي، سادگي، توازن، دائميت ۽ علامتي اهميت کي '''وي او سي''' جي پيشاورانه نموني تيار ڪيل علامت جون نمايان خوبيون سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; انهن خاصيتن ان دور ۾ ان کي غيرمعمولي ڪاميابي ڏني، جڏهن [[ڪارپوريٽ سڃاڻپ]] جو تصور تقريباً اڻڄاتل هو.&lt;ref name=&quot;TimothyBrook&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان هڪ آسٽريليائي [[انگور جي شراب ٺاهيندڙ]] ڪمپنيءَ جو نالو ٻيهر رجسٽر ڪرائي، '''وي او سي''' جي هن علامت کي استعمال ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Tim Treadgold |date=13 March 2006 |title=Cross-Breeding |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |url-status=live |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130604205147/http://www.forbes.com/global/2006/0313/062.html |archive-date=4 June 2013}}&lt;/ref&gt;

سڄي دنيا ۾، خاص طور انگريزي ڳالهائيندڙ ملڪن ۾، '''وي او سي''' کي وڏي پيماني تي '''ڊچ اوڀر انڊيا ڪمپني''' (ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هي نالو ان کي [برطانوي] [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] (EIC) ۽ ٻين اوڀر هندستاني ڪمپنين، جهڙوڪ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]]، [[پورچوگيز اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[سويڊش اوڀر هندستان ڪمپني]] کان الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪمپنيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻين متبادل نالن ۾ ''ڊچ اوڀر هندستان ڪمپني''، ''گڏيل اوڀر هندستان ڪمپني''، ''جان ڪمپني'' (Jan Company) ۽ ''جان ڪمپاني'' (Jan Compagnie) پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;[http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company The Dutch East India Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company |date=6 September 2015}}, ''European Heritage Project''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |title=The Dutch East Indies Company – The First 100 Years [Transcript] |publisher=Gresham College (gresham.ac.uk) |author=Crump, Thomas |date=1 March 2006 |access-date=21 August 2017 |archive-date=26 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190126215044/http://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-dutch-east-indies-company-the-first-100-years |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
===شروعات===
{{See also|انڊونيشيا ڏانهن پهريون ڊچ مهم|انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ويرڪمپاني}}
{{Further|مصالحن جو واپار|ڪيپ وارو سامونڊي رستو}}

1566ع/1568ع ۾ شروع ٿيندڙ [[ڊچ بغاوت]] کان اڳ، برابانٽ جي شهر [[اينٽورپ]] اتر يورپ ۾ مال جي ورڇ جي هڪ اهم مرڪز طور ڪم ڪندو هو. 1591ع کان پوءِ، پورچوگالين جرمن [[فوگر خاندان]] ۽ [[ويلسر خاندان]] سان گڏ اسپيني ۽ اطالوي واپاري ادارن تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي اتحاد قائم ڪيو، جيڪو [[هيمبرگ]] مان پنهنجي واپاري سرگرمين کي هلائيندو هو. هيمبرگ کي اتر يورپ جي مرڪزي بندرگاهه طور استعمال ڪندي اهي پنهنجو سامان ورهائيندا هئا، جنهن سبب ڊچ واپارين کي هن واپار کان ڌار ڪيو ويو. ساڳئي وقت، پورچوگالي واپاري نظام وڌندڙ طلب، خاص طور تي ڪاري مرچ جي طلب، کي پورو ڪرڻ لاءِ رسد وڌائڻ ۾ ناڪام رهيو. مصالحن جي طلب نسبتاً [[طلب جي قيمتي لچڪ]] کان گهٽ متاثر ٿيندي هئي؛ تنهن ڪري، مرچ جي رسد ۾ معمولي به گهٽتائي ان جي قيمت ۾ تيز واڌ جو سبب بڻجندي هئي.

1580ع ۾ [[پورچوگال جي بادشاهت]]، [[آئيبيرين اتحاد]] جي نالي سان مشهور [[ذاتي اتحاد]] تحت [[اسپيني تاج]] سان متحد ٿي وئي، جنهن سان [[ڊچ جمهوريه]] جنگ ۾ هئي. اهڙيءَ طرح [[پورچوگالي سلطنت]] ڊچ فوجي حملن لاءِ هڪ مناسب هدف بڻجي وئي. انهن سببن ڊچ واپارين کي پاڻ بين البراعظمي مصالحن جي واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان علاوه، ڪيترن ئي ڊچ واپارين ۽ سياحن، جهڙوڪ [[يان هويخن فان لنسخوٽن]] ۽ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]]، پورچوگالين جي &quot;ڳجهن&quot; واپاري رستن ۽ طريقن بابت سڌي ڄاڻ حاصل ڪئي، جنهن ڊچن کي هن واپار ۾ داخل ٿيڻ لاءِ وڌيڪ موقعا فراهم ڪيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=383}}

اهڙيءَ ريت ڊچ مهمن لاءِ [[انڊونيشيا]] جي ٻيٽن ڏانهن وڃڻ جو رستو هموار ٿيو. انهن مهمن جي شروعات 1595ع ۾ [[ڪورنيليس ڊي هائوٽمان]] ڪئي، جنهن کان پوءِ 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] ۽ ٻين اڳواڻن جون مهمون روانيون ٿيون. 1595ع ۾ [[فريڊرڪ ڊي هائوٽمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ چار جهازن واري جاچ مهم جڏهن اولهه جاوا جي مرڪزي مرچ بندرگاهه [[بانٽن]] پهتي، تڏهن ان جو مقابلو پورچوگالين ۽ مقامي جاوي ماڻهن سان ٿيو. ان کان پوءِ هائوٽمان جي مهم جاوا جي اترين سامونڊي ڪناري سان اوڀر طرف رواني ٿي، جتي سيدايو وٽ جاوين جي حملي ۾ ٻارهن عملي جا ماڻهو مارجي ويا، ۽ [[مدورا]] ۾ هڪ مقامي حڪمران پڻ قتل ٿيو. مهم جو اڌ عملو وڃائڻ کان پوءِ باقي بچيل ماڻهو 1596ع ۾ نيدرلينڊ واپس پهتا، پر ايترا مصالحا ساڻ کڻي آيا، جن مان تمام وڏو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

[[File:De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz Vroom, 1599, Rijksmuseum SK-A-2858.jpg|thumb|260px|[[ڪورنيليس فروم]] جي ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ 1599ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|ٻي ايشيائي مهم]] جي واپسي ڏيکاريل آهي.]]

1598ع ۾ نيدرلينڊ جي مختلف مقابلي ڪندڙ واپاري گروهن طرفان جهازن جا وڌندڙ ٻيڙا روانا ڪيا ويا. جيتوڻيڪ ڪي ٻيڙا تباهه ٿي ويا، پر گهڻيون مهمون ڪامياب رهيون ۽ ڪجهه سفرن مان غيرمعمولي منافعو حاصل ٿيو. 1598ع ۾ [[ياڪوب فان نيڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺ جهازن تي مشتمل [[انڊونيشيا ڏانهن ٻي ڊچ مهم|هڪ ٻيڙو]] پهريون ڊچ ٻيڙو هو، جيڪو مالوڪو جي &quot;مصالحن وارن ٻيٽن&quot;، جيڪي مولوڪاس جي نالي سان پڻ مشهور آهن، تائين پهتو ۽ اهڙيءَ طرح جاوي وچولين کي واپار مان ڪڍي ڇڏيو. اهي جهاز 1599ع ۽ 1600ع ۾ يورپ موٽي آيا، ۽ هن مهم مان 400 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=27}}

1600ع ۾ ڊچن [[امبون ٻيٽ]] تي مسلمان [[هيتو ماڻهو|هيتوي ماڻهن]] سان پورچوگالين خلاف اتحاد قائم ڪيو، جنهن جي بدلي ۾ ڊچن کي هيتو کان مصالحا خريد ڪرڻ جو واحد حق مليو. امبون تي ڊچن جو ڪنٽرول ان وقت قائم ٿيو، جڏهن پورچوگالين امبون جو پنهنجو قلعو ڊچ-هيتوي اتحاد جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1613ع ۾ ڊچن پورچوگالين کي [[سولور]] واري سندن قلعي مان ڪڍي ڇڏيو، پر پوءِ پورچوگالين جي هڪ ٻي حملي کان پوءِ اهو علائقو ٻيهر سندن قبضي ۾ هليو ويو. ان ٻيهر قبضي کان پوءِ ڊچن 1636ع ۾ ٻيهر سولور تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[سولور]] جي اوڀر ۾ واقع [[تيمور]] جي ٻيٽ تي ڊچن جي اڳڀرائي هڪ خودمختيار ۽ طاقتور پورچوگالي-يوروشيائي گروهه، [[ٽوپاس]]، روڪي ڇڏي. اهي [[چندن]] جي واپار تي ڪنٽرول برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهيا. سندن مزاحمت سترهين ۽ ارڙهين صديءَ تائين جاري رهي، جنهن سبب [[پورچوگالي تيمور]] پورچوگال جي اثر هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} Matos, Artur Teodoro de (1974), ''Timor Portugues, 1515–1769'', Lisboa: Instituto Histórico Infante Dom Henrique.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|nl}} Roever, Arend de (2002), ''De jacht op sandelhout: De VOC en de tweedeling van Timor in de zeventiende eeuw'', Zutphen: Walburg Pers.&lt;/ref&gt;

===تشڪيلي سال===
[[File:Sd2-baggala.JPG|thumb|[[مغل بنگال]] جي ''بغله'' قسم جي ٻيڙي، جيڪا ڊچ واپارين طرفان [[هندي وڏي سمنڊ]]، [[عرب سمنڊ]]، [[بنگال جي نار]]، [[ملاڪا جي آبنائي]] ۽ [[ڏکڻ چين سمنڊ]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي هئي.]]
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Reproductie van een plattegrond van Batavia uit circa 1627 TMnr 496-3.jpg|thumb|تقريباً 1627ع جي شهر باتاويا جي نقشي جي نقل، [[ويريلڊ ميوزيم ايمسٽرڊيم]] جي مجموعي مان]]
[[File:Waere affbeeldinge Wegens het Casteel ende Stadt BATAVIA gelegen opt groot Eylant JAVA Anno 1681.jpg|thumb|1681ع ۾ ڊچ باتاويا، جيڪو اڄوڪي [[اتر جڪارتا]] ۾ تعمير ڪيو ويو.]]

ان زماني ۾ اهو رواج هو ته ڪنهن به ڪمپنيءَ کي رڳو هڪ سامونڊي سفر جي مدي لاءِ سرمايو فراهم ڪيو ويندو هو، ۽ جڏهن جهازن جو ٻيڙو واپس موٽندو هو ته ڪمپني ختم (لڪئيڊيٽ) ڪئي ويندي هئي. اهڙين مهمن ۾ سيڙپڪاري انتهائي خطري واري هوندي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سامونڊي ڦورن، بيمارين ۽ جهازن جي تباهه ٿيڻ جا خطرا عام هئا. ان کان علاوه [[طلب جي غير لچڪ]] ۽ مصالحن جي نسبتاً [[رسد جي لچڪ]]{{efn|وچولي مدي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ نوان فراهم ڪندڙ مارڪيٽ ۾ داخل ٿي سگهندا هئا. مختصر مدي ۾، يقيناً رسد پڻ غير لچڪدار هوندي هئي.}} جي گڏيل اثر سبب قيمتون اوچتو ڪري به سگهنديون هيون، جنهن سان منافعي جا امڪان ختم ٿي ويندا هئا. اهڙي خطري کي منظم ڪرڻ لاءِ رسد تي ضابطو آڻڻ خاطر [[ڪارٽيل]] قائم ڪرڻ هڪ منطقي حل نظر آيو. 1600ع ۾ انگريزن سڀ کان پهرين پنهنجا وسيلا گڏ ڪري هڪ اجاره دار واپاري اداري، [[ايسٽ انڊيا ڪمپني|انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، جي صورت ۾ منظم ڪيا، جنهن سان سندن ڊچ حريفن لاءِ سخت خطرو پيدا ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

1602ع ۾ ڊچ حڪومت پڻ ساڳيو قدم کنيو ۽ هڪ گڏيل &quot;اوڀر هندستان ڪمپني&quot; جي قيام جي سرپرستي ڪئي، جنهن کي پڻ ايشيا سان واپار جو اجاره دار حق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |title=Octrooi verleend door de Staten-Generaal betreffende de alleenhandel ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van de Straat van Magallanes voor de duur van 21 jaar |year=1602 |publication-place=Amsterdam |pages=5 |language=nl |trans-title=Patent granted by the States General concerning exclusive trade east of the Cape of Good Hope and west of the Strait of Magallanes for a period of 21 years |quote=&quot;هي گڏيل ڪمپني هن 1602ع واري سال سان پنهنجو آغاز ڪندي ۽ ان کان پوءِ لڳاتار هڪويهن سالن تائين قائم رهندي' |access-date=22 April 2022 |orig-date=20 March 1602 |via=Nationaal Archief |archive-date=22 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422184915/https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.04.02/invnr/1/file/NL-HaNA_1.04.02_1_01 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سترهين صديءَ جي ڪجهه عرصي تائين اها جائفل، جاوتري ۽ لونگ جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب رهي ۽ اهي مصالحا يورپي بادشاهتن ۽ شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي [[مغل سلطنت]] ۾ ان قيمت کان 14 کان 17 ڀيرا وڌيڪ اگهه تي وڪڻندي هئي، جيڪا اها [[انڊونيشيا]] ۾ ادا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680|last=Reid|first=Anthony|publisher=Yale University Press|year=1993|location=New Haven, Connecticut|pages=290}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ته ڊچن جا منافعو تيزيءَ سان وڌيا، پر مصالحن وارن ٻيٽن جي مقامي معيشت تباهه ٿي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اجاره دار خريدار هجڻ جي حيثيت سان '''وي او سي''' مقامي پيدا ڪندڙن کي تمام گهٽ قيمتون ادا ڪرڻ تي مجبور ڪندي هئي. 6,440,200 [[گلڊر]]&lt;ref&gt;{{cite book|first=John|last=Bruce|title=Annals of the Honourable East-India Company |url=https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog|year=1810|publisher=Black, Parry, and Kingsbury|page=[https://archive.org/details/annalshonorable00brucgoog/page/n42 28]}}&lt;/ref&gt; (جيڪا {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:6440200/10^6}}|1600|r=0}}{{nbsp}}million|link=yes}} جي برابر آهي {{Inflation/year|NL}} ۾) جي سرمائي سان، نئين ڪمپنيءَ جي چارٽر ان کي قلعا اڏڻ، فوجون رکڻ ۽ ايشيائي حڪمرانن سان معاهدا ڪرڻ جا اختيار ڏنا. ان ۾ اهڙي واپاري اداري جو تصور پيش ڪيو ويو، جيڪو 21 سالن تائين جاري رهندو، جڏهن ته مالي حساب ڪتاب هر ڏهن سالن جي آخر ۾ ڪيو ويندو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

[[File:Willem Blaeu00.jpg|thumb|left|[[دريافتن جي دور]] دوران [[وليم بليو]] پاران 1630ع ۾ تيار ڪيل مالوڪو ٻيٽن جو ابتدائي نقشو. اتر ساڄي پاسي ڏيکاريل آهي، جنهن ۾ سڀ کان ساڄي پاسي [[ٽرنيٽ جي سلطنت]] ۽ ان کان پوءِ [[ٽڊور جي سلطنت]] ڏيکاريل آهن. اهي ٻئي [[مصالحن جا ٻيٽ]] جي نالي سان مشهور هئا ۽ '''وي او سي''' جي واپاري ڳجهن مرڪزن مان هئا.]]

فيبروري 1603ع ۾ ڪمپني [[سانتا ڪيٽرينا (جهاز)|''سانتا ڪيٽرينا'']] نالي 1,500 ٽن وزن واري هڪ پورچوگالي واپاري [[ڪيريڪ]] کي [[مالائي اپٻيٽ]] جي سامونڊي ڪناري وٽ قبضو ڪري ورتو. ساڳئي سال هڪ گڏيل ڊچ-انگريزي ٻيڙيءَ [[مڪائو]] جي ويجهو هڪ ٻيو پورچوگالي ڪيريڪ پڻ هٿ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author-link=C. R. Boxer |last=Boxer |first=C. R. |title=Fidalgos in the Far East, 1550–1770 |publisher=Martinus Nijhoff |location=The Hague |date=1948 |page=50}}&lt;/ref&gt; انهن ٻنهي جهازن جي سامان جي وڪري مان حاصل ٿيندڙ آمدني '''وي او سي''' جي شروعاتي سرمائي جي اڌ کان به وڌيڪ هئي.&lt;ref name=&quot;boyajian&quot;&gt;{{cite book |last=Boyajian |first=James C. |title=Portuguese Trade in Asia under the Habsburgs, 1580–1640 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |page=151 |publisher=JHU Press |date=2008 |isbn=978-0-8018-8754-3 |access-date=2 June 2016 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160033/https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC&amp;pg=PA151 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1603ع ۾ انڊونيشيا ۾ ڊچن جو پهريون مستقل واپاري مرڪز [[بانٽن]]، [[اولهه جاوا]] ۾ قائم ڪيو ويو. 1611ع ۾ ٻيو مرڪز [[جياڪارتا]] ۾ قائم ٿيو، جنهن جو نالو بعد ۾ &quot;باتاويا&quot; ۽ پوءِ &quot;جڪارتا&quot; رکيو ويو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} 1610ع ۾ VOC ايشيا ۾ پنهنجن معاملن تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ [[ڊچ اوڀر هندستان جو گورنر جنرل|گورنر جنرل]] جو عهدو قائم ڪيو. گورنر جنرلن جي [[استبداد]] جي خطري کي گهٽائڻ ۽ انهن جي نگراني ڪرڻ لاءِ [[انڊيز جي ڪائونسل]] (''Raad van Indië'') پڻ قائم ڪئي وئي. گورنر جنرل عملي طور ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي سمورين سرگرمين جو اعليٰ منتظم بڻجي ويو، جڏهن ته ''ھيرين XVII''، جيڪو مختلف چيمبرن جي 17 شيئر هولڊرن تي مشتمل ادارو هو، رسمي طور مجموعي ڪنٽرول برقرار رکندو رهيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

[[File:Amboina. 17th century print, most likely English..jpg|thumb|''امبوئينا جو ٻيٽ''، سترهين صديءَ جي هڪ ڇپيل تصوير، غالباً انگريزي]]

'''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر پهرين ٽن گورنر جنرلن (1610ع–1619ع) جي دور ۾ [[امبون گورنري]] ۾ هو، پر اها جاءِ مناسب نه سمجهي وئي. جيتوڻيڪ اها مصالحن جي پيداوار وارن علائقن جي مرڪز ۾ هئي، پر اها آفريڪا کان هندستان ۽ جاپان تائين پکڙيل ايشيائي واپاري رستن ۽ '''وي او سي''' جي ٻين سرگرمين کان تمام پري هئي.&lt;ref&gt;Om Prakash, ''The Dutch East India Company and the Economy of Bengal, 1630–1720'' (Princeton University Press, 1985)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William De Lange, ''Pars Japonica: the first Dutch expedition to reach the shores of Japan'', (2006)&lt;/ref&gt; تنهنڪري ٻيٽن جي اولهه واري حصي ۾ هڪ وڌيڪ مناسب هنڌ جي ڳولا ڪئي وئي. ملاڪا جي آبنائي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان نهايت اهم هئي، پر پورچوگالين جي قبضي کان پوءِ اها غير محفوظ ٿي وئي، جڏهن ته بانٽن ۾ '''وي او سي''' جي پهرين مستقل آبادي هڪ طاقتور مقامي حڪمران جي ڪنٽرول هيٺ هئي ۽ اتي چيني ۽ انگريز واپارين سان سخت مقابلو پڻ موجود هو.{{sfn|Ricklefs |1993 |pages=25–28}}

1604ع ۾ [[سر هينري مڊلٽن]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي ٻي انگريزي مهم [[ٽرنيٽ]]، [[ٽڊور]]، [[امبون ٻيٽ]] ۽ [[باندا ٻيٽ]] تي پهتي. باندا ۾ انهن کي '''وي او سي''' جي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن سان مصالحن تائين رسائي لاءِ اينگلو-ڊچ مقابلي جي شروعات ٿي. 1611ع کان 1617ع تائين انگريزن [[سوڪاڊانا]] (ڏکڻ اولهه [[ڪليمانتان]])، [[مڪاسر]]، [[جياڪارتا]]، [[جيپارا]] ([[جاوا]]) ۽ [[آچه]]، [[پريامان]] ۽ [[جامبي]] ([[سماترا]]) ۾ واپاري مرڪز قائم ڪيا، جن '''وي او سي''' جي اوڀر هندستان جي واپار تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي خواهشن کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}}

1620ع ۾ يورپ ۾ ٿيل سفارتي معاهدن ڊچ ۽ انگريزي مصالحن جي واپار جي وچ ۾ سهڪار جو هڪ دور شروع ڪيو.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=29}} پر اهو دور بدنام [[امبوئينا قتل عام]] سان ختم ٿيو، جنهن ۾ ڏهه انگريزن کي ڊچ حڪومت خلاف سازش جي الزام هيٺ گرفتار ڪري مقدمو هلائڻ کان پوءِ سندن ڪنڌ قلم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;MILLER_XVI&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Miller |editor-first=George |title=To The Spice Islands and Beyond: Travels in Eastern Indonesia |publisher=Oxford University Press |year=1996 |location=New York|pages=xvi |isbn=967-65-3099-9 |no-pp=true}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ان واقعي سبب يورپ ۾ شديد ڪاوڙ ۽ سفارتي بحران پيدا ٿيو، پر انگريز خاموشي سان بانٽن ۾ واپار کان سواءِ انڊونيشيا ۾ پنهنجين تقريباً سڀني سرگرمين تان هٿ کڻي ويا ۽ ايشيا جي ٻين علائقن ڏانهن پنهنجو ڌيان منتقل ڪيو.

===واڌ ويجهه===
[[File:Melaka-St-Paul-Dutch-graves-2182.jpg|thumb|اڳوڻي [[ڊچ ملاڪا]] ۾ تباهه ٿيل [[سينٽ پال گرجا گهر، ملاڪا]] اندر ڊچ معززن جون قبرون]]
[[File:De handelsloge van de VOC in Hougly in Bengalen Rijksmuseum SK-A-4282.jpeg|thumb|260px|[[هگلي-چنسورا]]، [[مغل بنگال]] ۾ ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو واپاري ڪارخانو — هينڊرڪ فان اسخائلنبرخ (1665ع)]]

1619ع ۾ [[يان پيٽرسزون ڪون]] کي '''وي او سي''' جو گورنر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن '''وي او سي''' جي سياسي ۽ اقتصادي، ٻنهي لحاظ کان، هڪ ايشيائي طاقت بڻجڻ جو امڪان ڏٺو. 30 مئي 1619ع تي ڪون، اوڻيهه جهازن جي فوجي مدد سان، جياڪارتا تي حملو ڪيو، بانٽن جي فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو؛ ۽ تباهه ٿيل شهر جي کنڊرن مان [[باتاويا، ڊچ ايسٽ انڊيز|باتاويا]] کي '''وي او سي''' جو مرڪزي دفتر بڻائي قائم ڪيو. 1620ع واري ڏهاڪي ۾ [[باندا ٻيٽ]] جي لڳ ڀڳ سموري مقامي آباديءَ کي اتان ڪڍيو ويو، بک وگهي مرڻ لاءِ ڇڏيو ويو يا قتل ڪيو ويو، جيئن انهن جي جاءِ تي ڊچ پوکون قائم ڪري سگهجن.{{sfn|Ricklefs |1993 |page=30}} انهن پوکن ۾ برآمد لاءِ [[جائفل]] پوکي ويندي هئي. ڪون کي اميد هئي ته اوڀر انڊيز ۾ وڏي انگ ۾ ڊچ آبادگار وسايا ويندا، پر اها پاليسي عملي صورت اختيار نه ڪري سگهي، جنهن جو بنيادي سبب اهو هو ته تمام ٿورا ڊچ ايشيا ڏانهن لڏي وڃڻ لاءِ تيار هئا.&lt;ref&gt;The Dutch Seaborne Empire 1600–1800, page 218&lt;/ref&gt;

ڪون جي هڪ ٻي رٿا وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿي. ان وقت يورپ ۽ ايشيا جي واپار ۾ هڪ وڏو مسئلو اهو هو ته چاندي ۽ سون کان سواءِ يورپي واپارين وٽ تمام ٿوريون اهڙيون شيون هيون، جيڪي ايشيائي خريدار وٺڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري يورپي واپارين کي مصالحن جي قيمت قيمتي ڌاتن ۾ ادا ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته اسپين ۽ پورچوگال کان سواءِ يورپ ۾ اهي ڌاتون گهٽ مقدار ۾ موجود هيون. ڊچن ۽ انگريزن کي اهي ڌاتون حاصل ڪرڻ لاءِ ٻين يورپي ملڪن سان واپار ۾ واڌو توازن پيدا ڪرڻو پوندو هو. ڪون هن مسئلي جو هڪ سادو حل ڳولي ورتو: ايشيا جي اندر ئي هڪ واپاري نظام شروع ڪيو وڃي، جنهن مان حاصل ٿيندڙ منافعو يورپ سان مصالحن جي واپار لاءِ استعمال ڪري سگهجي. ڊگهي مدي ۾ ان طريقي سان يورپ مان قيمتي ڌاتن جي برآمد جي ضرورت ختم ٿي وئي، جيتوڻيڪ شروعات ۾ ان لاءِ انڊيز ۾ وڏي واپاري سرمائي جو ذخيرو قائم ڪرڻ ضروري هو. '''وي او سي''' 1630ع تائين پنهنجي منافعي جو وڏو حصو انهيءَ مقصد لاءِ ٻيهر سيڙايو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=386}}

'''وي او سي''' سڄي ايشيا ۾ واپار ڪندي هئي ۽ ان کي خاص طور [[بنگال]] مان وڏو فائدو حاصل ٿيندو هو. نيدرلينڊ مان باتاويا پهچندڙ جهاز ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي آبادين لاءِ ضروري سامان کڻي ايندا هئا. جاپان مان حاصل ٿيندڙ چاندي ۽ ٽامي کي دنيا جي امير ترين سلطنتن، [[مغل هندستان]] ۽ [[چنگ گهراڻو|چنگ چين]]، سان ريشم، ڪپهه، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ڪپڙي جي واپار لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. اهي شيون يا ته ايشيا جي اندر گهُر وارن مصالحن جي بدلي ۾ وڪرو ڪيون وينديون هيون يا وري يورپ واپس آنديون وينديون هيون. '''وي او سي''' يورپي خيالن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي ايشيا ۾ متعارف ڪرائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪمپني عيسائي مبلغن جي مدد ڪئي ۽ چين ۽ جاپان سان جديد ٽيڪنالاجيءَ جو واپار پڻ ڪيو. [[ناگاساڪي]] جي سامونڊي ڪناري ڀرسان واقع هڪ [[مصنوعي ٻيٽ]] [[ڊيجيما]] تي '''وي او سي''' جي وڌيڪ پرامن واپاري چوڪي ٻن سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي تائين اها واحد جاءِ رهي، جتي يورپين کي [[جاپان]] سان واپار جي اجازت هئي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=115}}&lt;/ref&gt; جڏهن '''وي او سي''' فوجي طاقت استعمال ڪري [[منگ گهراڻو|منگ چين]] کي ڊچ واپار لاءِ کولڻ جي ڪوشش ڪئي ته چينين 1623ع کان 1624ع تائين [[چين-ڊچ تڪرار|پينگهو ٻيٽن بابت جنگ]] ۾ ڊچن کي شڪست ڏني، جنهن سبب '''وي او سي''' کي [[پينگهو]] ڇڏي [[تائيوان]] وڃڻو پيو. 1633ع ۾ چينين [[ليائولئو خليج جي جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي ٻيهر شڪست ڏني.

ويٽنام جي [[نگوين حڪمرانن]]، [[ترن-نگوين جنگ]] دوران، [[جيانهه درياهه جي جنگ (1643ع)|1643ع جي هڪ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني ۽ هڪ ڊچ جهاز کي ڌماڪي سان تباهه ڪري ڇڏيو. ڪمبوڊين 1643ع کان 1644ع تائين ميڪونگ درياهه تي ٿيندڙ [[ڪمبوڊيا-ڊچ جنگ]] ۾ '''وي او سي''' کي شڪست ڏني.

[[File:Dutch settlement at Chunchura on the Hugli river, West Benga Wellcome V0050427 (cropped).jpg|thumb|260px|[[بنگال صوبو]] ۾ ڊچ آبادي]]

1640ع ۾ '''وي او سي''' پورچوگالين کان [[گال]]، [[ڊچ سيلون]]، جو بندرگاهه حاصل ڪيو ۽ [[دارچيني]] جي واپار تي سندن اجاره داري ختم ڪري ڇڏي. 1658ع ۾ [[خيرارڊ پيٽرسز هلفٽ]] [[ڪولمبو]] جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[ڪينڊي]] جي بادشاهه [[راجاسنها ٻيون]] جي مدد سان فتح ڪيو ويو. 1659ع تائين پورچوگالين کي سامونڊي ڪنارن وارن علائقن مان ڪڍيو ويو، جن تي پوءِ '''وي او سي''' قبضو ڪري ورتو، ۽ اهڙيءَ ريت دارچينيءَ جي واپار تي ان جي اجاره داري قائم ٿي وئي. پورچوگالين يا انگريزن کي [[سري لنڪا]] تي ٻيهر قبضو ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ '''وي او سي''' اڳتي وڌي پورچوگالين کان سڄي [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي قبضو ڪيو ۽ کين هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري تان لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍي ڇڏيو.

1652ع ۾ [[يان فان ريبيڪ]] طوفانن واري ڪيپ، جيڪو آفريڪا جي ڏکڻ-اولهه ڇيڙي تي واقع آهي ۽ هاڻي ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ ٽائون]] آهي، تي رسد فراهم ڪرڻ لاءِ هڪ چوڪي قائم ڪئي، جيئن اوڀر ايشيا ڏانهن ويندڙ ۽ اتان موٽندڙ ڪمپنيءَ جي جهازن کي خدمتون مهيا ڪري سگهجن. بعد ۾ ان چوڪيءَ جي موجودگيءَ جي اعزاز ۾ ڪيپ جو نالو بدلائي [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] رکيو ويو. جيتوڻيڪ غير ڪمپني جهازن کي به اها چوڪي استعمال ڪرڻ جي اجازت هئي، پر انهن کان تمام وڏا معاوضا ورتا ويندا هئا. بعد ۾ اها چوڪي مڪمل نوآبادي، [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ نوآبادي]]، بڻجي وئي، جڏهن وڌيڪ ڊچ ۽ ٻيا يورپي اتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.

سترهين صديءَ دوران '''وي او سي''' جون واپاري چوڪيون [[فارس]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dutch era |url=https://www.nla.ae/en/our-history/historical-periods/dutch-era/ |access-date=2026-04-08}}&lt;/ref&gt; [[ڊچ بنگال|بنگال]]، [[ڊچ ملاڪا|ملاڪا]]، [[ٿائيلينڊ|سيام]]، [[ڊچ فارموسا|فارموسا]]، جيڪو هاڻي تائيوان آهي، ۽ هندستان جي [[ڊچ مالابار|مالابار]] ۽ [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل]] سامونڊي ڪنارن تي پڻ قائم ڪيون ويون. 1729ع ۾ مکيه چيني علائقي تائين سڌي رسائي حاصل ٿي، جڏهن [[ڪينٽن ڪارخانا|هڪ واپاري ڪارخانو]] [[گوانگزو|ڪينٽن]] ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hertroijes |first1=Frasie |title=Meeting the Dutch: cooperation and conflict between Jesuits and Dutch merchants in Asia, 1680–1795 |journal=Paper Presented at the Conference of ENIUGH, London |year=2011 |page=10 |url=http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |access-date=28 July 2018 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407020410/http://research.uni-leipzig.de/eniugh/congress/fileadmin/eniugh2011/dokumente/Going_Dutch_Hertroijs_2011_4_7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1661ع ۾ [[منگ گهراڻو|منگ]] جي فوجي اڳواڻ ڪوڪسنگا ڊچن کي شڪست ڏيڻ لاءِ هڪ بحري ٻيڙو روانو ڪيو. 1662ع ۾ جاوا مان آيل ڊچ فوجي مدد کي ڪوڪسنگا جي منگ وفادارن شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ڊچ ڪمانڊر فريڊرڪ ڪوئٽ تائيوان هٿان ڏئي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Andrade&quot;&gt;{{cite book|last=Andrade|author1-link=Tonio Andrade|first=Tonio|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press|year=2005|url=http://www.gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|access-date=16 May 2012|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419085256/http://gutenberg-e.org/andrade/andrade11.html#s02/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (''ڏسو'' [[تائيوان جي تاريخ]]).

1663ع ۾ '''وي او سي''' [[پينان]] واري علائقي جي ڪيترن مقامي حڪمرانن سان ”پينان معاهدو“ ڪيو، جيڪي [[آچه سلطنت]] خلاف بغاوت ڪري رهيا هئا. هن معاهدي تحت '''وي او سي''' کي علائقي ۾ هڪ واپاري چوڪي قائم ڪرڻ ۽ آخرڪار اتان جي واپار، خاص طور سون جي واپار، تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي اجازت ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 July 1982 |title=170 tahun kepahlawanan minangkabau |url=http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314193208/http://majalah.tempointeraktif.com/id/arsip/1982/07/31/BK/mbm.19820731.BK47129.id.html |archive-date=14 March 2012 |access-date=11 March 2012 |website=Majalah Tempo Online |language=indonesian}}&lt;/ref&gt;

1669ع تائين '''وي او سي''' دنيا جي ان وقت تائين سڀ کان امير خانگي ڪمپني بڻجي چڪي هئي. ان وٽ 150 کان وڌيڪ واپاري جهاز، 40 جنگي جهاز، 50,000 ملازم، 10,000 سپاهين تي مشتمل خانگي فوج ۽ اصل سيڙپڪاري تي 40 سيڪڙو [[منافعي جو حصو]] ادا ڪرڻ جي سگهه هئي.{{efn|شيئرن جي قيمت ۾ نمايان واڌ ٿي چڪي هئي، تنهنڪري ان لحاظ کان منافعي جو اهو حصو ايترو غيرمعمولي نه هو.}}

'''وي او سي''' جا ڪيترائي ملازم مقامي ماڻهن سان گڏجي رهيا ۽ [[نوآبادياتي دور کان اڳ انڊو ماڻهو|انڊو ماڻهن]] جي آباديءَ ۾ واڌ جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |last=De Witt |first=D. |work=Children of the VOC at |title=The Easternization of the West: The Role of Melaka, the Malay-Indonesian archipelago and the Dutch (VOC). (International seminar by the Melaka State Government, the Malaysian Institute of Historical and Patriotism Studies (IKSEP), the Institute of Occidental Studies (IKON) at the National University of Malaysia (UKM) and the Netherlands Embassy in Malaysia. Malacca, Malaysia, 27 July 2006 |url=http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |access-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814022910/http://www.dutchmalaysia.net/press/Easternization.html |archive-date=14 August 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blusse |first=Leonard |title=Strange Company: Chinese Settlers, Mestizo Women and the Dutch in VOC Batavia. (Dordrecht-Holland; Riverton, US, Foris Publications, 1986. xiii, 302p.) number: 959.82 B659}}&lt;/ref&gt;

===نئين رخ ڏانهن تبديلي===

تقريباً 1670ع ڌاري ٻن واقعن سبب '''وي او سي''' جي واپار جي واڌ رڪجي وئي. پهريون ته جاپان سان انتهائي منافعي بخش واپار گهٽجڻ لڳو. 1662ع ۾ [[فورٽ زيلينڊيا جو گهيرو|فورٽ زيلينڊيا جي گهيري]] دوران [[ڪوڪسنگا]] هٿان [[فارموسا]] واري چوڪي وڃائڻ ۽ [[چين]] اندر لاڳاپيل افراتفري، جتي [[منگ گهراڻو]] ختم ٿي [[چنگ گهراڻو]] قائم ٿي رهيو هو، سبب 1666ع کان پوءِ ريشم جو واپار ختم ٿي ويو. جيتوڻيڪ VOC چيني ريشم جي جاءِ تي [[مغل بنگال]] جو ريشم استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، پر ٻين حالتن جاپاني چاندي ۽ سون جي رسد کي متاثر ڪيو. [[شوگنيت]] انهن قيمتي ڌاتن جي برآمد محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا، جنهن سان VOC لاءِ واپاري موقعا گهٽجي ويا ۽ واپار جون شرطون شديد خراب ٿي ويون. ان ڪري 1685ع تائين جاپان '''وي او سي''' جي ايشيا اندروني واپار جو مرڪزي سهارو نه رهيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=434–435}}

ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها هئي ته [[ٽين اينگلو-ڊچ جنگ]] عارضي طور '''وي او سي''' جو يورپ سان واپار روڪي ڇڏيو. ان سبب مرچ جي قيمت تيزيءَ سان وڌي، جنهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي 1672ع کان پوءِ وارن سالن ۾ هن مارڪيٽ ۾ جارحاڻي نموني داخل ٿيڻ لاءِ همٿايو. ان کان اڳ VOC جي قيمت مقرر ڪرڻ واري پاليسيءَ جو هڪ بنيادي اصول اهو هو ته مرچ جي مارڪيٽ ۾ طلب کان ٿورو وڌيڪ مال آندو وڃي، جيئن قيمتون ان سطح کان هيٺ رهن، جتي ٻاهريان واپاري مارڪيٽ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ همٿجن، يعني مختصر مدي واري [[منافعي جي وڌ کان وڌ حاصل ڪرڻ|منافعي جي وڌ ۾ وڌ حاصل ڪرڻ]] بدران ڊگهي مدي واري اجاره داري برقرار رکي وڃي. هن پاليسيءَ جي دانائي ان وقت ظاهر ٿي، جڏهن انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني هندستان مان نئين رسد سان مارڪيٽ ڀري ڇڏي ۽ ٻنهي ڪمپنين وچ ۾ سخت قيمتي جنگ شروع ٿي. مارڪيٽ ۾ حصي لاءِ هن مقابلي ۾ '''وي او سي'''، جنهن وٽ تمام گهڻا مالي وسيلا هئا، انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کان وڌيڪ عرصو مقابلو جاري رکي سگهي ٿي. حقيقت ۾، 1683ع تائين انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏيوالي جي ويجهو پهچي وئي؛ ان جي شيئر جي قيمت 600 مان گهٽجي 250 ٿي وئي؛ ۽ ان جي صدر [[جوسايا چائلڊ]] کي عارضي طور عهدي تان هٽايو ويو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=430–433}}

بهرحال، مستقبل جا خراب آثار صاف نظر اچي رهيا هئا. ٻين ڪمپنين، جهڙوڪ [[لوئي چوڏهين جي اوڀر هندستان ڪمپني|فرينچ اوڀر هندستان ڪمپني]] ۽ [[ڊينش اوڀر هندستان ڪمپني]]، پڻ ڊچ واپاري نظام ۾ پنهنجا قدم ڄمائڻ شروع ڪيا. تنهنڪري '''وي او سي''' 1684ع ۾ سلطان سان هڪ معاهدي ذريعي [[بانٽن]] جي ان وقت تائين ڦهلندڙ کليل مرچ مارڪيٽ بند ڪرائي ڇڏي. ساڳئي طرح، [[ڊچ ڪورومينڊل|ڪورومينڊل سامونڊي ڪناري]] تي ڪمپني پنهنجو مکيه مضبوط مرڪز [[پوليڪٽ]] کان [[ناگاپٽنم]] منتقل ڪيو، جيئن فرينچن ۽ ڊينن جي نقصان تي مرچ جي واپار تي اجاره داري محفوظ ڪري سگهجي.{{efn|[[وڏي اتحاد جي جنگ|نو سالن واري جنگ]] دوران فرينچ ۽ ڊچ ڪمپنيون هندستاني ننڍي کنڊ ۾ پاڻ ۾ وڙهيون. فرينچن مرڪزي فرانس مان سامونڊي مهمون موڪليون، جن جو '''وي او سي''' آسانيءَ سان مقابلو ڪيو. ٻئي طرف، '''وي او سي''' سيپٽمبر 1693ع ۾ [[ناگاپٽنم]] مان لارينس پٽ جي اڳواڻيءَ هيٺ 3,000 ماڻهن ۽ 19 جهازن واري مهم ذريعي رڳو 16 ڏينهن جي گهيري کان پوءِ [[پڊوچيري|پونڊيچيري]] جو اهم قلعو فتح ڪري ورتو. پوءِ ڊچن قلعي جي بچاءَ کي تقريباً ناقابل تسخير بڻائي ڇڏيو، پر پوءِ کين ان تي افسوس ٿيو، جڏهن ڊچ حڪومت [[رائسوڪ جي صلح]] تحت يورپ ۾ فرينچن کان محصولي رعايتن جي بدلي اهو قلعو واپس فرانس کي ڏئي ڇڏيو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|page=424}}}} بهرحال، ان وقت ايشيا ۽ يورپ جي وچ واري واپار ۾ انهن روايتي شين جي اهميت تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. اجاره داري مضبوط ڪرڻ لاءِ '''وي او سي''' کي جيڪي فوجي خرچ ڪرڻا پوندا هئا، اهي گهٽجندڙ واپار مان حاصل ٿيندڙ اضافي منافعي جي لحاظ کان جائز نه هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=433–434}}

تنهن هوندي به، '''وي او سي''' کي اهو سبق سمجهڻ ۾ دير لڳي. شروعات ۾ ڪمپني [[ڊچ مالابار|مالابار سامونڊي ڪناري]] تي پنهنجي فوجي حيثيت بهتر ڪرڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو، جنهن سان اها علائقي ۾ انگريزي اثر گهٽائڻ ۽ مالابار جي فوجي ڇانوڻين تي ٿيندڙ خرچن سبب وسيلن جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ جي اميد رکي ٿي. ان مقصد لاءِ طاقت استعمال ڪري [[ساموٿري|زامورين]]، [[ڪوزيڪوڊ|ڪاليڪٽ]] جي حڪمران، کي ڊچ بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو. 1710ع ۾ زامورين کان '''وي او سي''' سان هڪ معاهدو ڪرائي اهو واعدو ورتو ويو ته هو رڳو '''وي او سي''' سان واپار ڪندو ۽ ٻين يورپي واپارين کي علائقي مان ڪڍي ڇڏيندو. ٿوري وقت لاءِ ائين لڳو ته ان سان ڪمپنيءَ جا امڪان بهتر ٿيا آهن. پر 1715ع ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي همٿ افزائيءَ سان زامورين اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڊچ فوج عارضي طور هن بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿي، پر زامورين انگريزن ۽ فرينچن سان واپار جاري رکيو، جنهن سان انگريزي ۽ فرينچ واپار ۾ نمايان واڌ ٿي. 1721ع ۾ '''وي او سي''' فيصلو ڪيو ته [[مالابار مرچ]] ۽ مصالحن جي واپار تي بالادستي برقرار رکڻ جي ڪوشش هاڻي فائديمند نه رهي آهي. تنهنڪري ڊچ فوجي موجودگي گهٽائڻ ۽ عملي طور علائقو انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اثر هيٺ ڇڏڻ جو حڪمت عملي وارو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=428–429}}

[[File:De Lannoy Surrender.JPG|250px|thumb|[[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جو [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] [[ڪولاچل جي جنگ]] کان پوءِ هندستاني [[تراونڪور جي بادشاهت]] جي مهاراجا [[مارٿانڊا ورما]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪندي؛ [[پدمنابهاپورم محل]] ۾ ڏيکاريل تصوير.]]

1741ع جي [[ڪولاچل جي جنگ]] ۾ راجا [[مارٿانڊا ورما]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[تراونڪور]] جي سپاهين ڊچن کي شڪست ڏني. ڊچ ڪمانڊر ڪئپٽن [[اوستاخيوس ڊي لانوئي]] گرفتار ٿي ويو. مارٿانڊا ورما ڊچ ڪئپٽن جي جان ان شرط تي بخشڻ تي راضي ٿيو ته هو سندس فوج ۾ شامل ٿيندو ۽ سپاهين کي جديد طريقي سان تربيت ڏيندو. [[تراونڪور-ڊچ جنگ]] ۾ هن شڪست کي منظم ايشيائي طاقت پاران يورپي فوجي ٽيڪنالاجي ۽ حڪمت عملين تي غالب اچڻ جي شروعاتي مثالن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو؛ ۽ ان هندستان ۾ ڊچ طاقت جي زوال جو اشارو ڏنو.{{efn|بهرحال، '''وي او سي''' کي ان کان اڳ به ڪيترائي ڀيرا شڪست ملي چڪي هئي. هندستاني ننڍي کنڊ ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي مغلن خلاف [[اينگلو-مغل جنگ|جنگ]] ۾ سخت شڪست ملي هئي.{{sfn|Chaudhuri|Israel|1991|pages=435–436}}}}

اهڙيءَ طرح مصالحن جي واپار کي بنيادي ڪاروبار بڻائي گهٽ مقدار ۽ وڌيڪ منافعي واري واپاري اداري طور اڳئين نموني ڪم جاري رکڻ جي ڪوشش ناڪام ٿي وئي. بهرحال، ڪمپني اڳ ئي، جيتوڻيڪ دل نه چاهيندي، پنهنجي يورپي حريفن جي پيروي ڪندي چانهه، ڪافي، ڪپهه، ڪپڙا ۽ کنڊ جهڙين ٻين ايشيائي شين ڏانهن واپار کي مختلف رخن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو هو. انهن شين ۾ منافعي جي شرح گهٽ هئي، تنهنڪري ساڳي آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ وڪري جو مقدار تمام گهڻو وڌائڻ ضروري هو. '''وي او سي''' جي واپار ۾ شين جي جوڙجڪ واري اها بنيادي تبديلي 1680ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شروع ٿي، جڏهن 1683ع ڌاري انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي عارضي زوال انهن مارڪيٽن ۾ داخل ٿيڻ جو بهترين موقعو فراهم ڪيو. پر تبديليءَ جو اصل سبب هن نئين دور جون ٻه بنيادي جوڙجڪ واريون خاصيتون هيون.

پهريون، ارڙهين صديءَ جي شروعات ڌاري يورپي ذوق ۾ انقلابي تبديلي آئي، جنهن ايشيائي ڪپڙن، ڪافي ۽ چانهه جي طلب کي متاثر ڪيو. ٻيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت گهٽ وياج جي شرحن تي سرمائي جي وڏي رسد جو هڪ نئون دور شروع ٿيو. ٻئي عنصر ڪمپنيءَ لاءِ واپار جي نون شعبن ۾ پنهنجي پکيڙ کي آسانيءَ سان مالي مدد ڏيڻ ممڪن بڻايو.{{efn|اهو پڻ فائديمند ٿيو ته شروعاتي ڏهاڪي ۾ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان قيمتي جنگ سبب مرچ ۽ مصالحن جا تمام وڏا ذخيرا گڏ ٿي ويا هئا، جنهن سان '''وي او سي''' بعد ۾ انهن شين جي جهازن ذريعي موڪل گهٽائي سگهي ۽ اهڙيءَ ريت ٻين شين جي موڪل وڌائڻ لاءِ سرمايو آزاد ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=436}}}} ان ڪري 1680ع کان 1720ع واري ڏهاڪي تائين '''وي او سي''' پنهنجي بحري ٻيڙي کي نمايان طور وڌائڻ، ان لاءِ وڌيڪ عملو مقرر ڪرڻ ۽ يورپ موڪلڻ لاءِ ايشيائي شين جي وڏي مقدار خريد ڪرڻ خاطر قيمتي ڌاتن جا وڏا ذخيرا حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي. مجموعي طور ان جو اثر اهو ٿيو ته ڪمپنيءَ جي ماپ تقريباً ٻيڻي ٿي وئي.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=436–437}}

هن عرصي دوران واپس ايندڙ جهازن جي ڪل باربرداريءَ جي گنجائش ۾ 125 سيڪڙو واڌ ٿي. پر يورپ ۾ لاٿل سامان جي وڪري مان ڪمپنيءَ جي آمدني رڳو 78 سيڪڙو وڌي. اهو '''وي او سي''' جي حالتن ۾ آيل بنيادي تبديليءَ کي ظاهر ڪري ٿو: ڪمپني هاڻي اهڙين نين شين جي مارڪيٽن ۾ ڪم ڪري رهي هئي، جن جي طلب لچڪدار هئي ۽ جتي ان کي ٻين فراهم ڪندڙن سان برابر بنيادن تي مقابلو ڪرڻو پوندو هو. ان جو نتيجو گهٽ منافعي واري شرح جي صورت ۾ نڪتو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=437–440}} ان دور جا ڪاروباري معلوماتي نظام اهڙا نه هئا، جو ڪمپنيءَ جا منتظم آسانيءَ سان هن تبديليءَ کي سڃاڻي سگهن؛ شايد اهو ئي سبب هو جو پوءِ ڏسڻ ۾ ايندڙ سندن ڪيترين غلطين جي جزوي وضاحت ٿئي ٿي. معلومات جي هن کوٽ کي، جيئن '''وي او سي''' جي تاريخ جي اڳئين دور ۾ ٿيو هو، ڊائريڪٽرن جي ڪاروباري سمجهه سان پورو ڪري سگهجي پيو. پر ان وقت تائين اهي ڊائريڪٽر تقريباً مڪمل طور سياسي [[ريجينٽ]] طبقي مان چونڊيا ويندا هئا، جنهن جو واپاري حلقن سان ويجهو تعلق گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=441–442}}

صرف گهٽ منافعي واري شرح آمدنيءَ جي خراب ٿيڻ جي مڪمل وضاحت نٿي ڪري. '''وي او سي''' جي ڪم هلائڻ وارا خرچ وڏي حد تائين ”مقرر“ نوعيت جا هئا، جهڙوڪ فوجي ادارا، بحري ٻيڙي جي سار سنڀال ۽ ٻيا اهڙا خرچ. جيڪڏهن واپاري سرگرمين جي پيماني ۾ واقعي ٿيل واڌ [[پيماني جي بچت]] پيدا ڪري ها، ته منافعي جي سطح برقرار رهي سگهي ٿي. پر جيتوڻيڪ وڏن جهازن وڌندڙ مقدار ۾ سامان کڻڻ شروع ڪيو، مزدورن جي پيداواري صلاحيت ايتري نه وڌي جو اهڙي بچت حاصل ڪري سگهجي. عام طور ڪمپنيءَ جا انتظامي ۽ مجموعي خرچ واپار جي مقدار سان گڏ وڌندا رهيا؛ مجموعي منافعي واري شرح ۾ گهٽتائي سڌي طرح سيڙپ ڪيل سرمائي جي منافعي ۾ گهٽتائي ۾ تبديل ٿي وئي. ان ڪري واڌ جو اهو دور ”منافعي کان خالي واڌ“ وارو دور ثابت ٿيو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

خاص طور: ”'''وي او سي''' جي 1630ع کان 1670ع واري ’سونهري دور‘ ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو [[گلڊر|ƒ]]2.1 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2100000/10^6}}|1650|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان اڌ کان ٿورو گهٽ منافعي جي حصي طور ورهايو ويندو هو ۽ باقي ٻيهر سيڙايو ويندو هو. ’واڌ واري دور‘، 1680ع کان 1730ع، ۾ ڊگهي مدي وارو سراسري ساليانو منافعو ƒ2.0 ملين، يعني {{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:2000000/10^6}}|1700|r=0}}{{nbsp}}M}}، هو، جنهن مان ٽي چوٿايون منافعي جي حصي طور ورهايون وينديون هيون ۽ هڪ چوٿون ٻيهر سيڙايو ويندو هو. اڳئين دور ۾ منافعو مجموعي آمدنيءَ جو سراسري 18 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 10 سيڪڙو. اڳئين دور ۾ سيڙپ ڪيل سرمائي تي ساليانو منافعو لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو هو؛ پوئين دور ۾ 3.4 سيڪڙو.“{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=447}}

تنهن هوندي به، سيڙپڪارن جي نظر ۾ VOC جي ڪارڪردگي گهڻي خراب نه هئي. 1680ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شيئر جي قيمت لڳاتار لڳ ڀڳ 400 جي سطح تي رهي، سواءِ 1688ع جي [[شاندار انقلاب]] ڌاري عارضي رڪاوٽ جي، ۽ 1720ع واري ڏهاڪي ۾ اها لڳ ڀڳ 642 جي تاريخي بلند ترين سطح تي پهتي. ان وقت VOC جي شيئرن مان 3.5 سيڪڙو منافعو حاصل ٿيندو هو، جيڪو ڊچ سرڪاري بانڊن جي منافعي کان رڳو ٿورو گهٽ هو.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=448}}

===زوال ۽ خاتمو===
[[File:Chinezenmoord Van Stolk.jpg|thumb|[[1740ع جو باتاويا قتل عام|1740ع جي باتاويا قتل عام]] جي هڪ ڇپيل تصوير]]
[[File:The East Indiaman General Goddard capturing Dutch East Indiamen, June 1795, by Thomas Luny.jpg|thumb|برطانوي ايسٽ انڊيامين ''[[جنرل گوڊارڊ (جهاز)|جنرل گوڊارڊ]]'' 14 جون 1795ع تي '''وي او سي''' جي ستن ايسٽ انڊيامين جهازن تي حملو ڪندي]]

1730ع کان پوءِ '''وي او سي''' جي خوشحالي گهٽجڻ شروع ٿي وئي. 1730ع کان 1780ع تائين پنجاهه سالن دوران ان جي زوال جا پنج اهم سبب ڄاڻايا وڃن ٿا:{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=449–455}}
* ايشيا جي سياسي ۽ اقتصادي ماحول ۾ اهڙين تبديلين سبب ايشيا اندروني واپار لڳاتار گهٽجندو ويو، جن بابت '''وي او سي''' گهڻو ڪجهه نه پئي ڪري سگهي.{{specify|date=July 2025}} انهن سببن آهستي آهستي ڪمپنيءَ کي فارس، [[ڊچ سورت|سورت]]، مالابار سامونڊي ڪناري ۽ بنگال مان ٻاهر ڌڪي ڇڏيو. ڪمپنيءَ کي پنهنجون سرگرميون فقط ان علائقي تائين محدود ڪرڻيون پيون، جنهن تي ان جو عملي قبصو هو، يعني سيلون کان وٺي انڊونيشيائي ٻيٽن تائين. ان ڪري ايشيا اندروني واپار جو مقدار ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ منافعو لازمي طور گهٽجڻ لڳو.
* ايشيا ۾ ڪمپنيءَ جي تنظيمي جوڙجڪ، جيڪا باتاويا واري مرڪزي مرڪز جي چوڌاري قائم هئي، شروعات ۾ مارڪيٽ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ فائديمند ثابت ٿي هئي، پر ارڙهين صديءَ ۾ هر شيءِ کي پهرين انهيءَ مرڪزي هنڌ ڏانهن موڪلڻ جي غير مؤثر طريقي سبب اها نقصانڪار بڻجڻ لڳي. هي نقصان خاص طور چانهه جي واپار ۾ وڌيڪ محسوس ٿيو، جتي انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ [[اوسٽينڊ ڪمپني]] جهڙا حريف چين مان سڌو يورپ ڏانهن سامان موڪليندا هئا.
* '''وي او سي''' جي عملي ۾ ”وڪامڻ جي عادت“، يعني بدعنواني ۽ فرضن جي ادائگيءَ ۾ ناڪامي، جيتوڻيڪ ان دور جي سڀني ايسٽ انڊيا ڪمپنين لاءِ مسئلو هئي، پر لڳي ٿو ته '''وي او سي''' کي پنهنجي حريفن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏي پيماني تي متاثر ڪيو. بيشڪ، ڪمپني ڪا ”سٺي ملازمت ڏيندڙ“ نه هئي. پگهارون گهٽ هيون ۽ خانگي حساب تي واپار ڪرڻ سرڪاري طور منع ٿيل هو. ارڙهين صديءَ ۾ اهو رواج ايترو وڌي ويو، جو ڪمپنيءَ جي ڪارڪردگيءَ کي سخت نقصان پهتو.{{efn|ان جو هڪ خاص طور سنگين مثال ”[[ايمفيون سوسائٽي]]“ هو. اها '''وي او سي''' جي اعليٰ ملازمن جي هڪ تجارتي تنظيم هئي، جنهن کي جاوا ۾ آفيم جي واپار جي اجاره داري حاصل هئي، جڏهن ته ساڳئي وقت '''وي او سي''' کي بنگال مان آفيم خريد ڪرڻ لاءِ انگريزي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي اجاره دار قيمتون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.}} تقريباً 1790ع واري ڏهاڪي کان ”بدعنوانيءَ هيٺ تباهه ٿي وئي“ (''vergaan onder corruptie''، جنهن جو ڊچ ٻوليءَ ۾ مخفف پڻ '''وي او سي''' بڻجي ٿو) وارو جملو ڪمپنيءَ جي انجام جو خلاصو بڻجي ويو.
* هڪ ٻيو مسئلو، جيڪو '''وي او سي''' ٻين ڪمپنين سان گڏ ڀوڳيو، اهو ملازمن ۾ تمام گهڻي موت جي شرح ۽ بيمارين جي شرح هئي. ان سبب ڪمپنيءَ جي عملي جو وڏو حصو ختم ٿي ويو ۽ بچي ويل ڪيترائي ماڻهو به جسماني طور ڪمزور ٿي ويا.
* وڌيڪ هڪ مسئلو '''وي او سي''' جي [[منافعي جي حصي واري پاليسي]] سبب پيدا ٿيو. 1690ع کان 1760ع تائين هر ڏهاڪي ۾، سواءِ 1710ع–1720ع جي، ڪمپنيءَ طرفان ورهايل منافعي جا حصا يورپ ۾ حاصل ٿيندڙ واڌو آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. بهرحال، 1730ع تائين ڊائريڪٽر ايشيا ۾ واپاري سرمايو وڌائڻ لاءِ وسيلا موڪليندا رهيا. گڏيل حساب ڪتاب شايد اهو ڏيکاري ها ته مجموعي منافعو ورهايل حصن کان وڌيڪ هو. ان کان سواءِ، 1700ع ۽ 1740ع جي وچ ۾ ڪمپني ƒ5.4 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:5400000/10^6}}|1720|r=0}}{{nbsp}}M}}) جو ڊگهي مدي وارو قرض به واپس ڪيو. تنهنڪري انهن سالن ۾ ڪمپني اڃا تائين مضبوط مالي بنيادن تي بيٺل هئي. 1730ع کان پوءِ اها صورتحال بدلجي وئي. جڏهن منافعو تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳو، تڏهن به ''bewindhebbers'' اڳئين سطح جي ڀيٽ ۾ منافعي جي حصن ۾ رڳو ٿوري گهٽتائي ڪئي. ان ڪري 1760ع–1770ع کان سواءِ هر ڏهاڪي ۾ ورهايل منافعي جا حصا حقيقي آمدنيءَ کان وڌيڪ هئا. ان کي ممڪن بڻائڻ لاءِ 1730ع کان 1780ع جي وچ ۾ ايشيا وارو سرمائي ذخيرو ƒ4 ملين گهٽايو ويو، جڏهن ته ساڳئي عرصي ۾ يورپ ۾ موجود [[بازاري رواني|نقدي سرمايو]] ƒ20 ملين گهٽجي ويو. تنهنڪري ڊائريڪٽرن کي ڪمپنيءَ جي نقدي حالت بحال رکڻ لاءِ مختصر مدي جي اڳواٽ قرضن تي ڀاڙڻو پيو، جن جي ضمانت وطن ڏانهن موٽندڙ جهازن مان متوقع آمدني هوندي هئي.&lt;ref&gt;Gaastra, Femme (2003), ''The Dutch East India Company: Expansion and Decline'' (Zutphen: Walberg Pers).&lt;/ref&gt;

انهن مسئلن باوجود 1780ع ۾ '''وي او سي''' اڃا به هڪ تمام وڏي واپاري تنظيم هئي. جمهوريه ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ جهاز ۽ ذخيري ۾ رکيل سامان شامل هئا، مجموعي طور ƒ28 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:28000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو؛ جڏهن ته ايشيا ۾ ان جو سرمايو، جنهن ۾ نقد واپاري فنڊ ۽ يورپ ڏانهن رستي ۾ موجود سامان شامل هئا، ƒ46 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:46000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. واجب الادا قرضن کي ڪٽڻ کان پوءِ ڪل سرمايو ƒ62 ملين ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:62000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}) هو. تنهنڪري جيڪڏهن سڌارن جي ڪنهن هڪ منصوبي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيو وڃي ها، ته ان وقت ڪمپنيءَ جا امڪان مڪمل طور نااميد نه هئا. 1780ع ۾ [[چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ]] شروع ٿي، جنهن دوران جنگي برطانوي حملن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي بحري ٻيڙي کي اڌ ڪري ڇڏيو ۽ ايشيا ۾ ان جي حيثيت کي سخت ڪمزور ڪيو. جنگ جي نتيجي ۾ '''وي او سي''' کي ƒ43 ملين تائين نقصان ٿيو ({{Inflation/year|NL}} ۾ لڳ ڀڳ {{Euro|{{Inflation|NL|{{#expr:43000000/10^6}}|1780|r=0}}{{nbsp}}M}}). ڪمپنيءَ کي هلندڙ رکڻ لاءِ ورتل قرضن ان جا خالص اثاثا صفر تائين پهچائي ڇڏيا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=454–455}}

1720ع کان پوءِ انڊونيشيا جي کنڊ جي مارڪيٽ گهٽجڻ لڳي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[برازيل]] مان ايندڙ سستي کنڊ سان مقابلو وڌي ويو. يورپي مارڪيٽون کنڊ سان ڀرجي ويون. ڪيترائي چيني کنڊ واپاري ڏيوالي جو شڪار ٿيا، جنهن سان وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ٿي ۽ نتيجي ۾ بيروزگار [[قلي]]ن جا ٽولا ٺهي ويا. باتاويا جي ڊچ حڪومت انهن مسئلن جو مناسب جواب نه ڏنو. 1740ع ۾ باتاويا واري علائقي مان انهن ٽولن کي جلاوطن ڪرڻ بابت افواهن سبب وڏي پيماني تي فساد شروع ٿيا. ڊچ فوج باتاويا ۾ چينين جي گهرن جي هٿيارن لاءِ تلاشي ورتي. جڏهن هڪ گهر اتفاقي طور باهه جو شڪار ٿيو، تڏهن فوجين ۽ غريب شهرين چيني آباديءَ کي قتل ڪرڻ ۽ سندن ملڪيت لٽڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kumar, Ann|title=Java and Modern Europe: Ambiguous Encounters|year=1997|page=32}}&lt;/ref&gt; [[1740ع جو باتاويا قتل عام|چينين جو هي قتل عام]] ايترو سنگين سمجهيو ويو، جو '''وي او سي''' جي بورڊ پنهنجي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڊچ ايسٽ انڊيز جي حڪومت خلاف سرڪاري جاچ شروع ڪئي.

1783ع ۾ چوٿين اينگلو-ڊچ جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ '''وي او سي''' جا مالي مسئلا گهڻو وڌيڪ خراب ٿي ويا. [[هالينڊ]] ۽ [[زيلينڊ]] جي صوبائي اسٽيٽس طرفان تنظيم نو جون بي نتيجا ڪوششون ٿيڻ کان پوءِ، 1796ع ۾ '''وي او سي''' جي ڊائريڪٽرن واري بورڊ کي برطرف ڪيو ويو ۽ ڪمپنيءَ جو انتظام ”اوڀر هندستان جي واپار ۽ ملڪيتن بابت معاملن جي ڪميٽي“ ({{langx|nl|Comité tot de zaken van de Oost-Indische handel en bezittingen}}) حوالي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Koenders |first=Pieter |chapter=TANAP And The Co-Operation Between ANRI And Nationaal Archief |date=2007-01-01 |title=The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta) |pages=169–180 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |access-date=2024-01-27 |publisher=BRILL |doi=10.1163/ej.9789004163652.1-556.9 |isbn=978-90-474-2179-5|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=VOC – United Dutch East India Company {{!}} Western Australian Museum |url=http://museum.wa.gov.au/explore/dirk-hartog/voc-united-dutch-east-india-company |access-date=2024-01-27 |website=museum.wa.gov.au |language=en}}&lt;/ref&gt; [[فرينچ انقلابي جنگين]] جي شروعات '''وي او سي''' جي تقدير تي آخري مهر لڳائي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ 1795ع ۾ [[ڊچ جمهوريه]] جي خاتمي ۽ ان جي جاءِ تي [[باٽاوين جمهوريه]] قائم ٿيڻ سان ڊچ ۽ برطانوي ٻيهر جنگ ۾ اچي ويا. '''وي او سي''' جي جهازن ۽ نوآبادين تي برطانوي حملن وڌيڪ نقصان پهچايو، ۽ جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جو چارٽر ڪيترائي ڀيرا نئون ڪيو ويو، پر آخرڪار ان کي 31 ڊسمبر 1799ع تي ختم ٿيڻ ڏنو ويو ۽ ڪمپنيءَ کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;tanap&quot;&gt;TANAP, The end of the VOC&lt;/ref&gt;

==تنظيمي ڍانچو==
[[File:Simon_Fokke,_Afb_010097014121.jpg|thumb|[[ايسٽ انڊيا هائوس، ايمسٽرڊيم|ايسٽ انڊيا هائوس]]، ايمسٽرڊيم جي ڊائريڪٽرن واري ڪمري ۾ سترهن سردار.]]

جيتوڻيڪ '''وي او سي''' جون مکيه سرگرميون ان علائقي ۾ هيون، جيڪو پوءِ [[ڊچ اوڀر هندستان]]، يعني اڄوڪو [[انڊونيشيا]]، بڻيو، پر ڪمپنيءَ جون ٻين هنڌن تي پڻ اهم سرگرميون هيون. اها مختلف کنڊن ۽ مختلف اصلن سان واسطو رکندڙ ماڻهن کي ساڳين عهدن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملازم رکندي هئي. جيتوڻيڪ اها هڪ ڊچ ڪمپني هئي، پر ان جي ملازمن ۾ رڳو نيدرلينڊ جا ماڻهو شامل نه هئا، بلڪه جرمني ۽ ٻين ملڪن جا ڪيترائي ماڻهو پڻ شامل هئا. [[ڊچ جمهوريه]] ۾ '''وي او سي''' پاران ڀرتي ڪيل اتر-اولهه يورپ جي مختلف پسمنظرن واري [[ڪم ڪندڙ قوت]] کان سواءِ، '''وي او سي''' مقامي ايشيائي مزدور مارڪيٽن مان پڻ وڏي پيماني تي فائدو ورتو. ان جي نتيجي ۾، ايشيا ۾ '''وي او سي''' جي مختلف آفيسن جو عملو يورپي ۽ ايشيائي ملازمن تي مشتمل هوندو هو. ايشيائي يا [[يوروشيائي]] مزدورن کي ملاحن، سپاهين، لکندڙن، واڍن، لوهارن يا عام غير هنرمند مزدورن طور ڪم تي رکيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Anderson, Clare; Frykma, Niklas; van Voss, Lex Heerma; Rediker, Marcus (2013). ''Mutiny and Maritime Radicalism in the Age of Revolution: A Global Survey'', page 113-114&lt;/ref&gt; پنهنجي عروج واري دور ۾ '''وي او سي''' جا 25,000 ملازم ايشيا ۾ ڪم ڪندا هئا، جڏهن ته 11,000 ملازم سفر ۾ هوندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=462}} ان کان علاوه، جيتوڻيڪ ان جا گهڻا [[شيئر رکندڙ]] ڊچ هئا، پر شروعاتي شيئر رکندڙن مان لڳ ڀڳ چوٿون حصو ڏاکڻي نيدرلينڊ جا ماڻهو هئا، يعني اڄوڪي بيلجيم ۽ [[لگزمبرگ]] سميت علائقي جا رهواسي، ۽ ان سان گڏ ڪيترائي درجن جرمن پڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;Howard, Michael C. (2011). ''Transnationalism and Society: An Introduction'', page 121&lt;/ref&gt;

'''وي او سي''' وٽ شيئر رکندڙن جا ٻه قسم هئا: ''پارٽيسيپانٽن''، جن کي غير انتظامي ميمبر سمجهي سگهجي ٿو، ۽ 76 ''بيونڊهيبرس''، جن جو انگ پوءِ گهٽائي 60 ڪيو ويو، جيڪي انتظامي ڊائريڪٽرن طور ڪم ڪندا هئا. ان وقت ڊچ [[گڏيل شيئر ڪمپني|گڏيل شيئر ڪمپنين]] لاءِ اها عام تنظيمي جوڙجڪ هئي. '''وي او سي''' جي صورت ۾ نئين ڳالهه اها هئي ته رڳو ''پارٽيسيپانٽن'' نه، پر ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري پڻ ادا ڪيل سرمائي تائين محدود هئي، جڏهن ته عام طور ''بيونڊهيبرس'' جي ذميواري غير محدود هوندي هئي. تنهنڪري '''وي او سي''' هڪ [[محدود ذميواري واري ڪمپني]] هئي. ان کان علاوه، ڪمپنيءَ جي پوري وجود دوران سرمايو مستقل رهڻو هو. ان جي نتيجي ۾، جيڪي سيڙپڪار وچ واري عرصي ۾ پنهنجو حصو ختم ڪرڻ چاهيندا هئا، اهي رڳو پنهنجا شيئر ٻين کي [[ايمسٽرڊيم اسٽاڪ ايڪسچينج]] تي وڪرو ڪري سگهندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |page=385}} 1688ع ۾ سيفاردي يهودي [[جوزف ڊي لا ويگا]] پاران لکيل مڪالمو: ''مونجھارن جو مونجھارو'' (''ڪنفيوژن آف ڪنفيوژنس'') هن واحد شيئر ايڪسچينج جي ڪم ڪرڻ واري طريقي جو تجزيو ڪندو هو.

VOC ڇهن چيمبرن (''ڪيمرس'') تي مشتمل هئي، جيڪي بندرگاهي شهرن [[ايمسٽرڊيم]]، [[ڊيلفٽ]]، [[روٽرڊيم]]، [[اينڪهوئزن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[هورن]] ۾ قائم هئا. انهن چيمبرن جا نمائندا ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردارن يا سترهن معززن، جي نالي سان گڏ ٿيندا هئا. اهي ''بيونڊهيبرس'' طبقي جي شيئر رکندڙن مان چونڊيا ويندا هئا.{{sfn|De Vries|Van der Woude |1997 |pages=384–385}}

''ھيرين XVII'' ۾ ايمسٽرڊيم چيمبر جا اٺ نمائندا هوندا هئا، جيڪو اڪيلي اڪثريت کان رڳو هڪ گهٽ انگ هو؛ زيلينڊ چيمبر جا چار نمائندا هوندا هئا؛ ۽ هر ننڍي چيمبر مان هڪ نمائندو شامل هوندو هو. سترهين سيٽ ڪڏهن مڊلبرگ-زيلينڊ چيمبر کي ڏني ويندي هئي ۽ ڪڏهن پنجن ننڍن چيمبرن وچ ۾ ڦرندي هئي. اهڙيءَ ريت فيصلائتو آواز ايمسٽرڊيم وٽ هوندو هو. خاص طور زيلينڊ وارن کي شروعات ۾ هن بندوبست بابت سخت خدشا هئا. انهن جو خوف بي بنياد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ عملي طور ان جو مطلب اهو هو ته ايمسٽرڊيم اهو طئي ڪندو هو ته ڇا ٿيڻ گهرجي.

ڇهن چيمبرن ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ شروعاتي سرمايو گڏ ڪيو:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |چيمبر
! colspan=&quot;2&quot; |سرمايو
|-
! align=&quot;center&quot; |[[ڊچ گلڊر|گلڊر]] (ƒ)
! align=&quot;center&quot; |تقريباً [[يورو]] (€)&lt;br&gt;{{Inflation/year|NL}} جي برابر
|-
|ايمسٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |3,679,915
| align=&quot;center&quot; | 151 ملين 
|-
|مڊلبرگ
| align=&quot;center&quot; |1,300,405
| align=&quot;center&quot; | 53 ملين
|-
|اينڪهوئزن
| align=&quot;center&quot; |540,000
| align=&quot;center&quot; |22 ملين 
|-
|ڊيلفٽ
| align=&quot;center&quot; |469,400
| align=&quot;center&quot; |19 ملين 
|-
|هورن
| align=&quot;center&quot; |266,868
| align=&quot;center&quot; |11 ملين 
|-
|روٽرڊيم
| align=&quot;center&quot; |173,000
| align=&quot;center&quot; |7 ملين 
|-
!ڪل:
!6,424,588
! align=&quot;center&quot; |264 ملين 
|}

روٽرڊيم ۾ سرمايو گڏ ڪرڻ جو عمل ايترو آسانيءَ سان نه هليو. ان سرمائي جو هڪ وڏو حصو [[ڊورڊريخت]] جي رهواسين کان آيو. جيتوڻيڪ اينڪهوئزن ايمسٽرڊيم يا مڊلبرگ-زيلينڊ جيترو سرمايو گڏ نه ڪيو، پر '''وي او سي''' جي [[شيئر|شيئر سرمائي]] ۾ ان جو سڀ کان وڏو حصو هو. شروعاتي 358 شيئر رکندڙن ۾ ڪيترائي ننڍا ڪاروباري ماڻهو هئا، جن خطرو کڻڻ جي جرئت ڪئي. '''وي او سي''' ۾ گهٽ ۾ گهٽ سيڙپ ƒ3,000 هئي، جنهن سبب ڪمپنيءَ جا شيئر ڪيترن ئي واپارين جي مالي وس کان ٻاهر نه هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=103}}&lt;/ref&gt;

[[File:AMH-5460-NA Uniform for VOC soldiers (cropped).jpg|thumb|{{circa|1783}} ڊچ اوڀر هندستان ۾ '''وي او سي''' جي ٽن سپاهين جي تصوير]]

'''وي او سي''' جي شروعاتي شيئر رکندڙن ۾ مهاجرن اهم ڪردار ادا ڪيو. 1,143 سيڙپڪارن مان 39 [[جرمن ماڻهو|جرمن]] هئا ۽ 301 [[ڏاکڻي نيدرلينڊ]]، يعني لڳ ڀڳ اڄوڪي بيلجيم ۽ لگزمبرگ، جا هئا، جيڪو ان وقت [[هابسبرگ گهراڻو|هابسبرگ]] جي حڪمراني هيٺ هو. انهن مان [[آئزڪ لي ميئر]] ƒ85,000 سان سڀ کان وڏو سيڙپڪار هو. ''ھيرين XVII''، يعني سترهن سردار، ڇهه سال ايمسٽرڊيم ۽ ٻه سال مڊلبرگ-زيلينڊ ۾ گڏجاڻيون ڪندا هئا. اهي '''وي او سي''' جي مجموعي پاليسي طئي ڪندا هئا ۽ چيمبرن وچ ۾ ڪم ورهائيندا هئا. چيمبر سڀ ضروري ڪم سرانجام ڏيندا هئا، پنهنجا جهاز ۽ گودام تعمير ڪندا هئا ۽ واپاري سامان جو ڪاروبار هلائيندا هئا. ''ھيرين XVII'' جهازن جي ڪپتانن کي سامونڊي رستن، عام هوائن، وهڪرن، اتانهين پاڻيءَ وارن هنڌن ۽ سڃاڻپ وارين جاگرافيائي نشانين بابت تفصيلي هدايتن سان روانو ڪندا هئا. '''وي او سي''' پنهنجا [[سامونڊي نقشا]] پڻ تيار ڪندي هئي.

[[ڊچ-پورچوگالي جنگ]] جي پسمنظر ۾ ڪمپنيءَ پنهنجو مرڪزي دفتر [[جاوا ٻيٽ|جاوا]] جي باتاويا، يعني اڄوڪي انڊونيشيا جي [[جڪارتا]]، ۾ قائم ڪيو. [[اوڀر انڊيز]] ۾ ٻيون نوآبادياتي چوڪيون پڻ قائم ڪيون ويون، جهڙوڪ [[مالوڪو ٻيٽ]]، جن ۾ [[باندا ٻيٽ]] شامل هئا، جتي '''وي او سي''' طاقت جي زور تي [[جائفل]] ۽ [[جاوتري]] جي واپار تي پنهنجي اجاره داري برقرار رکي. اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيل طريقن ۾ [[ڀتا خوري]] ۽ مقامي آباديءَ جي پرتشدد دٻاءَ سميت [[وڏي پيماني تي قتل]] شامل هئا.&lt;ref&gt;[[Hanna, Willard A.]] (1991). Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands. Bandanaira: Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، VOC جا نمائندا ڪڏهن ڪڏهن مصالحن جا وڻ ساڙي ڇڏڻ واري حڪمت عملي استعمال ڪندا هئا، جيئن مقامي ماڻهن کي ٻيا فصل پوکڻ تي مجبور ڪيو وڃي، ۽ اهڙيءَ ريت جائفل ۽ لونگ جهڙن مصالحن جي رسد مصنوعي طور گهٽائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Globe Encompassed: The Age of European Discovery, 1500–1700|author=Ames, Glenn J.|year=2008|page=111}}&lt;/ref&gt;

==شيئر رکندڙن جي سرگرمي ۽ ڪارپوريٽ نظم و نسق جا مسئلا==
[[File:VOC duit.jpg|thumb|upright=0.7|VOC پاران 1735ع ۾ جاري ڪيل [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني جا سڪا|ڊُوئٽ سڪي]] جا ٻئي پاسا]]

سترهين صديءَ جا ڊچ واپاري، خاص طور '''وي او سي''' جا سيڙپڪار، شايد تاريخ جا پهريان اهڙا درج ٿيل سيڙپڪار هئا، جن [[ڪارپوريٽ نظم و نسق]] جي مسئلن تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul: ''A History of Corporate Governance, 1602–2002''. (Brussels: Deminor, 2003, {{ISBN|9090170677}})&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lukomnik, Jon: ''Thoughts on the Origins and Development of the Modern Corporate Governance Movement and Shareholder Activism'' (chapter 22, page 450–460), in ''The Handbook of Board Governance: A Comprehensive Guide for Public, Private and Not – for – Profit Board Members'', edited by Richard Leblanc (John Wiley &amp; Sons, Inc., 2016)&lt;/ref&gt; [[آئزڪ لي ميئر]]، جنهن کي تاريخ جو پهريون درج ٿيل [[شارٽ سيلر]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو، '''وي او سي''' جو هڪ وڏو شيئر رکندڙ پڻ هو. 1609ع ۾ هن '''وي او سي''' جي ڪمزور ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت شڪايت ڪئي. 24 جنوري 1609ع تي لي ميئر '''وي او سي''' خلاف هڪ درخواست داخل ڪئي، جيڪا [[شيئر رکندڙن جي سرگرمي]] جو تاريخ ۾ پهريون درج ٿيل اظهار سمجهي وڃي ٿي. ڪارپوريٽ نظم و نسق بابت پهرين درج ٿيل تڪرار ۾، لي ميئر باضابطه طور الزام هنيو ته '''وي او سي''' جو بورڊ آف ڊائريڪٽرز، يعني ''Heeren XVII''، «ٻين ماڻهن جو پئسو سندن خواهش کان وڌيڪ عرصي تائين پاڻ وٽ رکڻ يا ان کي سندن مرضيءَ کان هٽي ڪري استعمال ڪرڻ» گهري ٿو، ۽ هن عام ڪاروباري رواج موجب '''وي او سي''' کي ختم ڪرڻ جي درخواست ڏني.&lt;ref&gt;Gelderblom, Oscar; De Jong, Abe; Jonker, Joost (2010). ''Putting Le Maire into Perspective: Business Organization and the Evolution of Corporate Governance in the Dutch Republic, 1590–1610'', in J. Koppell, ed., ''Origins of Shareholder Advocacy''. (New York: Palgrave Macmillan)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |title=Will UNFI Go Virtual-Only Again? Not if Shareowners Just Say No |publisher=CorpGov.net |last=McRitchie |first=James |date=6 October 2011 |access-date=28 December 2016 |archive-date=25 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625000439/http://www.corpgov.net/2011/10/unfi-goes-virtual-only-shareowners-should-protest/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mueller, Dennis C. (ed.), (2012). ''The Oxford Handbook of Capitalism'', page 333. (New York: Oxford University Press)&lt;/ref&gt;

لي ميئر شروعات ۾ '''وي او سي''' جو سڀ کان وڏو انفرادي شيئر رکندڙ ۽ ''بيونڊهيبر'' (''bewindhebber'') جي حيثيت سان بورڊ آف گورنرن جو ميمبر هو. پر هن ڪمپنيءَ جي بدران پنهنجي ذاتي حساب سان 14 مهمون هلائي ڪمپنيءَ جا منافعو پاڻ ڏانهن موڙڻ جي ڪوشش ڪئي. ڇاڪاڻ⁠تہ سندس وڏي شيئر هولڊنگ کيس وڌيڪ ووٽنگ طاقت نه ڏيندي هئي، تنهنڪري 1605ع ۾ ٻين گورنرن کيس غبن جي الزام هيٺ عهدي تان هٽائي ڇڏيو ۽ '''وي او سي''' سان مقابلو نه ڪرڻ وارو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو. هن واقعي کان پوءِ به هن ڪمپنيءَ جا شيئر برقرار رکيا، ۽ 1609ع ۾ اهو شخص ان دستاويز جو ليکڪ بڻيو، جنهن کي «عوامي طور تي واپار ٿيندڙ ڪمپنيءَ ۾ شيئر رکندڙن جي حقن جي حمايت جو پهريون درج ٿيل اظهار» قرار ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Frentrop, Paul (2009). ''The First Known Shareholder Activist: The Colorful Life and Times of Isaac le Maire (1559–1624)'', in Frentrop/Jonker/Davis 2009, 11–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frentrop, Paul; Jonker, Joost; Davis, S. (ed.), (2009). ''Shareholder Rights at 400: Commemorating Isaac Le Maire and the First Recorded Expression of Investor Advocacy'' (The Hague: Remix Business Communications, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hansmann, Henry; Pargendler, Mariana (2013). ''The Evolution of Shareholder Voting Rights: Separation of Ownership and Consumption''. (Yale Law Journal, Volume 123, pages 100–165, 2014)&lt;/ref&gt;

1622ع ۾ تاريخ جي پهرين درج ٿيل [[شيئر رکندڙن جي بغاوت]] پڻ '''وي او سي''' جي سيڙپڪارن طرفان ٿي. انهن شڪايت ڪئي ته ڪمپنيءَ جا حسابي دفتر «چرٻي سان ايترا لتاڙيا ويا آهن جو ڪتا به کائي وڃن»، يعني انهن جو مطلب هو ته حساب ڪتاب غير شفاف ۽ خراب طريقي سان رکيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; سيڙپڪارن هڪ «''reeckeninge''»، يعني باقاعدي مالي جاچ يا آڊٽ، جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |author=Soll, Jacob |title=No Accounting Skills? No Moral Reckoning |work=The New York Times |date=27 April 2014 |access-date=10 April 2016 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206023102/https://opinionator.blogs.nytimes.com/2014/04/27/no-accounting-skills-no-moral-reckoning/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1622ع ۾ '''وي او سي''' جي [[شيئر رکندڙ]]ن جي اها مهم [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري]] (CSR) جي شروعاتي تاريخ جو پڻ هڪ اهم ثبوت سمجهي وڃي ٿي، جنهن دوران شيئر رکندڙن پمفليٽ ورهائي احتجاج ڪيو ۽ انتظاميا تي ذاتي فائدي حاصل ڪرڻ ۽ رازداري اختيار ڪرڻ جا الزام هنيا.&lt;ref&gt;De Jongh, Matthijs (2010). ''Shareholder Activism at the Dutch East India Company 1622–1625'', in ''Origins of Shareholder Advocacy'' (Palgrave Macmillan, 2011)&lt;/ref&gt;

==مکيه واپاري چوڪيون، آباديون ۽ نوآباديون==

ڪمپنيءَ جو عالمي مرڪزي دفتر [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هو، جڏهن ته ڊچ شهرن [[ڊيلفٽ]]، [[اينڪهوئزن]]، [[هورن]]، [[مڊلبرگ، زيلينڊ|مڊلبرگ]] ۽ [[روٽرڊيم]] ۾ به ان جون اهم چوڪيون هيون. آفريڪا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[ڊچ ماريشس]] ۾ 1638ع کان 1658ع ۽ 1664ع کان 1710ع تائين، ۽ [[ڊچ ڪيپ ڪالوني]] ۾ 1652ع کان 1806ع تائين قائم رهيون. ڏکڻ ايشيا ۽ انڊونيشيا ۾ ڪمپنيءَ جون واپاري چوڪيون ۽ نوآباديون [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان]]، [[ڊچ ڪورومينڊل]] (1806ع–1825ع)، [[ڊچ سورت]] (1616ع–1825ع)، [[ڊچ بنگال]] (1627ع–1825ع)، [[ڊچ سيلون]] (1640ع–1796ع) ۽ [[ڊچ مالابار]] (1661ع–1795ع) ۾ هيون.

جاپان ۾ ڪمپنيءَ جي واپاري چوڪي [[هيرادو، ناگاساڪي]] ۾ 1609ع کان 1641ع تائين هئي، جنهن کي پوءِ 1641ع ۾ [[ديجيما]] منتقل ڪيو ويو، جتي اها 1853ع تائين قائم رهي. تائيوان ۾ ڪمپنيءَ جا مرڪز [[آنپنگ، تائنان|آنپنگ]] ([[زيلينڊيا قلعو (تائيوان)|زيلينڊيا قلعو]])، [[تائنان]] ([[فورٽ پروونسيا]])، [[وانگ آن، پينگهو]] (پيسڪاڊوريس ٻيٽن تي فورٽ فليسنگن؛ 1620ع–1624ع)، [[ڪيلونگ]] ([[سانتيسيما ترينيداد (تائيوان)|فورٽ نورڊ هالينڊ]] ۽ فورٽ وڪٽوريا)، ۽ [[تامسوئي]] ([[فورٽ انتونيو]]) ۾ هئا.

ملائيشيا ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ڊچ ملاڪا]] ۾ 1641ع کان 1795ع ۽ وري 1818ع کان 1825ع تائين رهيو. ٿائيلينڊ ۾ ڪمپنيءَ جو مرڪز [[ايوٿايا بادشاهت|ايوٿايا]] ۾ 1608ع کان 1767ع تائين هو. ويٽنام ۾ ڪمپنيءَ جون چوڪيون [[هانوئي]] / ٽونڪن ۾ 1636ع کان 1699ع تائين، ۽ [[هُوئي آن]] ۾ 1636ع کان 1741ع تائين قائم رهيون.

[[File:Fort Rotterdam, Makassar, Indonesia - 20100227-02.jpg|thumb|[[روٽرڊيم قلعو]]، [[ماڪاسار]]، جيڪو 1673ع ۾ وي او سي تعمير ڪيو]]
[[File:Melaka-Dutch-Square-2201.jpg|thumb|upright|[[ملاڪا]] جو ڊچ چوڪ، وچ ۾ [[ڪرائسٽ چرچ، ملاڪا]] ۽ ساڄي پاسي [[اسٽاڊٿائيس]]]]
[[File:Kasteel de Goede Hoop Gateway.JPG|thumb|upright|[[ڪاسل آف گڊ هوپ]] جو دروازو، جيڪو سترهين صديءَ ۾ وي او سي تعمير ڪرايل هڪ برج نما قلعو هو]]

==''وي او سي ذهنيت''==
{{Cquote| (...) مون کي سمجهه ۾ نٿو اچي ته اوهين سڀ ايترا منفي ۽ ناخوشگوار ڇو آهيو. اچو ته هڪ ٻئي سان خوش رهون. اچو ته ٻيهر چئون: &quot;نيدرلينڊ اهو ڪري سگهي ٿو!&quot;، اها ئي ''وي او سي ذهنيت'' آهي. پنهنجين سرحدن کان ٻاهر ڏسو. تحرڪ! ڇا توهان ائين نٿا سمجهو؟|200px||[[يان پيٽر بالڪينينڊي]]، جيڪو ان وقت نيدرلينڊ جو وزيراعظم هو، سيپٽمبر 2006ع ۾ پارلياماني بحث دوران پنهنجي حڪومت جي پاليسين تي ٿيندڙ تنقيد جي جواب ۾.&lt;ref&gt;Oostindie, Gert: ''Postcolonial Netherlands Sixty-Five Years of Forgetting, Commemorating, Silencing''. (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2010, {{ISBN|9789089643537}}), page 252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jonsson, Stefan; Willén, Julia (eds.): ''Austere Histories in European Societies: Social Exclusion and the Contest of Colonial Memories''. (London: Routledge, 2016), page 67&lt;/ref&gt;}}

وي او سي جي تاريخ، خاص طور ان جي اونداهي پهلو، هميشه تڪرار جو هڪ ممڪن ذريعو رهي آهي. 2006ع ۾ جڏهن نيدرلينڊ جي وزيراعظم [[يان پيٽر بالڪينينڊي]] [[ڊچ سنهري دور]] دوران [[ڊچ ماڻهو|ڊچ ماڻهن]] ۽ [[ڊچ جمهوريه]] جي اڳڀرائي ڪندڙ واپاري جذبي ۽ [[ڪم جي اخلاقيات]] جو ذڪر ڪيو، تڏهن هن &quot;''وي او سي ذهنيت''&quot; (ڊچ ٻوليءَ ۾ ''[[:nl:VOC-mentaliteit|VOC-mentaliteit]]'') جو اصطلاح استعمال ڪيو.{{efn|بالڪينينڊي چيو: «اچو ته پُراميد ٿيون! اچو ته چئون، 'نيدرلينڊ ۾ وري اهو ممڪن آهي!' اها ئي وي او سي ذهنيت آهي: سرحدن کان ٻاهر ڏسڻ ۽ تحرڪ سان اڳتي وڌڻ.»&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |author1=Boerhout, Laura |author2=Jung, Mariska |author3=Marcinkowski, Paul |year=2012 |title=Zwarte Piet, a Bitter Treat? Racial Issues in The Netherlands and the U.S. |publisher=HumanityInAction.org |access-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113628/http://www.humanityinaction.org/knowledgebase/433-zwarte-piet-a-bitter-treat-racial-issues-in-the-netherlands-and-the-u-s |archive-date=7 February 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

بالڪينينڊي جي نظر ۾ وي او سي، ڊچ [[ڪاروباري صلاحيت]]، [[اداراڪاري]]، مهم جوئي واري جذبي ۽ فيصلاڪنيءَ جي علامت هئي. پر سندس ان بيان تي سخت تنقيد ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊچ سنهري دور بابت اهڙي رومانوي نظرئي ۾ نوآباديات، استحصال ۽ تشدد سان لاڳاپيل تاريخي حقيقتن کي نظرانداز ڪيو ويو هو. بعد ۾ بالڪينينڊي وضاحت ڪئي ته «سندس هرگز اهو مطلب نه هو».&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |author=Kooiman, Mirjam |title=The Dutch VOC mentality. Cultural Policy as a Business Model |publisher=L'internationale (internationaleonline.org) |date=23 September 2015 |access-date=23 January 2017 |archive-date=6 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206131548/http://www.internationaleonline.org/research/decolonising_practices/39_the_dutch_voc_mentality_cultural_policy_as_a_business_model |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، تنقيد جي باوجود، «وي او سي ذهنيت» کي، جيڪو ڊچ سنهري دور بابت چونڊيل تاريخي نقطهٔ نظر جي هڪ نمايان خصوصيت سمجهيو وڃي ٿو، ڪيترن ئي سالن تائين ڊچ ثقافتي پاليسيءَ جي اهم خاصيت طور ڏٺو ويندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;voc_mentality&quot; /&gt;

==تنقيد==
[[File:Natives of Arrakan sell slaves to the Dutch East India Company (1663).jpg|thumb|[[اراڪان]] (هاڻوڪي [[رخائن رياست]]) جا مقامي ماڻهو لڳ ڀڳ 1663ع ۾ غلام ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') کي وڪرو ڪري رهيا آهن.]]

ڪمپني تي ان جي لڳ ڀڳ مڪمل تجارتي اجاره داري، [[نوآباديات]]، [[محنت جي استحصال|مزدورن جي استحصال]] (جنهن ۾ [[غلام مزدوري]] جو استعمال به شامل هو)، [[غلامي جي تاريخ|غلامن جي واپار]]، تشدد جي استعمال، [[ماحولياتي تباهي]] (جنهن ۾ [[ٻيلن جي واڍ]] به شامل آهي)، ۽ ان جي حد کان وڌيڪ [[بيوروڪريسي|بيوروڪريٽڪ]] تنظيمي ڍانچي سبب تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;RussellShorto&quot;&gt;[[Russell Shorto|Shorto, Russell]] (2013). ''Amsterdam: A History of the World's Most Liberal City''.&lt;/ref&gt;

[[باتاويا]]، جيڪو اڄوڪي [[جڪارتا]] سان مطابقت رکي ٿو، ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني ('''وي او سي''') جو هيڊڪوارٽر هو، جتي نوآبادياتي سماج ۾ سخت سماجي درجابندي موجود هئي. ''The Journal of Historians of Netherlandish Art'' ۾ مارسلي ايل. ڪاهو لکي ٿي ته: «ڪجهه عالمن وانگر باتاويا کي صرف هڪ عملي ۽ برابريءَ واري نظام جي نمائندگي ڪندڙ سمجهڻ گمراهه ڪندڙ آهي، جيڪو بعد ۾ نوآبادياتي حالتن سبب بگڙي ويو. حقيقت ۾، باتاويا جي سماجي درجابندي ۽ الڳاپي جو سرچشمو ڪيترن ئي لحاظ کان سڌو سنئون ان جي ڊچ منصوبي مان نڪتل هو.»&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dutch Batavia: Exposing the Hierarchy of the Dutch Colonial City|url=https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|access-date=2021-03-08|website=Journal of Historians of Netherlandish Art|language=en-US|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121154341/https://jhna.org/articles/dutch-batavia-exposing-hierarchy-dutch-colonial-city/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سامونڊي حادثن، اسڪرَوي ۽ پيچش جهڙين بيمارين، مقابلي واري واپاري ڪمپنين ۽ سامونڊي ڌاڙيلن سان جهڙپن سبب '''وي او سي''' جي ملازمن ۾ موت جي شرح غيرمعمولي طور تي تمام گهڻي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Shipwreck, sickness and pirates: the dangers of working for the East India Company |url=https://www.rmg.co.uk/stories/blog/library-archive/shipwreck-sickness-pirates-dangers-working-east-india-company |access-date=2023-10-23 |website=www.rmg.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 1602ع کان 1795ع تائين لڳ ڀڳ ڏهه لک ملاح ۽ ڪاريگر هالينڊ مان روانا ٿيا، پر انهن مان فقط 340,000 واپس موٽي آيا. جي. ايل. فان زانڊن لکي ٿو ته: «'''وي او سي''' هر سال لڳ ڀڳ 4,000 ماڻهن کي &quot;خرچ&quot; ڪري ڇڏيندي هئي.»&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van.|first=Zanden, J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|pages=9, 77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

===نوآباديات، اجاره داري ۽ تشدد===


{{Cquote|اوهان جا معزز حضرات پنهنجي تجربي مان ڄاڻن ٿا ته ايشيا ۾ واپار صرف اوهان جي هٿيارن جي حفاظت ۽ سرپرستي هيٺ ئي هلائي ۽ برقرار رکي سگهجي ٿو، ۽ انهن هٿيارن جا خرچ واپار مان حاصل ٿيندڙ منافعي مان ادا ٿيڻ گهرجن؛ تنهن ڪري اسان جنگ کان سواءِ واپار نٿا ڪري سگهون، ۽ واپار کان سواءِ جنگ به نٿي هلائي سگهجي.|200px||[[يان پيٽرسزون ڪوئن]]، 1614ع ۾ [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] ۾ '''وي او سي''' جي حقيقي سربراهه، [[ڊچ جمهوريه]] ۾ ڪمپني جي ڊائريڪٽرن جي بورڊ [[هيرن سيڦٽين]] کي لکيل خط ۾.&lt;ref&gt;Phillips, Andrew; Sharman, J.C.: ''International Order in Diversity: War, Trade and Rule in the Indian Ocean''. (New York: Cambridge University Press, 2015, {{ISBN|9781107084834}}), page 109&lt;/ref&gt;}}

'''وي او سي''' جي چارٽر ڪمپني کي هڪ نيم خودمختيار رياست وانگر عمل ڪرڻ جا اختيار ڏنا هئا، ۽ هن بي رحم فوجي فتحن ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot;&gt;{{cite book|author=Nicholas Tarling|url=https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|title=The Cambridge History of Southeast Asia|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66370-0|pages=86–|author-link=Nicholas Tarling|access-date=8 March 2021|archive-date=11 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160028/https://books.google.com/books?id=GIz4CDTCOwcC&amp;pg=PA86|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جو هڪ نمايان مثال 1609ع کان 1621ع تائين [[بانڊا ٻيٽن تي ڊچ قبضي]] جو آهي، جڏهن انهن ٻيٽن جي رهواسين جائفل تي ڊچ اجاره داري قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڊچن سزا طور فوجي مهمون هلايون، جن جي نتيجي ۾ بانڊاني سماج تقريباً تباهه ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ittersum|first=Martine Julia van|date=2016-05-18|title=Debating Natural Law in the Banda Islands: A Case Study in Anglo–Dutch Imperial Competition in the East Indies, 1609–1621|journal=History of European Ideas|volume=42|issue=4|pages=459–501|doi=10.1080/01916599.2015.1101216|issn=0191-6599|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

1621ع ۾ هنن [[لونتور ٻيٽ]] تي حملو ڪيو. حملي دوران لڳ ڀڳ 2,800 بانڊاني مارجي ويا، جن مان گهڻا ڏڪار سبب فوت ٿيا، جڏهن ته 1,700 ماڻهن کي غلام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Straver&quot;&gt;{{Cite book |last=Straver |first=Hans |date=2018 |title=Vaders en dochters: Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië |url=https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |location=Hilversum |publisher=Uitgeverij Verloren |pages=90–91 |isbn=9789087047023 |access-date=17 June 2020 |quote=Om hierin naar behooren te voorzien is het noodig dat Banda t'eenemaal vermeesterd en met ander volk gepeupleerd worde. |language=nl |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411160029/https://books.google.com/books?id=5wJGDwAAQBAJ&amp;pg=PA90 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قبضي کان اڳ ٻيٽن جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 15,000 هئي. جيتوڻيڪ صحيح انگ اکر معلوم نه آهن، پر اندازو آهي ته لڳ ڀڳ 14,000 ماڻهو قتل ٿيا، غلام بڻايا ويا يا ٻين علائقن ڏانهن ڀڄي ويا، ۽ فقط 1,000 بانڊاني ٻيٽن تي زندهه بچيا. انهن کي جائفل جي باغن ۾ زبردستي مزدوري لاءِ ورهايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Vincent C.|last=Loth|date=1995|title=Pioneers and Perkeniers: The Banda Islands in the 17th Century|journal=[[Cakalele (journal)|Cakalele]]|volume=6|publisher=[[University of Hawaiʻi at Mānoa]]|location=Honolulu|hdl=10125/4207|pages=13–35}}&lt;/ref&gt; غلامن سان سخت سلوڪ ڪيو ويندو هو، ۽ 1681ع تائين مقامي بانڊاني آبادي گهٽجي فقط 1,000 رهجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Tarling1999&quot; /&gt; غلامن جي تعداد کي لڳ ڀڳ 4,000 تي برقرار رکڻ لاءِ هر سال لڳ ڀڳ 200 نوان غلام آندا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=van Zanden |first=J. L.|title=The rise and decline of Holland's economy : merchant capitalism and the labour market|date=1993|publisher=Manchester University Press|page=77|oclc=654324718}}&lt;/ref&gt;

1623ع ۾ [[امبون ٻيٽ]] تي '''وي او سي''' جي عملدارن ڏهن انگريز ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ملازمن ۽ انهن جي جاپاني ۽ پورچوگالي ساٿين کي هڪ مبينا سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو، تشدد جو نشانو بڻايو ۽ پوءِ ڦاسي ڏني. اهو واقعو [[امبوئينا قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن مولوڪاس ۾ انگريز-ڊچ تعاون جو خاتمو آندو ۽ اهو ظاهر ڪيو ته ڪمپني پنهنجي اجاره داري برقرار رکڻ لاءِ عدالتي جبر تي ڀاڙيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clulow |first=Adam |title=Amboina, 1623: Fear and Conspiracy on the Edge of Empire |publisher=Columbia University Press |year=2019 |isbn=978-0231175128}}&lt;/ref&gt;{{Page needed|date=September 2025}}

1740ع ۾، جڏهن باتاويا جي کنڊ جي معيشت سخت بحران جو شڪار ٿي، تڏهن '''وي او سي''' جي فوجين ۽ انهن جي اتحادي مليشيائن هزارين نسلي چيني رهواسين کي قتل ڪيو. مختلف عالمن موجب هن [[1740ع جو باتاويا قتل عام|باتاويا قتل عام]] ۾ مارجي ويلن جو انگ لڳ ڀڳ 5,000 کان 10,000 کان به وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521663700 |editor-last=Tarling |editor-first=Nicholas |pages=86–88}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، 1636ع ۾ '''وي او سي''' جي فوجين [[لامي ٻيٽ قتل عام|لامي (لاماي) ٻيٽ]] تي سزا طور فوجي مهم هلائي، جيڪو تائيوان جي سامهون واقع هو. اهو قدم جهازن جي حادثن کان پوءِ کنيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ٻيٽ جا گهڻا رهواسي قتل يا جلاوطن ڪيا ويا، ۽ ٻيٽ عملي طور ويران ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Andrade |first=Tonio |title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish and Han Colonization in the Seventeenth Century |publisher=Columbia University Press |year=2008 |isbn=9780231144601}}&lt;/ref&gt;

===ڊچ غلام واپار ۽ وي او سي جي نوآبادياتي حڪمراني هيٺ غلامي===
{{Further|غلامي جي تاريخ|ڏکڻ آفريڪا ۾ غلامي|ميرمين غلام بغاوت}}

جڏهن 1652ع ۾ [[ڊچ ڪيپ نوآبادي|ڪيپ]] ۾ آبادي قائم ڪئي وئي، تڏهن وي او سي کي [[اوڀر انڊيز]] ۾ [[غلامي]] هلائڻ جو اڳ ئي ڊگهو تجربو حاصل هو. [[يان فان ريبيڪ]] ڪيپ آبادي قائم ٿيڻ کان ٻن مهينن اندر اهو نتيجو ڪڍيو ته سڀ کان سخت ۽ گندي ڪم لاءِ [[غلام مزدوري]] جي ضرورت پوندي. شروعات ۾ وي او سي مقامي [[کوئيکوئي]] آباديءَ جي مردن کي غلام بڻائڻ تي غور ڪيو، پر ان خيال کي ان بنياد تي رد ڪيو ويو ته اهڙي پاليسي مهانگي ۽ خطرناڪ ٻنهي هوندي. گهڻن کوئيکوئي ماڻهن گهٽ پگهارن ۽ سخت حالتن سبب ڊچن لاءِ ڪم ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. شروعاتي دور ۾ آبادگار کوئيکوئي ماڻهن سان واپار ڪندا هئا، پر ڊچن طرفان لاڳو ڪيل سخت ڪم جي حالتن ۽ گهٽ اجرتن سبب جنگين جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. آباديءَ جي پهرين پنجن سالن دوران يورپي آبادي 200 کان گهٽ رهي، ۽ 20,000 کان وڌيڪ پاڙيسري ماڻهن سان جنگ ڪرڻ سراسر بي عقلي هجي ها. ان کان علاوه، ڊچن کي اهو خوف هو ته جيڪڏهن کوئيکوئي ماڻهن کي غلام بڻايو ويو ته اهي آسانيءَ سان مقامي برادريءَ ۾ ڀڄي وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته پرديسي غلامن لاءِ ڀڄڻ، زندهه رهڻ يا ٻيهر گرفتار ٿيڻ کان بچڻ گهڻو وڌيڪ ڏکيو هوندو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot;&gt;{{cite book |last=Byrnes |first=Rita |title=South Africa: A Country Study |publisher=GPO for the Library of Congress |year=1996 |location=Washington |pages=Establishing a Slave Economy |url=http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |access-date=10 August 2018 |archive-date=11 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811031816/http://countrystudies.us/south-africa/5.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1652ع کان 1657ع جي وچ ۾ [[ڊچ اوڀر هندستان]] ۽ [[ماريشس]] مان مرد حاصل ڪرڻ جون ڪيتريون ئي ڪوششون ڪيون ويون، پر اهي ناڪام رهيون. بهرحال، 1658ع ۾ وي او سي غلامن سان ڀريل ٻن جهازن کي ڪيپ تي لاٿو. پهرين جهاز ۾ [[داهومي]]، جيڪو بعد ۾ بنين بڻيو، مان آندل 200 کان وڌيڪ ماڻهو هئا؛ جڏهن ته ٻئي جهاز ۾ لڳ ڀڳ 200 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا ٻار هئا، ۽ کين انگولا جي سامونڊي ڪناري وٽ هڪ پورچوگالي غلام بردار جهاز مان پڪڙيو ويو هو. ٿورن ماڻهن کان سواءِ، اهي ئي اولهه آفريڪا مان ڪيپ آندل غلام هئا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; 1658ع کان ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ جي خاتمي تائين، مختلف طريقن سان باقاعدي وڌيڪ غلام ڪيپ آندا ويا؛ خاص طور ڪمپنيءَ جي سرپرستي هيٺ غلامن جي واپار وارن سفرن وسيلي ۽ واپس ايندڙ بحري ٻيڙن سان آندل غلامن ذريعي. انهن ذريعن ۽ قدرتي آباديءَ جي واڌ سبب غلامن جو انگ 1652ع ۾ صفر کان وڌي 1700ع تائين لڳ ڀڳ 1,000 ٿي ويو. ارڙهين صديءَ دوران غلامن جي آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1795ع تائين 16,839 ٿي وئي. غلام واپار شروع ٿيڻ کان پوءِ، برطانيا طرفان [[1807ع جو غلام واپار قانون]] منظور ٿيڻ تائين ڪيپ آندل سڀ غلام اوڀر آفريڪا، موزمبيق، مڊغاسڪر، ڏکڻ ايشيا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان هئا. وڏي انگ ۾ غلام [[ڊچ سيلون|سيلون]] ۽ انڊونيشيائي ٻيٽن مان آندا ويا. وي او سي جي سلطنت جي ٻين ملڪن مان قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. غلامن جي آبادي، جيڪا اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين يورپي آبادگارن کان وڌيڪ هئي، وڏي اڪثريت سان مردن تي مشتمل هئي؛ ان ڪري ان جي تعداد کي برقرار رکڻ ۽ وڌائڻ لاءِ نون غلامن جي لڳاتار درآمد ضروري هئي.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

1660ع واري ڏهاڪي تائين ڪيپ جي آبادي فارمَن تي ڪم ڪرائڻ لاءِ سيلون، ملايا، يعني ملائيشيا، ۽ مڊغاسڪر مان غلام درآمد ڪري رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Appiah p732&quot;&gt;{{cite book |last=Appiah |first=Anthony |author2=Henry Louis Gates |title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=732 |isbn=978-0-19-517055-9 |url=https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407031804/https://books.google.com/books?id=TMZMAgAAQBAJ&amp;dq=slave+trade+%22dutch+east+india+trading+company%22&amp;pg=PA732 |url-status=dead |archive-date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن کوئيکوئي ماڻهن تي اهو واضح ٿيو ته ڊچ مستقل طور رهڻ لاءِ آيا هئا ۽ مالوند قبيلن جي زمينن تي قبضي جو ارادو رکندا هئا، تڏهن ڊچ هارين ۽ کوئيکوئي ماڻهن وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو. 1659ع ۾ ڊومان، جيڪو هڪ کوئيکوئي هو، ڊچن لاءِ ترجمان طور ڪم ڪري چڪو هو ۽ جاوا جو سفر به ڪري آيو هو، ڪيپ اپٻيٽ مان ڊچن کي ڪڍڻ لاءِ هٿياربند ڪوشش جي اڳواڻي ڪئي. اها ڪوشش ناڪام ٿي، جيتوڻيڪ جنگ هڪ سال تائين جاري رهي ۽ پوءِ اهڙي امن تي ختم ٿي، جنهن مان ڪو واضح نتيجو نه نڪتو. ايندڙ ڏهاڪي دوران کوئيکوئي ماڻهن تي دٻاءُ وڌندو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ ڊچ آزاد شهري بڻيا، پنهنجون زمينون وڌايائون ۽ وڌندڙ ڌڻن لاءِ چراگاهون ڳولڻ لڳا. 1673ع ۾ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 1677ع تائين جاري رهي، جڏهن بهتر يورپي هٿيارن ۽ مقامي ماڻهن جي اندروني اختلافن کي ڊچن طرفان استعمال ڪرڻ سبب کوئيکوئي مزاحمت مڪمل طور ٽٽي وئي. ان کان پوءِ اولهه ڪيپ ۾ کوئيکوئي سماج منتشر ٿي ويو. ڪجهه ماڻهن کي يورپي فارمَن تي ڌنار طور ڪم مليو؛ ٻين پرڏيهي حڪمراني کي رد ڪندي ڪيپ کان پري لڏپلاڻ ڪئي. گهڻن لاءِ آخري ڌڪ 1713ع ۾ لڳو، جڏهن هڪ ڊچ جهاز ڪيپ تي چيچڪ آندي. اها بيماري مقامي طور اڳ اڻڄاتل هئي ۽ بچيل کوئيکوئي آباديءَ کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ماڻهو فوت ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt; سڄي ارڙهين صديءَ دوران، يورپي آباديءَ جي اندروني واڌ ۽ غلامن جي لڳاتار درآمد سان آبادي وڌندي رهي. 1700ع ۾ ڪيپ تي لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ غلام هئا، جڏهن ته صديءَ جي آخر تائين اهو انگ وڌي لڳ ڀڳ 20,000 يورپين ۽ لڳ ڀڳ 25,000 غلامن تائين پهچي ويو.&lt;ref name=&quot;Byrnes-slave-economy&quot; /&gt;

==محفوظات ۽ رڪارڊ==
وي او سي جي سرگرمين، يعني واپاري چوڪين ۽ نوآبادين، مان رڳو مصالحن، ڪافي، چانهه، ڪپڙن، چيني مٽيءَ جي ٿانون ۽ ريشم سان ڀريل گودام ئي پيدا نه ٿيا، پر دستاويزن سان ڀريل جهاز پڻ تيار ٿيا. سياسي، اقتصادي، ثقافتي، مذهبي ۽ سماجي حالتن بابت وسيع علائقي تي پکڙيل معلومات وي او سي جي مختلف مرڪزن، [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان|باتاويا]]، يعني اڄوڪي [[جڪارتا]]، ۾ واپار جي انتظامي مرڪز، ۽ ڊچ جمهوريه ۾ ڊائريڪٽرن جي بورڊ، يعني {{ill|هيرن سيڦٽين|nl|Heren XVII}} يا سترهن سردارن، وچ ۾ گردش ڪندي رهندي هئي.&lt;ref&gt;Balk, G.L.; van Dijk, F.; Kortlang, D.J.; Gaastra, F.S. ''et al.''.: ''The Archives of the Dutch East India Company (VOC) and the Local Institutions in Batavia (Jakarta)''. (BRILL, 2007, {{ISBN|9789004163652}})&lt;/ref&gt; وي او سي جي رڪارڊن جا لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ پنجاهه لک صفحا اڄ به محفوظ آهن، جيڪي جڪارتا؛ [[ڪولمبو]]، سري لنڪا؛ [[چنائي]]، هندستان؛ [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا؛ ۽ [[دي هيگ]]، نيدرلينڊ ۾ رکيل آهن. 2003ع ۾ [[يونيسڪو]] هن رڪارڊي مجموعي کي پنهنجي [[دنيا جي يادگيري پروگرام|دنيا جي يادگيري واري بين الاقوامي رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archives of the Dutch East India Company [Documentary heritage submitted by Netherlands and recommended for inclusion in the Memory of the World Register in 2003] |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/archives-dutch-east-india-company |access-date=2 February 2017 |publisher=UNESCO Memory of the World Programme}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{div col|colwidth=30em}}
* [[ايسٽ انڊيا ڪمپني (سلجهائپ)]]
* [[مسڪوي ڪمپني]]
* [[ليوانٽ ڪمپني]]
* [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊينش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[پورچوگالي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[Compagnie des Indes (سلجهائپ)]]
* [[ڊينش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[هڊسن بي ڪمپني]]
* [[مسيسپي ڪمپني]]
* [[ڏکڻ سمنڊ ڪمپني]]
* [[اوسٽينڊ ڪمپني]]
* [[سويڊش ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[ايمڊن ڪمپني]]
* [[آسٽريائي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[سويڊش ويسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[روسي-آمريڪي ڪمپني]]
{{div end}}

* [[10649 VOC]]، هڪ ننڍڙو سيارو (Asteroid)، جيڪو '''وي او سي''' ({{langx|nl|link=no|Vereeniging van de Oostindische Compagnie||ايسٽ انڊيا ڪمپني}}) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو رجسٽر ٿيل 10,649هون ايسٽرائيڊ آهي ۽ [[مکيه ايسٽرائيڊ پٽو|مکيه ايسٽرائيڊ پٽي]] ۾ واقع آهي.

==ڪتابيات==
* {{cite book |last1=De Vries |first1=Jan |author-link1=Jan de Vries (historian) |last2=Van der Woude |first2=Ad |year=1997 |title=The First Modern Economy: Success, Failure, and Perseverance of the Dutch Economy, 1500–1815 |url=https://archive.org/details/firstmodernecono0000devr |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-57061-1 }}
* {{cite book |editor-last1=Fusaro |editor-first1=Maria |editor-last2=Allaire |editor-first2=Bernard |editor-last3=Blakemore |editor-first3=Richard J. |editor-last4=Vanneste |editor-first4=Tijl |title=Law, Labour and Empire: Comparative Perspectives on Seafarers, c. 1500–1800 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2015 |isbn=978-1-137-44746-3}}
* {{cite book |last=Ricklefs |first=M. C. |author-link=M. C. Ricklefs |title=A History of Modern Indonesia Since c. 1300 |url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000rick_i0z4 |url-access=registration |publisher=MacMillan |year=1993 |location=London |isbn=0-333-57689-6}}
* {{cite book |last1=Chaudhuri |first1=K. N. |author-link1=Kirti N. Chaudhuri |last2=Israel |first2=J. I. |author-link2=Jonathan Israel |editor-last1=Israel |editor-first1=J. I. |editor-link=Jonathan Israel |year=1991 |title=The Anglo-Dutch Moment: Essays on the Glorious Revolution and Its World Impact |url=https://archive.org/details/anglodutchmoment0000unse |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-39075-3 }}

== حوالا ==
{{حوالا}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wikisource|nl|Octrooi van de VOC}}

* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/DAS/voyages وي او سي جي سامونڊي سفرن جو آن لائن ڊيٽابيس]
* [http://www.atlasofmutualheritage.nl/en/ گڏيل ورثي جو ائٽلس] – وي او سي ۽ [[ڊچ ويسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري چوڪين ۽ نوآبادين جو آن لائن ائٽلس
* {{in lang|nl|cap=yew}} [http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx وي او سي جي ملاحن ۽ عملي جو ڊيٽابيس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322115642/http://vocopvarenden.nationaalarchief.nl/default.aspx |date=22 March 2016}}
* [http://www.vochistory.org.au/ وي او سي تاريخي سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065844/http://www.vochistory.org.au/ |date=27 July 2020 }}
* [http://vocwarfare.net وي او سي جون فوجي ڪارروايون]
* [https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ انڊونيشيا جي قومي محفوظات مان وي او سي جا رڪارڊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727065854/https://sejarah-nusantara.anri.go.id/foreword/ |date=27 July 2020 }}

{{Navboxes|list1=
{{Chartered companies}}
{{Foreign trade in Imperial China |state=collapsed}}
{{Dutch colonies|East India}}
{{Dutch Formosa}}
{{Governors-general of the Dutch East Indies}}
{{Governor of Dutch Mauritius}}
{{Governors of the Cape Colony}}
{{DutchplacenamesAus}}
{{Economic history of the Netherlands}}
}}
{{Authority control}}

[[Category:ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
[[Category:ڊچ جمهوريه ۾ 1602ع جون قائم ڪيل تنظيمون]]
[[Category:باتاوين جمهوريه ۾ 1800ع جون ختم ٿيل تنظيمون]]
[[Category:چارٽر يافته ڪمپنيون]]
[[Category:هندستان ۾ نوآبادياتي ڪمپنيون]]
[[Category:ايمسٽرڊيم ۾ قائم ڪمپنيون]]
[[Category:1800ع ۾ ختم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:1602ع ۾ قائم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:يورو نيڪسٽ ايمسٽرڊيم ۾ اڳوڻيون درج ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:گڏيل ڪاروباري ڪمپنيون]]
[[Category:نيدرلينڊ جون ختم ٿيل ڪمپنيون]]
[[Category:اڳوڻيون اجاره دار ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ سلطنت جي تاريخ]]
[[Category:هندستان–نيدرلينڊ لاڳاپا]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جي سامونڊي تاريخ]]
[[Category:ڊچ سلطنت جي فوجي تاريخ]]
[[Category:نيدرلينڊ ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ گهڻ قومي ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جون ٻيڙيون هلائيندڙ ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ غلام واپار]]
[[Category:17هين صديءَ ۾ قائم ٿيل واپاري ڪمپنيون]]
[[Category:ڊچ جمهوريه جون واپاري ڪمپنيون]]
[[Category:واپاري اجاره دار ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>9zawozyy6zyfyk2oenhiuj8uqydqmm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڏيل قومون انساني حَقَ ڪائونسل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55360</id>
    <revision>
      <id>400440</id>
      <parentid>327887</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28777" sha1="bcmgztmg1dmmuss75jrc00nd7z2mvg4" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
|name=گڏيل قومن جي انساني حَقَ ڪائونسل
|image=United Nations Human Rights Council Logo.svg
|image size=150px
|caption=
|type=Subsidiary organ
|acronyms=UNHRC &lt;br /&gt; CDH
|head=صدر &lt;br /&gt; {{flagdeco|Senegal}} Coly Seck
|status=فعال
|established={{start date and age|2006|03|15|df=yes}}
|headquarters=[[جنيوا]]، [[سوئٽزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
|website=[https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/Home.aspx www.ohchr.org]
|parent=[[گڏيل قومون جنرل اسيمبلي]]
|subsidiaries=
|footnotes=[[File:United Nations Human Rights Council Membership.svg|250px]]
&lt;div style=&quot;float:right;&quot;&gt;{{legend|#0000ff|آفريڪي ملڪ (13)}}&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;&quot;&gt;{{legend|#339900|ايشيائي ملڪ (13)}}&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;&quot;&gt;{{legend|#cc0000|اوڀرندو يورپي ملڪ (6)}}&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;&quot;&gt;{{legend|#cc3399|لاطيني آمريڪي ۽ ڪيريبيائي ملڪ (8)}}&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;&quot;&gt;{{legend|#cc9900|پوربي يورپي ۽ ٻيا ملڪ (7)}}&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;
{{portal-inline|بين الاقوامي لاڳاپا|size=tiny}}
}}


'''گڏيل قومن جي انساني حقن جي ڪائونسل''' , گڏيل قومون انساني حَقَ ڪائونسل ({{lang-en|United Nations Human Rights Council)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Conseil des droits de l'homme|url=https://www.ohchr.org/FR/HRBodies/HRC/Pages/Home.aspx|publication-date=مارچ 9, 2019}}&lt;/ref&gt;}}  [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو هڪ ادارو آهي، جنهن جو مقصد عالمي سطح تي [[انساني حق|انساني حقن]] جو تحفظ ۽ ان جي پرچار ڪرڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/AboutCouncil.aspx |title=About the Human Rights Council |publisher=Office of the High Commissioner for Human Rights |accessdate=29 آڪٽوبر 2016}}&lt;/ref&gt; ڪائونسل جا 47 رڪن آهن، جيڪي ٽي سال جي لاءِ [[گڏيل قومون علائقائي گروپ|علائقائي گروپن]] جي بنياد تي چُونڊيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/Sessions.aspx|title=OHCHR {{!}} HRC Sessions|website=www.ohchr.org|access-date=2019-07-04}}&lt;/ref&gt; اداري جو صدر دفتر [[جنيوا]]، [[سوئٽزرلينڊ|سويٽزرلينڊ]] ۾ آهي.

يو اين ايڇ آر سي گڏيل قومن جي رڪن مُلڪن اندر انساني حَقَن جي ڀڃڪڙين جي الزامن لاءِ جانچ ڪندي آهي، ۽ انساني حَقن جي اهم موضوعن جهڙوڪ سنگت ۽ گڏجاڻي جي آزادي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Special Rapporteur on the rights to freedom of peaceful assembly and of association|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/AssemblyAssociation/Pages/SRFreedomAssemblyAssociationIndex.aspx|accessdate=2 June 2012}}&lt;/ref&gt; [[اظهار جي آزادي|اظهار راءِ جي آزادي]]،&lt;ref&gt;{{cite web|title=HRC Freedom of Opinion and Expression Resolution|url=http://ap.ohchr.org/documents/dpage_e.aspx?si=A/HRC/12/L.14/Rev.1|accessdate=2 June 2012}}&lt;/ref&gt; عقيدو ۽ مذهب جي آزادي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=USCIRF Welcomes Move Away from 'Defamation of Religions' concept|url=http://www.uscirf.gov/news-room/press-releases/3570-uscirf-welcomes-move-away-from-defamation-of-religions-concept.html|accessdate=15 October 2013}}&lt;/ref&gt;  عورتن جا حق،&lt;ref&gt;{{cite web|last=UNOG|title=Human Rights Council Establishes Working Group On Discrimination Against Women In Law And Practise|url=http://www.awid.org/Library/Human-Rights-Council-establishes-Working-Group-on-Discrimination-against-Women-in-Law-and-Practise|accessdate=15 October 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015234059/http://www.awid.org/Library/Human-Rights-Council-establishes-Working-Group-on-Discrimination-against-Women-in-Law-and-Practise|archivedate=15 October 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ليسبيئن گي ۽ بائسيڪشيوئل رائٽس (ايل جي بي ٽي حق)،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=11167&amp;LangID=E|title=Council establishes mandate on Côte d'Ivoire, adopts protocol to child rights treaty, requests study on discrimination and sexual orientation|date=17 June 2011|accessdate=15 October 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624081557/http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=11167&amp;LangID=E|archivedate=24 June 2011|df=dmy-all}} {{cite web|title=UN publishes first global report and recommendations to tackle gay rights abuses|url=http://www.pinknews.co.uk/2011/12/16/un-publishes-first-global-report-and-recommendations-to-tackle-gay-rights-abuses/}}&lt;/ref&gt;&lt;nowiki&gt; ۽ لساني حق ۽ نسلي اقليتن جي حقن تي ڌيان ڏيندي آهي.{{efn|جنگي ڏوهن لاءِ، ڏسو &lt;/nowiki&gt;{{cite web|title=UN Adopts Resolution on Sri Lanka War Crimes Probe|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-17471300|accessdate=2 June 2012}}

گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي وسيلي گڏيل قومن جي ڪميشن (يواين سي ايڇ آر،هن ۾ سي ايڇ ايڇ) جي جڳهہ وٺڻ لاءِ (قراداد [https://undocs.org/en/A/RES/60/251 A/RES/60/251] وسيلي) گڏيل قومن جي انساني حَقن جي ڪائونسل (يواين ايڇ آر سي) کي 15 مارچ 2006 تي قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ انساني حقن جو اڻپورو رڪارڊ رکندڙ ملڪن کي ميمبر بڻجڻ لاءِ اجازت ڏني وڃڻ تي سخت تنقيد ڪئي وئي هُئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4810538.stm|title=UN creates new human rights body|date=15 March 2006|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل ڪوفي عنان ۽ بان ڪي مون، ڪائونسل جي اڳوڻي صدر ڊورو ڪوسٽيا، [[يورپي يونين]]، [[ڪينيڊا]]، ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]  گڏيل قومن جي انساني حقن جي ڪميشن تي [[اسرائيلي–فلسطين تڪرار]] تي اڻ برابري وارو ڌيان ڏيڻ جو الزام لڳايو، ۽ ڪيترن ئي ماڻهن [[صيهونيت ورڌ|اسرائيل-مخالف تعصب]] هئڻ جي دعويٰ ڪئي،  ڪائونسل [[اسرائيل جي رياست|اسرائيل]] جي مذمت ڪندي باقي دنيا جي گڏيل ملڪن جي مقابلي ۾ وڌيڪ قراردادون حل ڪيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/sgsm10788.doc.htm Secretary-General urges human rights activists to ‘fill leadership vacuum’, hold world leaders to account, in address to international day event], UN Department of Public Information 8 12 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ynetnews.com&quot;&gt;[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3415619,00.html UN's Ban faults rights council over Israel], Reuters (reprinted in Ynet News) 21 06 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;swissinfo.ch&quot;&gt;[http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Human_Rights_Council_president_wants_reform.html?cid=6171460 Human Rights Council president wants reform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811002555/http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Human_Rights_Council_president_wants_reform.html?cid=6171460 |date=2011-08-11 }}, SwissInfo 29 09 2007&lt;/ref&gt; انساني حقن جي ڪائونسل انساني حقن جي هاءِ ڪمشنر دفتر (اوايڇ سي ايڇ آر) سان گڏجي ڪم ڪري ٿي ۽ گڏيل قومن جي خاص طريقيڪارَ ۾ مشغول آهي.{{TOC limit|3}}

== مهم ۽ عالمي حمايت سان رڪنيت سازي ==
آڪٽوبر 2016 ۾ گڏيل قومون انساني حَقَ ڪائونل جي رڪنيتي چُونڊون جنوري 2017 کان ڊسمبر2019 ۾ [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] سوڀارو ٿيو. ان لاءِ هِن مُلڪ کي يارنهن مهينا ڊگهي مهم هلائڻي پئي، جنهنڪري هن کي ڪيترن ئي ملڪن پاران تائيد ووٽ حاصل ٿيا.&lt;ref&gt;
{{cite web|title=Special Rapporteur on the rights to freedom of peaceful assembly and of association|url=https://www.gov.uk/government/news/uk-elected-to-the-un-human-rights-council--2.ur|accessdate=11 سيپٽمبر 2012}}
&lt;/ref&gt;


== گهڙت ==
گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا ميمبَر  يو اين ايڇ آر سي جي 47 سيٽون ولاريندڙ ميمبرن جي چُونڊ ڪندا آهن. هر سيٽ جي  عرصو ٽي سال هوندو آهي، ۽ ڪوبہ رڪن لاڳاتار ٻہ ڀيرا کان وڌيڪ مُدت تائين ڪنهن نشست تي قبضو نٿو ڪري سگهي. سيٽن کي گڏيل قومن جي علائقائي گروپن ۾ هيٺئين ريت ورهايو ويو آهي: [[آفريڪا]] لاءِ 13، [[ايشيا]] لاءِ 13، [[اوڀر يورپ]] جي لاءِ ڇھ، لاطيني امريڪا ۽ ڪيريبين (GRULAC) جي لاءِ اَٺ، ۽ اولهندي يورپي ۽ ٻين گروپَ (ڊبليو اي او جي) جي لاءِ سَتَ سيٽون ورڇيل آهن. يون اين ايڇ سي آر کان اڳ ان جي جاءِ تي ماضي واري سي ايڇ آر (CHR) ۾ [[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل|اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]] (ECOSOC) جي ذريعي چُونڊ ۽ ووٽنگ ڪندڙن جي اڪثريت جي ذريعي 53 جي رڪنيت حاصل هُئي.جنرل اسيمبلي ڪائونسل جي ڪنهن بہ ميمبر جي حقن ۽ مراعتن کي معطل ڪري سگهي ٿي جيڪا فيصلو ڪندي آهي تہ ان ميمبر پنهنجي رڪنيت جي مدت دوران انساني حقن جي لاڳاتار وڏي ڀڃڪڙي تہ نہ ڪئي آهي. معطلي جي عمل ۾ جنرل اسيمبلي جي ذريعي ٻہ اڌ اڪثريت سان ووٽ گهربل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;http&quot; /&gt; يو اين ايڇ آر سي جي قيام جي قرارداد ۾ چيل آهي تہ &quot;جڏهن ڪائونسل جي ميمبرن جي چُونڊ ڪرڻ مهل، ميمبر ملڪَ اميدوارن جي انساني حقن جي واڌاري ۽ ان جي رضاڪاراڻي وعدن ۽ وعدن ۾ جيڪي ڀاڱيداري ڪن ٿا، تِن کي مدنظر رکندي&quot;، ۽ هي تہ &quot;ميمبرَ چُونڊجڻ کانپوءِ ڪائونسل انساني حقن جي واڌاري ۽ بچاءَ (تحفظ) جي اعليٰ معيار کي قائم رکندا&quot;.


===اجلاس===
[[فائل:UN building, Genevra.jpg|thumb|گڏيل قومون دفتر (يون اين ايڊيفس)، جنيورا ۾]]
يو اين ايڇ آر سي سال اندر مارچ، جون ۽ سيپٽمبر ۾ ٽي ڀيرا باقاعدي گڏجاڻوين (سيشنز) ڪندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/Sessions.aspx|title=United Nations Human Rights Council, Sessions|accessdate=2 June 2012}}&lt;/ref&gt;

يو اين ايڇ آر سي ڪنهن به مهل رڪن مُلڪن طرفان درخواست ڪرڻ تي هڪ اڌ (ون ٿرڊ) اڪثريت سان، انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ هنگامي صورتحال سان مُنهن ڏيڻ لاءِ خصوصي گڏجاڻيون منعقد ڪرڻ جو فيصلو ڪري سگهي ٿي. اَڄ تائين 28 خصوصي سيشن ٿي چُڪا آهن.

===ميمبَر===

هي ڪائونسل 47 ميمبرن تي جُڙيل آهي، جيڪي جنرل اسيمبلي جي وسيلي ٽي سال جي عرصي لاءِ هر سال چُونڊيا ويندا آهن. گڏيل قومن جي علائقائي گروپ بندي جي نظام کي برابري جي حساب سان جاگرافيائي وارو وٽي جي بنياد تي ميمبرن جي  چُونڊَ ڪئي ويندي آهي. ميمبرَ هڪ وَاڌارُو عرصو جي لاءِ ٻيهر چُونڊجڻ جي لائق آهن، جنهن کانپوءِ کين پنهنجي ڪُرسي (سيٽَ)  ڇڏي ڏيڻي پوندي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/Membership.aspx|title=Membership of the Human Rights Council|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=n.d.|website=United Nations Human Rights Council|publisher=United Nations|access-date=26 February 2019}}&lt;/ref&gt;

ڪُرسين (سيٽُن) کي هيٺئين ريت ورڇيو ويو آهي:

* آفريڪي گروپ جي لاءِ 13
* ايشيا پيسيفڪ گروپ جي لاءِ 13
* اوڀر يورپي گروپ جي لاءِ 6
* لاطيني آمريڪن ۽ ڪيريبين گروپ جي لاءِ 8
* اولهندي يورپي ۽ ٻين گروپَ جي لاءِ 7

===هاڻوڪا===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! مُدو
! '''[[آفريڪي گروپ|آفريڪن رياستون]] (13)'''
! '''[[گڏيل قومون علائقائي گروپ#ايشيا-پيسفڪ گروپ|ايشيا-پيسفڪ رياستون]] (13)'''
! '''[[اُڀرندو يورپي گروپ|پُوربي يورپي &lt;br /&gt; رياستون]] (6)''' 
! '''[[لاطيني آمريڪن ۽ ڪيريبين گروپ|لاطيني آمريڪن ۽ &lt;br /&gt; ڪيريبين رياستون]] (8)'''
! '''[[اولهندو يورپي ۽ ٻيا گروپ|اولهندو يورپي ۽ &lt;br /&gt; ٻيون رياستون]] (7)'''

|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;background:#eeffee&quot;
!'''2020–2022'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/ga/74/meetings/elections/hrc.shtml |title=اليڪشن آف دي هيومن رائٽس ڪائونسل (١٧ آڪٽوبر ٢٠١٩) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=17 October 2019 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt;
| {{flagcountry|لبيا}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|موريتانيا}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|سوڊان}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|نميبيا}}
| {{flagcountry|انڊونيشيا}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|جاپان}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|مارشل ٻيٽ}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|ڏکڻ ڪوريا}} 
| {{flagcountry|آرمينيا}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|پولينڊ}}
| {{flagcountry|برازيل}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|وينزويلا}}
| {{flagcountry|جرمني}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|نيدرلينڊز}}

|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000; background:#f7f7c7&quot;		
!'''2019–2021'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/en/ga/73/meetings/elections/hrc.shtml |title=Election of the Human Rights Council (12 October 2018) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=12 October 2018 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=26 February 2019}}&lt;/ref&gt;
| {{flagcountry|برڪينا فاسو}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Cameroon}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Eritrea}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Somalia}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Togo}}
| {{flagcountry|Bahrain}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Bangladesh}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Fiji}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|India}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Philippines}}
| {{flagcountry|Bulgaria}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Czech Republic}}
| {{flagcountry|Argentina}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Bahamas}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Uruguay}}
| {{flagcountry|Austria}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Denmark}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Italy}}

|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000; background:#ddeeee&quot;		
!'''2018–2020'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/ga/72/meetings/elections/hrc.shtml |title=Election of the Human Rights Council (16 October 2017) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=16 October 2017 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=26 February 2019}}&lt;/ref&gt;
| {{flagcountry|Angola}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|DRC}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Nigeria}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Senegal}}
| {{flagcountry|Afghanistan}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Nepal}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Qatar}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Pakistan}}
| {{flagcountry|Slovakia}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Ukraine}}
| {{flagcountry|Chile}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Mexico}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Peru}}
| {{flagcountry|Australia}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Spain}}
|}

===اڳوڻا===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! مُدو 
! '''[[آفريڪي گروپ|آفريڪن رياستون]] (13)'''
! '''[[گڏيل قومون علائقائي گروپ#ايشيا-پيسفڪ گروپ|ايشيا-پيسفڪ رياستون]] (13)'''
! '''[[اُڀرندو يورپي گروپ|پُوربي يورپي &lt;br /&gt; رياستون]] (6)''' 
! '''[[لاطيني آمريڪن ۽ ڪيريبين گروپ|لاطيني آمريڪن ۽ &lt;br /&gt; ڪيريبين رياستون]] (8)'''
! '''[[اولهندو يورپي ۽ ٻيا گروپ|اولهندو يورپي ۽ &lt;br /&gt; ٻيون رياستون]] (7)'''
|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;
| '''2017–2019'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/ga/71/meetings/elections/hrc.shtml |title=Election of the Human Rights Council (28 October 2016) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=28 October 2016 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=17 October 2019}}&lt;/ref&gt;	
| {{flagcountry|Egypt}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Rwanda}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|South Africa}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Tunisia}}
| {{flagcountry|China}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Iraq}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Japan}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Saudi Arabia}}
| {{flagcountry|Croatia}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Hungary}}
| {{flagcountry|Brazil}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Cuba}}
| {{flagcountry|United Kingdom}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|United States}} &lt;small&gt;(left in June 2018)&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; {{flagcountry|Iceland}} &lt;small&gt;(from 13 July 2018)&lt;/small&gt;

|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;
| '''2016–2018'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/en/ga/70/meetings/elections/hrc.shtml |title=Election of the Human Rights Council (28 October 2015) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=28 October 2015 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=27 February 2019}}&lt;/ref&gt;	
| {{BDI}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Ivory Coast|name=Côte D'Ivoire}} &lt;br /&gt; {{ETH}} &lt;br /&gt; {{KEN}} &lt;br /&gt; {{TOG}}
| {{flagdeco|South Korea}} [[South Korea|Republic of Korea]] &lt;br /&gt; {{KGZ}} &lt;br /&gt; {{MGL}} &lt;br /&gt; {{PHI}} &lt;br /&gt; {{UAE}}
| {{GEO}} &lt;br /&gt; {{SLO}}
| {{ECU}} &lt;br /&gt; {{PAN}} &lt;br /&gt;{{flagcountry|Venezuela|name=Venezuela, Bolivarian Republic of}}
| {{BEL}} &lt;br /&gt; {{GER}} &lt;br /&gt;{{SWI}}

|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;
| '''2015–2017'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/en/ga/69/meetings/elections/hrc.shtml |title=Election of the Human Rights Council (21 October 2014) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=21 October 2014 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=27 February 2019}}&lt;/ref&gt;	
| {{BWA}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Congo}} &lt;br /&gt; {{GHA}} &lt;br /&gt; {{NGA}}
| {{BGD}} &lt;br /&gt; {{IND}} &lt;br /&gt; {{IDN}} &lt;br /&gt; {{QAT}}
| {{ALB}} &lt;br /&gt; {{LVA}}
| {{flagcountry|Bolivia|name=Bolivia (Plurinational State of)}} &lt;br /&gt; {{SLV}} &lt;br /&gt;{{PRY}}
| {{NLD}} &lt;br /&gt; {{PRT}}

|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;		
| '''2014–2016'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/ga/68/meetings/elections/hrc.shtml |title=Election of the Human Rights Council (12 November 2013) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=12 November 2013 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=27 February 2019}}&lt;/ref&gt;	
| {{DZA}} &lt;br /&gt; {{MAR}} &lt;br /&gt; {{NAM}} &lt;br /&gt; {{ZAF}}
| {{CHN}} &lt;br /&gt; {{MDV}} &lt;br /&gt; {{SAU}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Vietnam|name=Viet Nam}}
| {{flagcountry|Macedonia|name=Former Yugoslav Republic of Macedonia}} {{efn|Now the Republic of North Macedonia}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Russia|name=Russian Federation}}
| {{CUB}} &lt;br /&gt; {{MEX}}
| {{FRA}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|UK|name=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}

|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;	
| '''2013–2015'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/ga/67/meetings/elections/hrc.shtml |title=Election of the Human Rights Council (12 November 2012) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=12 November 2012 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=27 February 2019}}&lt;/ref&gt;	
| {{ETH}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Ivory Coast|name=Côte D'Ivoire}} &lt;br /&gt; {{GAB}} &lt;br /&gt; {{KEN}} &lt;br /&gt; {{SLE}}
| {{JPN}} &lt;br /&gt; {{KAZ}} &lt;br /&gt; {{PAK}} &lt;br /&gt; {{flagdeco|South Korea}} [[South Korea|Republic of Korea]] &lt;br /&gt; {{ARE}}	
| {{EST}} &lt;br /&gt; {{MNE}}
| {{ARG}} &lt;br /&gt; {{BRA}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Venezuela|name=Venezuela, Bolivarian Republic of}}
| {{DEU}} &lt;br /&gt; {{IRL}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|USA|name=United States of America}}
	
|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;		
| '''2012–2014'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/en/ga/65/meetings/elections/hrc.shtml |title=Election of the Human Rights Council (20 May 2011) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=20 May 2011 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=27 February 2019}}&lt;/ref&gt;	
| {{BEN}} &lt;br /&gt; {{BOT}} &lt;br /&gt; {{BUR}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Congo}}
| {{IND}} &lt;br /&gt; {{INA}} &lt;br /&gt; {{KUW}} &lt;br /&gt; {{PHI}}
| {{ROM}} &lt;br /&gt; {{CZE}}
| {{CHI}} &lt;br /&gt; {{CRC}} &lt;br /&gt; {{PER}}
| {{ITA}} &lt;br /&gt; {{AUT}}

|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;		
| '''2011–2013'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/ga/64/elections/hrc/index.shtml |title=Election of the Human Rights Council (13 May 2010) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=13 May 2010 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726110016/http://www.un.org/ga/64/elections/hrc/index.shtml|archive-date=26 July 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{AGO}} &lt;br /&gt; {{LBY|1977}} &lt;br /&gt; {{MTN}} &lt;br /&gt; {{UGA}}
| {{QAT}} &lt;br /&gt; {{MAS}} &lt;br /&gt; {{MDV}} &lt;br /&gt; {{THA}}
| {{MDA}} &lt;br /&gt; {{POL}}
| {{ECU}} &lt;br /&gt; {{GUA}}
| {{CHE}} &lt;br /&gt; {{ESP}}
		
|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;		
| '''2010–2012'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/en/ga/63/elections/hrc_elections.shtml |title=Election of the Human Rights Council (12 May 2009) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=12 May 2009 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=27 February 2019}}&lt;/ref&gt;	
| {{DJI}} &lt;br /&gt; {{CMR}} &lt;br /&gt; {{MUS}} &lt;br /&gt; {{NGA}} &lt;br /&gt; {{SEN}}
| {{BGD}} &lt;br /&gt; {{CHN}} &lt;br /&gt; {{JOR}} &lt;br /&gt; {{KGZ}} &lt;br /&gt; {{SAU}}
| {{flagcountry|Russia|name=Russian Federation}} &lt;br /&gt; {{HUN}}
| {{CUB}} &lt;br /&gt; {{MEX}} &lt;br /&gt; {{URY}}
| {{BEL}} &lt;br /&gt; {{NOR}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|USA|name=United States of America}}
		
|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;		
| '''2009–2011'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/ga/62/elections/hrc_elections.shtml |title=Election of the Human Rights Council (21 May 2008) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=21 May 2008 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081114214133/https://www.un.org/ga/62/elections/hrc_elections.shtml|archive-date=14 November 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;	
| {{BFA}} &lt;br /&gt; {{GAB}} &lt;br /&gt; {{GHA}} &lt;br /&gt; {{ZAM}}
| {{BHR}} &lt;br /&gt; {{JPN}} &lt;br /&gt; {{PAK}} &lt;br /&gt; {{flagdeco|South Korea}} [[South Korea|Republic of Korea]]
| {{SVK}} &lt;br /&gt; {{UKR}}
| {{ARG}} &lt;br /&gt; {{BRA}} &lt;br /&gt; {{CHL}}
| {{FRA}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|UK|name=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}
		
|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;		
| '''2008–2010'''&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/ga/61/elect/hrc/ |title=Election of the Human Rights Council (17 May 2007) |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=17 May 2007 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110031542/http://www.un.org/ga/61/elect/hrc/ |archive-date=10 January 2019 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| {{EGY}} &lt;br /&gt; {{AGO}} &lt;br /&gt; {{MAD}} &lt;br /&gt; {{RSA}}
| {{IND}} &lt;br /&gt; {{INA}} &lt;br /&gt; {{QAT}} &lt;br /&gt; {{PHI}}
| {{BIH}} &lt;br /&gt; {{SVN}}
| {{flagcountry|Bolivia|name=Bolivia (Plurinational State of)}} &lt;br /&gt; {{NIC}}
| {{NLD}} &lt;br /&gt; {{ITA}}
		
|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;		
| '''2006–2009'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;First Election&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/press/en/2006/ga10459.doc.htm |title=General Assembly Elects 47 Members of New Human Rights Council; Marks ‘New Beginning’ for Human Rights Promotion, Protection |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=12 October 2018 |website=United Nations General Assembly |publisher=United Nations |access-date=26 February 2019}}&lt;/ref&gt;	
| {{DJI}} &lt;br /&gt; {{CMR}} &lt;br /&gt; {{MRI}} &lt;br /&gt; {{NGR}} &lt;br /&gt; {{SEN}}
| {{BGD}} &lt;br /&gt; {{CHN}} &lt;br /&gt; {{JOR}} &lt;br /&gt; {{MAS}} &lt;br /&gt; {{KSA}}
| {{AZE}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|Russia|name=Russian Federation}}
| {{CUB}} &lt;br /&gt; {{MEX}} &lt;br /&gt; {{URU}}
| {{DEU}} &lt;br /&gt; {{CAN}} &lt;br /&gt; {{CHE}}
		
|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;		
| '''2006–2008'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;First Election&quot; /&gt;	
| {{GAB}} &lt;br /&gt; {{GHA}} &lt;br /&gt; {{MLI}} &lt;br /&gt; {{ZAM}}
| {{JPN}} &lt;br /&gt; {{PAK}} &lt;br /&gt; {{SRI}} &lt;br /&gt; {{flagdeco|South Korea}} [[South Korea|Republic of Korea]]
| {{ROU}} &lt;br /&gt; {{UKR}}
| {{BRA}} &lt;br /&gt; {{GUA}} &lt;br /&gt; {{PER}}
| {{FRA}} &lt;br /&gt; {{flagcountry|UK|name=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}
		
|- style=&quot;border-top: 2px solid #000000;&quot;		
| '''2006–2007'''&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;First Election&quot; /&gt;	
| {{DZA}} &lt;br /&gt; {{MAR}} &lt;br /&gt; {{RSA}} &lt;br /&gt; {{TUN}}
| {{BHR}} &lt;br /&gt; {{IND}} &lt;br /&gt; {{INA}} &lt;br /&gt; {{PHI}} 
| {{POL}} &lt;br /&gt; {{CZE}}
| {{ARG}} &lt;br /&gt; {{ECU}}
| {{FIN}} &lt;br /&gt; {{NLD}}
|}

===صدَر===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!{{ٿور اکري|شمار|انگ}}
! نالو
! ديس
! وقت
|-
| 14
|'''ايلزابيٿ ٽچي-فاسلبرگر'''
|{{flag|Austria}}
|'''1 جنوري 2020 –کان هينئر تائين'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/Pages/Presidency.aspx|title=President of the 14th Cycle|last=|first=|date=|website=|access-date=2020-01-08}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13 || ڪولي سيڪ || {{flag|Senegal}} || جنوري 1، 2019 –کان 31 ڊسمبر 2019  
|-
| 12 || وجوسلاو سيڪ || {{flag|Slovenia}} || جنوري 1، 2018 –کان 31 ڊسمبر 2018 
|-
| 11 || جوڪين اليڪزينڊر مازا مارٽيلي || {{flag|El Salvador}} || جنوري 1، 2017 –کان 31 ڊسمبر 2017
|-
| 10 || چوئي ڪيونگ-لم || {{ROK}} ||  جنوري 1، 2016 –کان 31 ڊسمبر 2016&lt;ref&gt;[http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=16851&amp;LangID=E The Human Rights Council elects Ambassador Ambassador Choi Kyong-lim of the Republic of Korea as its new President.] Retrieved 4 January 2016.&lt;/ref&gt;
|-
| 9  || [[جواچم روچر]] || {{DEU}} ||  جنوري 1، 2015 –کان 31 ڊسمبر 2015
|-
| 8  || بائوديليئر اندانگ ايئلا || {{flagcountry|GAB}} ||  جنوري 1، 2014 –کان 31 ڊسمبر 2014
|-
| 7  || ريمگوسز هينزيل || {{flagcountry|POL}} ||  جنوري 1، 2013 –کان  ڊسمبر 31، 2013&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?Cr=human+rights+council&amp;NewsID=43731#.UP4PCSd9IVA|title=UN News - UN Human Rights Council: new President will help promote human rights equitably|first=United Nations News Service|last=Section|date=10 December 2012|website=UN News Service Section}}&lt;/ref&gt;
|-
| 6  || [[لورا دوپي لسيري]] || {{flagcountry|URY}} ||  جُون 19، 2011 –کان  ڊسمبر 31، 2012
|-
| 5  || سيهاسڪ ڦوانگڪيتڪيوف || {{flagcountry|THA}} ||  جُون 19، 2010 –کان جُون 18، 2011&lt;ref name=&quot;www2.ohchr.org&quot;/&gt;
|-
| 4  || اليڪس وان مييووين || {{flagcountry|BEL}} ||  جُون 19، 2009 –کان جُون 18، 2010&lt;ref name=&quot;www2.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/membership.htm |title=Human Rights Council – Membership of the Human Rights Council |publisher=.ohchr.org |accessdate=2011-02-26 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110218214302/http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/membership.htm |archivedate=18 February 2011 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 3  || [[مارٽن اهوئيگين اهومويڀي]] || {{flagcountry|NGA}} ||  جُون 19، 2008 –کان  جُون 18، 2009
|-
| 2  || [[ڊورو روملس ڪوستيا]] || {{flagcountry|ROU}} || جُون 19، 2007 –کان جون 18، 2008
|-
| 1  || [[لوئس الفونسو ڊي البا]] || {{flagcountry|MEX}} || جُون 19، 2006 –کان جُون 18، 2007
|-
|}

==وڌيڪ ڏسو==
* [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جو ادارو]]
*[[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]]

==نوٽس==
{{notelist}}


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومن جي انساني حقن جي ڪائونسل]]
[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>bcmgztmg1dmmuss75jrc00nd7z2mvg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57759</id>
    <revision>
      <id>400436</id>
      <parentid>327885</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1110" sha1="83nv0hgr1tw77mz4wnxxrbsm7vdi2sr" xml:space="preserve">[[فائل:World Health Organisation building south face 2.jpg|thumb|جينيوا ۾ ڊبليو ايڇ او جي عمارت]]
[[فائل:Who logo.svg|thumb|WHO jo Logo]]
'''ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن''' ، '''صحت جو عالمي ادارو'''، ({{lang-en|World Health Organisation}}) [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو هڪ خاص ادارو آهي. ان جو راڄڌاني [[جنيوا|جينيوا]] [[سوئٽزرلينڊ]] ۾ آهي. هن تنظيم کي اپريل 1948 ۾ جوڙيو ويو، ان جي مقصدن ۾ عالمي صيحت ۽ تندرستي جا پروگرام هلائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20Health%20Organization%20WHO.php|title=World Health Organization WHO {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-27}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:صحت جو عالمي ادارو]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>83nv0hgr1tw77mz4wnxxrbsm7vdi2sr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بين الاقوامي تنظيم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62656</id>
    <revision>
      <id>400398</id>
      <parentid>400328</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T01:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>400398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15311" sha1="8ijetsq6hbb318650428sstc16yo3jy" xml:space="preserve">{{Short description|Organization established by treaty between governments}}
[[File:Palace of Nations Geneva 20102014 02.jpg|thumb|[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي شهر [[جنيوا]] ۾ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جا دفتر؛ هي اهو شهر آهي جتي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ بين الاقوامي تنظيمون قائم آهن.&lt;ref&gt;François Modoux, &quot;La Suisse engagera 300 millions pour rénover le Palais des Nations,&quot; {{in lang|fr}}'', [[Le Temps]]'', 28 June 2013, page 9.&lt;/ref&gt;]]
'''هڪ بين الاقوامي تنظيم''' (&lt;small&gt;International Organization&lt;/small&gt;) جنهن کي بين الاقوامي ادارو يا بين الحڪومتي تنظيم (&lt;small&gt;IGO&lt;/small&gt;) پڻ چيو ويندو آهي رياستن جي هڪ اهڙي انجمن آهي جيڪا ڪنهن معاهدي يا بين الاقوامي قانون تحت هلندڙ ٻئي ڪنهن دستاويز ذريعي قائم ڪئي ويندي آهي، جنهن جو مقصد ان جي ميمبر رياستن جي گڏيل مقصدن کي حاصل ڪرڻ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legal.un.org/avl/ha/ario/ario.html|title=Articles on the Responsibility of International Organisations|publisher=United Nations – Office of Legal Affairs |date= 9 December 2011 |first1=Giorgio |last1=Gaja |website=Audiovisual Library of International Law |access-date=2019-08-21}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bouwhuis|first=Stephen|date=1 January 2012|title=The International Law Commission's Definition of International Organizations|url=https://brill.com/view/journals/iolr/9/2/article-p451_5.xml|journal=International Organizations Law Review|language=en|volume=9|issue=2|pages=451–465|doi=|issn=1572-3747|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; هڪ بين الحڪومتي تنظيم (&lt;small&gt;IGO&lt;/small&gt;) وٽ پنهنجي ميمبر رياستن کان الڳ هڪ قانوني حيثيت هوندي آهي ۽ اها ٻين بين الحڪومتي تنظيمن يا ٻين رياستن سان قانوني طور تي پابند معاهدا ڪري سگهي ٿي. [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]]، [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]]، ڪائونسل آف يورپ، [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو]]، [[آفريڪي يونين|آفريڪن يونين]]، آرگنائيزيشن آف آمريڪن اسٽيٽس، [[اتر اينٽلانٽڪ معاهدي واري تنظيم]] (&lt;small&gt;NATO&lt;/small&gt;)، مرڪوسور ۽ برڪس بين الحڪومتي تنظيمن جا مثال آهن. 

بين الاقوامي تنظيمون بنيادي طور تي ميمبر رياستن تي مشتمل هونديون آهن، پر انهن ۾ ٻيا ادارا جهڙوڪ ٻيون بين الاقوامي تنظيمون، تجارتي فرمون ۽ غير سرڪاري تنظيمون پڻ شامل ٿي سگهن ٿيون. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Koremenos |first1=Barbara |last2=Lipson |first2=Charles |last3=Snidal |first3=Duncan |date=2001 |title=The Rational Design of International Institutions |journal=International Organization |volume=55 |issue=4 |pages=761–799 |issn=0020-8183 |jstor=3078615 |s2cid=41593236 |s2cid-access=free |url=https://www.iilj.org/wp-content/uploads/2016/11/Raustiala-The-Rational-Design-of-International-Institutions-2010.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230422202631/https://www.iilj.org/wp-content/uploads/2016/11/Raustiala-The-Rational-Design-of-International-Institutions-2010.pdf |archive-date= April 22, 2023 }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ڪجهه ادارا مبصر جي حيثيت پڻ رکي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.peacepalacelibrary.nl/research-guides/international-organisations-and-relations/international-organizations/|title=International Organizations – Research Guide International Law |website= Peace Palace Library|language=en-US|access-date=2019-08-21|archive-date=13 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513060037/https://peacepalacelibrary.nl/research-guides/international-organisations-and-relations/international-organizations/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; بين الاقوامي قانون تحت، جيتوڻيڪ معاهدا عام طور تي رياستن جي وچ ۾ ٿيندا آهن، پر بين الحڪومتي تنظيمن وٽ پڻ معاهدا ڪرڻ جي صلاحيت هوندي آهي. روايتي خيال اهو هو ته صرف رياستون ئي بين الاقوامي قانون جو مرڪزي ڌر آهن، پر گڏيل قومن جي قيام سان گڏ اهو نظريو وسيع ٿيو ۽ ان ۾ بين الحڪومتي تنظيمون پڻ شامل ٿي ويون.&lt;ref&gt;''See'' Advisory Opinion on Reparations for Injuries Suffered in the Service of the United Nations, 1949 ICJ 174 (April 11).&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي لاڳاپن جي علمي ادب (&lt;small&gt;international&lt;/small&gt; &lt;small&gt;relations&lt;/small&gt; &lt;small&gt;literature&lt;/small&gt;) ۾، بين الاقوامي تنظيمون رياستن جي وچ ۾ تعاون کي آسان بڻائينديون آهن. اهي ائين ڪيترن ئي طريقن سان ڪنديون آهن: ٽرانزيڪشن جي خرچن (&lt;small&gt;transaction costs&lt;/small&gt;) کي گهٽائڻ،&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Keohane |first1=Robert O. |last2=Martin |first2=Lisa L. |date=1995 |title=The Promise of Institutionalist Theory |url=https://www.jstor.org/stable/2539214 |url-status=live |journal=International Security |volume=20 |issue=1 |pages=39–51 |issn=0162-2889 |jstor=2539214 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831003648/https://www.jstor.org/stable/2539214 |archive-date=31 August 2021 |access-date=7 August 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Keohane |first1=Robert O. |last2=Victor |first2=David G. |date=2011 |title=The Regime Complex for Climate Change |url=https://www.cambridge.org/core/journals/perspectives-on-politics/article/abs/regime-complex-for-climate-change/F5C4F620A4723D5DA5E0ACDC48D860C0 |url-status=live |journal=Perspectives on Politics |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=7–23 |issn=1541-0986 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605212123/https://www.cambridge.org/core/journals/perspectives-on-politics/article/abs/regime-complex-for-climate-change/F5C4F620A4723D5DA5E0ACDC48D860C0 |archive-date=5 June 2023 |access-date=26 June 2023}}&lt;/ref&gt;         معلومات فراهم ڪرڻ، واعدن کي وڌيڪ قابل اعتماد بڻائڻ، رابطي لاءِ مرڪزي نقطا قائم ڪرڻ، باهمي تعاون (&lt;small&gt;reciprocity&lt;/small&gt;) جي اصول کي هٿي ڏيڻ، مستقبل جي اثرن (&lt;small&gt;shadow of the future&lt;/small&gt;) کي وسيع ڪرڻ ۽ مسئلن جي وچ ۾ باهمي ڳنڍڻ (&lt;small&gt;interlinkages&lt;/small&gt;) کي ممڪن بڻائڻ؛&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Oye |first=Kenneth A. |date=1985 |title=Explaining Cooperation Under Anarchy: Hypotheses and Strategies |url=https://www.cambridge.org/core/journals/world-politics/article/abs/explaining-cooperation-under-anarchy-hypotheses-and-strategies/41571109E8484EE0F69516A2A00EFE63 |url-status=live |journal=World Politics |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=1–24 |issn=1086-3338 |jstor=2010349 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807174840/https://www.cambridge.org/core/journals/world-politics/article/abs/explaining-cooperation-under-anarchy-hypotheses-and-strategies/41571109E8484EE0F69516A2A00EFE63 |archive-date=7 August 2021 |access-date=7 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fearon |first=James D. |date=1998 |title=Bargaining, Enforcement, and International Cooperation |journal=International Organization |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=269–305 |doi=10.1162/002081898753162820 |issn=1531-5088 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; اهي سڀ عمل ضابطن جي ڀڃڪڙي جي قيمت يا نقصان کي وڌائي ڇڏيندا آهن.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last=Poast |first=Paul |date=2012 |title=Does Issue Linkage Work? Evidence from European Alliance Negotiations, 1860 to 1945 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/does-issue-linkage-work-evidence-from-european-alliance-negotiations-1860-to-1945/B7FD8C1174D23D02611684904BCFA385 |url-status=live |journal=International Organization |language=en |volume=66 |issue=2 |pages=277–310 |issn=1531-5088 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815135657/https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/does-issue-linkage-work-evidence-from-european-alliance-negotiations-1860-to-1945/B7FD8C1174D23D02611684904BCFA385 |archive-date=15 August 2021 |access-date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; رياستون بين الاقوامي تنظيمن جي فيصلن تي عمل ڪري سگهن ٿيون، جيتوڻيڪ اهي ائين ڪرڻ نه چاهينديون هجن، پر اهي ائين عقلي بنيادن تي خرچ ۽ فائدي جي حساب ڪتاب (مستقبل جي تعاون جا ٺوس فائدا حاصل ڪرڻ ۽ سزا کان بچڻ لاءِ) ۽ معياري/اخلاقي سببن (سماجي سکيا ۽ سماجي عمل) جي ڪري ڪنديون آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Citation |last1=Fearon |first1=James |chapter=Rationalism v. Constructivism: A Skeptical View |date=2002 |title=Handbook of International Relations |pages=52–72 |chapter-url=https://sk.sagepub.com/reference/hdbk_intlrelations/n3.xml |publisher=SAGE |doi= |isbn=9780761963059 |last2=Wendt |first2=Alexander |chapter-url-access=subscription}}.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bates |first=E. S. |date=1 November 2014 |title=Sophisticated Constructivism in Human Rights Compliance Theory |url=https://academic.oup.com/ejil/article-lookup/doi/10.1093/ejil/chu084 |journal=European Journal of International Law |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=1169–1182 |issn=0938-5428}}&lt;/ref&gt;     

بين الاقوامي تنظيمون مختلف پهلوئن ۾، جهڙوڪ: شموليت واري يا محدود رڪنيت؛ وسيع يا محدود دائره ڪار؛ ميمبرن طرفان برابر يا اڻ برابري وارو اختيار؛ قاعدن جي وضاحت ۽ لچڪ؛ سخت يا نرم ذميواريون؛ ۽ بين الاقوامي تنظيم کي اختيارن جي منتقلي هڪ ٻئي کان مختلف هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Koremenos |first=Barbara |last2=Lipson |first2=Charles |last3=Snidal |first3=Duncan |date=2001 |title=The Rational Design of International Institutions |url=https://www.jstor.org/stable/3078615 |journal=International Organization |volume=55 |issue=4 |pages=761–799 |issn=0020-8183}}&lt;/ref&gt; بين الاقوامي تنظيمن جي ٻين مثالن ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي، [[عالمي واپار جي تنظيم|عالمي واپاري تنظيم]] (&lt;small&gt;WTO&lt;/small&gt;)، [[اسلامي سھڪار تنظيم|اسلامي تعاون تنظيم]]، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]]، آفريڪي ترقياتي بئنڪ، [[گڏيل قومن جي معاشي ۽ سماجي ڪائونسل|گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]، گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل، [[ڏکڻ اوڀر جي ايشيائي قومن جي تنظيم|آسيان]] (&lt;small&gt;ASEAN&lt;/small&gt;)، [[عرب ليگ]]، [[آفريڪي يونين]]، ايشيائي ترقياتي بئنڪ، عالمي بئنڪ، [[انٽرنيشنل مانيٽري فنڊ|بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (&lt;small&gt;IMF&lt;/small&gt;)، انٽرنيشنل فنانس ڪارپوريشن، انٽر-آمريڪن ڊولپمينٽ بئنڪ ۽ [[گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Our World in Data team (2023) – [https://ourworldindata.org/sdgs/peace-justice-institutions &quot;Promote just, peaceful and inclusive societies&quot;]. Published online at OurWorldinData.org.&lt;/ref&gt;

==اصطلاحون==
'''بين الاقوامي تنظيم''' (International Organization) هڪ ادارو آهي جيڪو معاهدي سان قائم ڪيو ويو آهي يا بين الاقوامي قانون جي ڪنٽرول ڪيل ٻين اوزارن ۽ پنهنجي شخصيت کي بين الاقوامي قانوني حق حاصل آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/International%20organization.php|title=International organization {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-19}}&lt;/ref&gt; جهڙوڪ [[گڏيل قومون]]، [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] ۽ [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو]]. بين الاقوامي تنظيمون بنيادي طور تي ميمبر رياستن تي مشتمل هونديون آهن، پر شايد ٻيا ادارا، جهڙوڪ ٻين بين الاقوامي تنظيمون به شامل هوندا. اضافي طور تي، ادارن (رياستن سميت) شايد مبصر جي حيثيت رکي سگهن ٿا.

==تاريخ==
==قسمون ۽ مقصد== 
==شرڪت ۽ شموليت==
==استحقاق ۽ استثنيٰ== 
==گڏيل قومن جا ادارا ۽ لاڳاپيل تنظيمون==
==وڌيڪ ڏسو==
* [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]]
* [[اسلامي سھڪار تنظيم]]
* [[ڪئريبيئن ڪميونٽي|ڪيريبين ڪميونٽي]]
* [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]]
* [[عالمي ريڊڪراس ڪاميٽي]]
* [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (&lt;small&gt;IUCN&lt;/small&gt;)
* [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] (&lt;small&gt;FIFA&lt;/small&gt;) 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
* [http://www.thegeneralknowledge.in/2015/03/headquarters-of-international.html Headquarters of International Organisation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313215519/http://www.thegeneralknowledge.in/2015/03/headquarters-of-international.html |date=2017-03-13 }} – List of International Organisations and their Headquarters
* [http://legal.un.org/avl/ha/ario/ario.html Procedural history and related documents], on the &quot;Articles on the Responsibility of International Organizations&quot; in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives] of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]].
* [https://web.archive.org/web/20141228214550/http://snn.co.in/world-news.html World News related documents]. on the World News related documents.
* [https://web.archive.org/web/20120722070858/http://library.stanford.edu/depts/jonsson/collections/intl/igosearch.html IGO Search] – IGO/NGO google custom search engine built by the [https://web.archive.org/web/20080807171534/http://wikis.ala.org/godort/ Government Documents Round Table (GODORT)] of the American Library Association

{{Authority control}}

[[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]]
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:ثقافتي عالمگيريت]]</text>
      <sha1>8ijetsq6hbb318650428sstc16yo3jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي بھار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68433</id>
    <revision>
      <id>400392</id>
      <parentid>288860</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali [[علي بيحر]] کي [[علي بھار]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>288860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4029" sha1="kp8aifu5coxy6dbdbets2t27jpv41k2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = علي بھار (نصيرآباد)
| official_name          =Deh Ali Bahar 
| native_name         = ديھ علي بحر
| native_name_lang       = سنڌي
| settlement_type        =  ديھ 
| image_skyline          = 
| imagesize              = 220px
| image_alt               = 
| image_caption          = 
| image_map              = 
| map_caption            = 
| pushpin_map            =Sindh#Pakistan 
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان  ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|27|25|05|N|67|49|35|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2      =[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type3      = تعلقو
| subdivision_name3      = [[نصيرآباد تعلقو ]]
| established_title      = 
| established_date       =   
| founder                =  
| seat_type              =  
| seat                   =  
| government_footnotes   = 
| leader_party           = 
| leader_title           = 
| leader_name            = 
| unit_pref              = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes         = 
| area_total_km2         =  
| population_total          =2,262
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot; آدمشماري &quot;&gt; www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018[https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018 ]  &lt;/ref&gt; 
| population_as_of       = 2017 
| population_density_km2 = auto
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت ]]
| utc_offset1            = +5
| blank_name_sec1        =  
| blank_info_sec1        = 51
| blank1_name_sec1       =  
| blank1_info_sec1       =  
| website             =
}}
'''ديھ علي بحر''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Deh Ali Bahar'''}} سنڌ جي ضلعي قمبر شهداد ڪوٽ جي [[نصيرآباد تعلقو|نصيرآباد]] تعلقي جي ھڪ ديھ جو نالو آهي جيڪا [[تپو لاکاٽ|لاکا]] تپي ۾ واقع آهي. ديھ جو اھو نالو ڳوٺ بحر ملاڻو جي نالي تان ورتل آهي. بورڊ آف روينيو جي پراڻن نقشن م ڪٿي ڪٿي ان ديھ جو نالو علي بحر لکيل آهي.

==تاريخ==
بورڊ آف روينيو سنڌ جي رڪارڊ ۾ موجود 1881ع  واري ھن ديھ جي نقشي مطابق ھن ديھ ۾ ڳوٺ ھاشم، شيخن جو ڳوٺ، ڳوٺ بھار ملاڻو جنھن سان لڳولڳ ڳوٺ خيرمحمد ملاڻو، ڳوٺ گوڌو کھاوڙ، ڳوٺ گنھور خان واقع ھيا&lt;ref name = &quot; بورڊ آف روينيو &quot;/&gt;. ان وقت ھي ديھ تپو لاکا، تعلقو وارھ ۾ واقع ھئي&lt;ref name=&quot; بورڊ آف روينيو &quot;&gt;[ http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725072951/http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot |date=2021-07-25 }}]&lt;/ref&gt;. ھاڻي ھن ديھ ۾ ڳوٺ بھار ملاڻو، ڳوٺ شيخ مرکنڊ، ڳوٺ غلام نبي ڦلپوٽو معروف آھن.

==جاگرافي==
ھن ديھ جي اتر ۾ ديھ ٿرڙي ھاجران، اوڀر ۾ ديھ ڦيڪراٺو، اولھ ۾ ديھ بشارت کھاوڙ ۽ ڏکڻ ۾ ديھ جلباڻي واقع آهن. ھن ديھ جي مڪمل روينيو سروي ٿي آهي.

==آبادي==
2017 جي آدمشماري مطابق ھن ديھ جي ڳوٺن جي ڪل آبادي 2,262 ھئي جيڪا 277 خاندانن تي مشتمل ھئي.&lt;ref name = &quot; آدمشماري &quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>kp8aifu5coxy6dbdbets2t27jpv41k2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400394</id>
      <parentid>400392</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4063" sha1="qagcdvl3xvqgacgjv3rk2a1y2tpn68y" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                   = علي بھار (نصيرآباد)
| official_name          =Deh Ali Bahar 
| native_name         = ديھ علي بحر
| native_name_lang       = سنڌي
| settlement_type        =  ديھ 
| image_skyline          = 
| imagesize              = 220px
| image_alt               = 
| image_caption          = 
| image_map              = 
| map_caption            = 
| pushpin_map            =Sindh#Pakistan 
| pushpin_mapsize        = 220
| pushpin_map_caption    = سنڌ ۽ پاڪستان  ۾ مقام
| coordinates            = {{coord|27|25|05|N|67|49|35|E|region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]]
| subdivision_type1      = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]]
| subdivision_name1      = [[سنڌ]]
| subdivision_type2      = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2      =[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]]
| subdivision_type3      = تعلقو
| subdivision_name3      = [[نصيرآباد تعلقو ]]
| established_title      = 
| established_date       =   
| founder                =  
| seat_type              =  
| seat                   =  
| government_footnotes   = 
| leader_party           = 
| leader_title           = 
| leader_name            = 
| unit_pref              = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes         = 
| area_total_km2         =  
| population_total          =2,262
| population_footnotes    = &lt;ref name=&quot; آدمشماري &quot;&gt; www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018[https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018 ]  &lt;/ref&gt; 
| population_as_of       = 2017 
| population_density_km2 = auto
| timezone1              = [[پاڪستان جو معياري وقت ]]
| utc_offset1            = +5
| blank_name_sec1        =  
| blank_info_sec1        = 51
| blank1_name_sec1       =  
| blank1_info_sec1       =  
| website             =
}}
'''ديھ علي بحر''' يا '''ديھ علي بھار''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Deh Ali Bahar'''}} سنڌ جي ضلعي قمبر شهداد ڪوٽ جي [[نصيرآباد تعلقو|نصيرآباد]] تعلقي جي ھڪ ديھ جو نالو آهي جيڪا [[تپو لاکاٽ|لاکا]] تپي ۾ واقع آهي. ديھ جو اھو نالو ڳوٺ بحر ملاڻو جي نالي تان ورتل آهي. بورڊ آف روينيو جي پراڻن نقشن م ڪٿي ڪٿي ان ديھ جو نالو علي بحر لکيل آهي.

==تاريخ==
بورڊ آف روينيو سنڌ جي رڪارڊ ۾ موجود 1881ع  واري ھن ديھ جي نقشي مطابق ھن ديھ ۾ ڳوٺ ھاشم، شيخن جو ڳوٺ، ڳوٺ بھار ملاڻو جنھن سان لڳولڳ ڳوٺ خيرمحمد ملاڻو، ڳوٺ گوڌو کھاوڙ، ڳوٺ گنھور خان واقع ھيا&lt;ref name = &quot; بورڊ آف روينيو &quot;/&gt;. ان وقت ھي ديھ تپو لاکا، تعلقو وارھ ۾ واقع ھئي&lt;ref name=&quot; بورڊ آف روينيو &quot;&gt;[ http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725072951/http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot |date=2021-07-25 }}]&lt;/ref&gt;. ھاڻي ھن ديھ ۾ ڳوٺ بھار ملاڻو، ڳوٺ شيخ مرکنڊ، ڳوٺ غلام نبي ڦلپوٽو معروف آھن.

==جاگرافي==
ھن ديھ جي اتر ۾ ديھ ٿرڙي ھاجران، اوڀر ۾ ديھ ڦيڪراٺو، اولھ ۾ ديھ بشارت کھاوڙ ۽ ڏکڻ ۾ ديھ جلباڻي واقع آهن. ھن ديھ جي مڪمل روينيو سروي ٿي آهي.

==آبادي==
2017 جي آدمشماري مطابق ھن ديھ جي ڳوٺن جي ڪل آبادي 2,262 ھئي جيڪا 277 خاندانن تي مشتمل ھئي.&lt;ref name = &quot; آدمشماري &quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>qagcdvl3xvqgacgjv3rk2a1y2tpn68y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:-revi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>80338</id>
    <redirect title="واپرائيندڙ بحث:Revi C." />
    <revision>
      <id>400343</id>
      <parentid>294882</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T15:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>231</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>400343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User talk:Revi C.]]</text>
      <sha1>o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ:-revi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>80339</id>
    <redirect title="واپرائيندڙ:Revi C." />
    <revision>
      <id>400342</id>
      <parentid>294883</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T15:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>231</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>400342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User:Revi C.]]</text>
      <sha1>88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هزاريوال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80813</id>
    <revision>
      <id>400402</id>
      <parentid>384013</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T03:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>400402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8466" sha1="5gdcqgw0u4jgjwi31icigoqdr67jynn" xml:space="preserve">{{WAM talk 2024}}

'''هزاريوال''' (هزاريوال تلفظ: {{IPA-pa|(h)əzaːɾeːʋaːl|}}؛ معياري تلفظ: {{IPA-pa|həzaːɾeːʋaːl|}}) اتر پاڪستان ۾ [[هزاره ڊويزن|هزاره]] علائقي جي ڪيترن ئي نسلي برادرين جي رهاڪن ڏانهن اشارو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=IAPS funding for Dr Muhammad Shakeel Ahmad - The University of Nottingham|url=https://www.nottingham.ac.uk/iaps/news/2016/iaps-funding-for-dr-muhammad-shakeel-ahmad.aspx|access-date=19 June 2021|website=www.nottingham.ac.uk}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201152225/https://www.nottingham.ac.uk/iaps/news/2016/iaps-funding-for-dr-muhammad-shakeel-ahmad.aspx |date=1 December 2024 }}&lt;/ref&gt; هي علائقو پنهنجي گهڻ نسلي آباديءَ جي ڪري مشهور آهي، جنهن ۾ مختلف نسلي گروهه شامل آهن جن ۾ مختلف نسل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hemphill|first=Brian E.|date=2023|title=Population Dynamics among Ethnic Groups Residing in Hazarewal and Chitral-Gilgit-Baltistan|url=http://ojs.uop.edu.pk/ancientpakistan/article/view/999|journal=Ancient Pakistan|language=en|publisher=[[University of Peshawar]]|volume=34|pages=29–79|issn=2708-4590}}&lt;/ref&gt;

== هزاريوال قبيلا ==
رهاڪن جي اڪثريت جو تعلق داردڪ قبيلن (يشڪن، مانڪيالي، شنڪري، راجڪوٽي، چلي، گبارا، ماروچ) سان آهي، ان سان گڏ اعوان، گجر، سيد، تنولي، مشواڻي، ڪرلال، ڍنڊ عباسي، سواتي ۽ پشتون قبيلا (دراني، ترين، يوسف زئي، دلازڪ، جدون، خٽڪ) جيڪي هن علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا.&lt;ref name=&quot;Rensch&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XRxiAAAAMAAJ|title=Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan: Hindko and Gujari|last1=Rensch|first1=Calvin Ross|last2=O'Leary|first2=Clare F.|last3=Hallberg|first3=Calinda E.|date=1992|publisher=National Institute of Pakistan Studies, Quaid-i-Azam University|pages=10–11|language=en|quote=Members of a variety of ethnic groups speak the language called Hindko. A large number of Hindko speakers in Hazara Division (Mansehra and Abbottabad Districts) are Pashtoons. Some of those speak Hindko as a second language; many others speak it as their mother tongue. These include the Tahir Kheli Pashtoons, who claim to have migrated to Hazara Division from Afghanistan during the eighteenth century. Many other mother- tongue speakers of Hindko are Swati Pathans, who are said to have formerly spoken Pashto while living in the lower Swat valley. After migrating across the Indus River into Hazara Division, which Ahmed dates around A.D. 1515, the Swatis adopted the Hindko language. There are also Pashtoons belonging to three other groups, the Yusufzai, the Jadun and the Tarin, who have replaced Pashto with Hindko. Many speakers of Hindko belong to groups other than the Pashtoons: Some of these are Saiyids, said to have come to the area in the early centuries of Islamic history, many of whom live in the Peshawar area. Large numbers of Hindko speakers are Avans, particularly in Attock District and Hazara Division. Still others belong to groups of Moughals, Bulghadris, Turks and Qureshis. In Jammun significant numbers of Gujars have adopted Hindko as their first language.}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ۽ ثقافت ==
ھندوڪو ھزاره ڊويزن جي سڀ کان وڌيڪ ڳالھائي ويندي آھي ان کان پوءِ پشتو، ڪوهستاني، شينا ۽ مختلف داردڪ ٻوليون. هندڪو ڳالهائيندڙ هزاريوال هريپور ضلعي، ايبٽ آباد ضلعي ۽ مانسهره ضلعي ۾ اڪثريت ۾ رهن ٿا. هندڪو ڳالهائيندڙن ۾ سيد، اعوان، گجر، تنولي، سواتي، عباسي، ڪارل ۽ جدون شامل آهن. پشتو ڳالهائيندڙ هزاريوال ۾ تور غر ۽ بٽگرام ضلعي جا يوسفزئي ۽ سواتي شامل آهن. ڪوهستاني ماڻهو جهڙوڪ مانڪيالي ۽ يشڪن جيڪي هزاره جي اترين ضلعن ۾ رهن ٿا، مختلف ڪوهستاني ٻوليون ڳالهائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Rensch2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XRxiAAAAMAAJ|title=Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan: Hindko and Gujari|last1=Rensch|first1=Calvin Ross|last2=O'Leary|first2=Clare F.|last3=Hallberg|first3=Calinda E.|date=1992|publisher=National Institute of Pakistan Studies, Quaid-i-Azam University|pages=10–11|language=en|quote=Members of a variety of ethnic groups speak the language called Hindko. A large number of Hindko speakers in Hazara Division (Mansehra and Abbottabad Districts) are Pashtoons. Some of those speak Hindko as a second language; many others speak it as their mother tongue. These include the Tahir Kheli Pashtoons, who claim to have migrated to Hazara Division from Afghanistan during the eighteenth century. Many other mother- tongue speakers of Hindko are Swati Pathans, who are said to have formerly spoken Pashto while living in the lower Swat valley. After migrating across the Indus River into Hazara Division, which Ahmed dates around A.D. 1515, the Swatis adopted the Hindko language. There are also Pashtoons belonging to three other groups, the Yusufzai, the Jadun and the Tarin, who have replaced Pashto with Hindko. Many speakers of Hindko belong to groups other than the Pashtoons: Some of these are Saiyids, said to have come to the area in the early centuries of Islamic history, many of whom live in the Peshawar area. Large numbers of Hindko speakers are Avans, particularly in Attock District and Hazara Division. Still others belong to groups of Moughals, Bulghadris, Turks and Qureshis. In Jammun significant numbers of Gujars have adopted Hindko as their first language.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_HWaAAAAIAAJ|title=Population Census of Pakistan, 1972: Hazara|last=Organization (Pakistan)|first=Census|date=1975|publisher=Manager of Publications|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Wedding_dress_(jumlo),_Indus_Kohistan,_Northwest_Frontier_Province,_Pakistan,_view_1,_mid_20th_century,_cotton,_metal_and_glass_beads,_plastic_buttons_-_Textile_Museum_of_Canada_-_DSC00936.JPG|ساڄو|thumb| ھزاريوال برادري پاران پائڻ وارو جملو / پيران لباس]]
ٻين اقليتي ٻولين ۾ پهاڙي-پوٺواري، ايبٽ آباد ضلعي جي گليات واري علائقي جي ڪرنل ۽ عباسي قبيلن (جتي ٻولي مقامي طور ڍنڊي ڪيرالي سڏجي ٿي) ۽ گوجري جيڪي ڪاغان وادي جا گجر ڳالهائين ٿيون، شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.languageinindia.com/july2010/gulfrazpahari.html|title=Language in India|website=www.languageinindia.com|access-date=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.languageinindia.com/may2010/pakistanpaharifinal1.html|title=Language in India|website=www.languageinindia.com|access-date=2024-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/gju/|title=Gujari {{!}} Ethnologue Free|website=Ethnologue (Free All)|language=en|access-date=2024-05-07}}&lt;/ref&gt; هزاريوال، پاڪستان ۾ بلوچستان صوبي جي ڪجهه حصن يا پاڙيسري افغانستان جي علائقن ۾ رهندڙ هزاره نسل جي ماڻهن سان پريشان نه ٿيڻ گهرجي. ھزاريوالن، گذريل ڪجھ سالن کان، پاڻ کي انتظامي بنيادن تي خيبرپختونخواھ صوبي جي باقي حصن کان علحدگيءَ ۽ خودمختياريءَ جي حق ۾ وڌندي ڏٺو آھي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/34660-in-karachi-keeping-struggle-for-hazara-province-alive|title=In Karachi, keeping struggle for Hazara province alive|work=www.thenews.com.pk|access-date=19 June 2021|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8617719.stm Protests erupt over Pakistan NWFP name change]&lt;/ref&gt;
[[فائل:Hazarewal_belt.jpg|thumb| هزاريوال بيلٽ]]

== قابل ذڪر هزاريوال ==

== پڻ ڏسو ==

* هزاريوال جون مشھور شخصيتون 

== حوالو ==
{{حوالو}}
[[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]]
[[زمرو:پنجابي ماڻهو]]</text>
      <sha1>5gdcqgw0u4jgjwi31icigoqdr67jynn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84187</id>
    <revision>
      <id>400411</id>
      <parentid>327875</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T06:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="7zdlqdiqsh2b1rikuesg5ks2iqounwi" xml:space="preserve">[[زمرو:ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]</text>
      <sha1>7zdlqdiqsh2b1rikuesg5ks2iqounwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آمريڪا ۾ مسجدن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86858</id>
    <revision>
      <id>400396</id>
      <parentid>367985</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T23:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>400396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48141" sha1="7y7zvajqwtz0uf7sr638do2zwv0ms90" xml:space="preserve">هي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا جي گڏيل رياستن]] (USA) ۾ قابل ذڪر [[مسجد|مسجدن]] جي فهرست آهي، جنهن ۾ اسلامي عبادت جا هنڌ شامل آهن جيڪا روايتي مسجدن جي حيثيت ۾ نه آهن، [[آمريڪا جي رياستن ۽ علائقن جي فهرست|رياست]] جي لحاظ کان الفابيٽ جي ترتيب سان ترتيب ڏنل آهن.
[[File:Mosques per capita by U.S. state.svg|thumb|right|upright=1.6|سال 2020ع تائين هر آمريڪي رياست ۽ ڪولمبيا ضلعي ۾ هر ملين رهواسين لاءِ مسجدن جي تعداد]]

==آمريڪا ۾ مسجدن جي تاريخ==
هڪ مسجد کي اهڙي جاءِ طور بيان ڪيو ويو آهي جتي مسلمان مڪي ڏانهن منهن ڪري نماز پڙهندا آهن، ضروري ناهي ته ڪا عمارت هجي. انهيءَ معنيٰ ۾، آمريڪا ۾ 1731 يا ان کان اڳ مسجدون هيون. ايوب بن سليمان (1701-1773)، هڪ آفريقي-آمريڪي مسلمان جنهن کي غلامي ۾ اغوا ڪيو ويو هو، سندس غلامي جي داستان ۾ دستاويز ڪيو آهي ته هن ڪينٽ ٻيٽ، ميري لينڊ جي ٻيلي ۾ نماز پڙهي هئي، جتي هن کي 1731-33 دوران آندو ويو هو.&lt;ref name=&quot;fivemyths2&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/26/AR2010082605510.html|title=Five myths about mosques in America|last=Curtis|first=Edward E. IV|date=August 29, 2010|newspaper=[[Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ذريعن جو چوڻ آهي ته پهرين آمريڪي مسجد جي عمارت جيڪا ممڪن آهي اها بڊفورڊ، مين ۾ هڪ مسجد هئي جيڪا 1915 ۾ البانوي مسلمانن طرفان قائم ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;queen2&quot;&gt;{{Cite book |last1=Queen, Edward L.|title=The Encyclopedia of American Religious History|last2=Stephen Prothero|last3=Gardiner H. Shattuck Jr.|publisher=New York: Facts on File|year=1996}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ghazali2&quot;&gt;{{Cite news|last=Ghazali|first=Abdul Sattar|url=http://www.amp.ghazali.net/html/mosques_in_us.html|title=The Mosques in America: A National Portrait by CAIR: The number of mosque attendants increasing rapidly in America|date=August 4, 2001|work=American Muslim Perspective|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928142701/http://www.amp.ghazali.net/html/mosques_in_us.html|archive-date=September 28, 2007|accessdate=November 30, 2025|archivedate=September 28, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928142701/http://www.amp.ghazali.net/html/mosques_in_us.html}}&lt;/ref&gt;      بهرحال، پهرين مقصد سان ٺهيل مسجد جي عمارت گهڻو ڪري ڊيٽرائيٽ، مشي گن ۾ هاءِ لينڊ پارڪ مسجد هئي، جيڪا 1921 ۾ کوليو ويو. ان کي محمد ڪروب، هڪ ريئل اسٽيٽ ڊولپر پاران فنڊ ڪيو ويو هو. جڏهن ته، پهرين &quot;مقصد سان ٺهيل&quot; مسجد، &quot;آمريڪا جي مدر مسجد&quot;، 1934 ۾ آئيوا جي سيڊر ريپڊس ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. 

1994 ۾، ڪيليفورنيا ۾ يوبا سٽي جو اسلامي مرڪز کي هڪ دهشتگرد گروپ پاران، باهه لڳائي تباهه ڪيو ويو. ان جي ڪهاڻي، ان جي تعمير نو سميت، ڊيوڊ واشبرن جي 2012 جي دستاويزي فلم &quot;اين آمريڪن مسجد&quot; ۾ بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;anamerican2&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.anamericanmosque.com/|title=An American Mosque}}&lt;/ref&gt;

=== 21هين صدي ۾ واڌارو ===
[[File:Muslim Americans by state.svg|thumb|&lt;div style=&quot;text-align: center&quot;&gt;
سال 2020ع جي آمريڪي مذهب جي مردم شماري جي مطابق هر آمريڪي رياست، ضلعي آف ڪولمبيا، ۽ پورٽو ريڪو ۾ مسلمان آمريڪين جو اندازي مطابق تناسب&lt;/div&gt;]]

اهو اندازو لڳايو ويو آهي ته سال 1970ع ۾ آمريڪا ۾ 100 کان وڌيڪ مسجدون هيون، پر ان کان پوءِ 10 لک کان وڌيڪ مسلمانن جي لڏپلاڻ سبب سوين وڌيڪ تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;fivemyths3&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/26/AR2010082605510.html|title=Five myths about mosques in America|last=Curtis|first=Edward E. IV|date=August 29, 2010|newspaper=[[Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; سال 2000ع  تائين. آمريڪا ۾ 1,209 مسجدون هيون. جيڪي سال 2010ع ۾ وڌي 2,106 ٿي ويون (%74 جو اضافو). &lt;ref name=&quot;usatoday12&quot;&gt;{{Cite web |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/religion/story/2012-02-29/islamic-worship-growth-us/53298792/1|title=Islamic places of worship in the U.S. up 74% since 2000|date=2012-02-29|work=USA Today|access-date=2014-08-03}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه آمريڪا ۾ مسجدن جو تعداد سال 2020ع ۾ وڌي 2,769 ٿي ويو آهي. &lt;ref&gt;[https://iqna.ir/fa/news/3976601/%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B0 A research on the growth and development of American mosques in 2020]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved 8 March 2023&lt;/ref&gt;

سال 2011ع جو هڪ مطالعو، &quot;آمريڪي مسجدون سال 2011ع&quot; هارٽ فورڊ انسٽيٽيوٽ فار ريليجن ريسرچ، آمريڪي مذهبي ادارن جي شماريات جي ايسوسيئيشن ۽ ملڪ جي سڀ کان وڏي اسلامي شهري ۽ مذهبي گروهن، جنهن ۾ اسلامي سوسائٽي آف نارٿ آمريڪا ۽ ڪائونسل آن آمريڪي-اسلامڪ رليشنز شامل آهن، پاران اسپانسر ڪئي وئي ته سڀ کان وڌيڪ مسجدن واري آمريڪي رياستون [[نيو يارڪ رياست|نيويارڪ]] (257)، [[ڪيليفورنيا]] (246) ۽ [[ٽيڪساس]] (166) هيون.&lt;ref name=&quot;usatoday13&quot;&gt;{{Cite web |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/religion/story/2012-02-29/islamic-worship-growth-us/53298792/1|title=Islamic places of worship in the U.S. up 74% since 2000|date=2012-02-29|work=USA Today|access-date=2014-08-03}}&lt;/ref&gt;

==قابل ذڪر انفرادي مسجدون==
هي هڪ متحرڪ فهرست آهي ۽ ڪڏهن به مڪمل ٿيڻ لاءِ خاص معيارن کي پورو نه ڪري سگهي ٿي.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!نالو
!تصوير
!مقام\شهر
!رياست
!سال
!Group
!***********نوٽس************** 
|-
|[[هوم ووڊ مسجد]]
|
|هوم ووڊ
|[[الاباما]]
| 1995
| 
|&lt;small&gt;'''آفريقي آمريڪي شاگردن لاءِ هڪ اڳوڻي الڳ ٿيل هاءِ اسڪول ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bains |first=David R. |date=2019-12-17 |title=Homewood Masjid |url=https://magiccityreligion.org/2019/12/17/homewood-masjid/ |access-date=2022-11-27 |website=Magic City Religion |language=en}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
|-
|[[اسلامڪ ڪميونٽي سينٽر آف اينڪوريج الاسڪا|اسلامي ڪميونٽي سينٽر آف اينڪوريج الاسڪا]]
|[[File:ICCA pic.jpg|150px]]
|[[اينڪوريج، الاسڪا|اينڪوريج]]
|[[الاسڪا]]
| 2010
| S
|&lt;small&gt;'''الاسڪا ۾ پهرين مسجد ۽ اسلامي اسڪول&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20150201174450/http://alaskamasjid.com/docs/MasjidBuildingFlyer.pdf Masjid Building Flyer]}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
|-
|[[اسلامي ڪميونٽي سينٽر فينڪس|اسلامي ڪميونٽي سينٽر آف فينڪس]]
| [[File:Phoenix, AZ, New Islamic Community Center of Phoenix Masjid, 2012 - Ibis Blas Photographer - panoramio.jpg|120px]]
|[[فينڪس]]
| [[ايريزونا]]
| 1982
| S
|
|-
|اسلامڪ سينٽر آف توسان، ايريزونا  
| [[File:Masjed UA.jpg|120px]]
| [[توسان]]
| [[ايريزونا]]
| 1991
| S
|
|-
| اسلامڪ سينٽر آف لٽل راڪ
| 
| [[لٽل راڪ]] 
| [[ارڪنساس]]
| 1996
| 
| &lt;small&gt;'''لٽل راڪ ۾ پهرين مقصد سان ٺهيل مسجد. هن وقت  اصل مسجد کان 6.2 ميل  (10 ڪلوميٽر) اتر اولهه ۾ هڪ نئين وڏي مسجد، ڪميونٽي سينٽر ۽ اسلامي اسڪول   تعمير هيٺ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ICLR History|url=https://theiclr.org/iclr-history/|access-date=2022-11-27|website=The Islamic Center of Little Rock|language=en-US}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;    
|-
| اسلامڪ سينٽر آف سان فرانسسڪو
| 
| [[سان فرانسسڪو]]
| ڪيليفورنيا
| 1959
| ?
| &lt;small&gt;'''سان فرانسسڪو بي ايريا ۾ سڀ کان پراڻي ۽ ڪيليفورنيا ۾ ٻي پراڻي مسجد.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ABOUT US |url=https://www.icofsf.org/about-us |access-date=2022-04-20 |website=icofsf |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-16 |title='It's Been Amazing'; Bay Area Muslims Celebrate Ramadan Together For First Time Since Pandemic |url=https://sanfrancisco.cbslocal.com/2022/04/16/its-been-amazing-bay-area-muslims-celebrate-ramadan-together-for-first-time-since-pandemic/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;
|-
| ڪنگ فهد مسجد
| [[File:KFM pic.png|120px]]
| ڪلور سٽي
| [[ڪيليفورنيا]]
| 1998
| S
|
|-
| اورينج ڪائونٽي جو اسلامي مرڪز
| [[File:ISOC masjid cropped.jpg|120px]]
| گارڊن گروو
| ڪيليفورنيا
| 1976
| S
| تقريبن 7,000 عبادت ڪندڙن سان مغربي اڌ گول ۾ سڀ کان وڏي مسلم مرڪزن مان هڪ آهي.
|-
| اسلامڪ سينٽر آف ارون
| [[File:Islamic Center of Irvine.jpg|120px]]
| ارون
| ڪيليفورنيا
| 2004
| S
|
|-
| اسلامڪ  سينٽر آف سدرن ڪيليفورنيا
| [[File:ICSC pic.png|120px]]
| [[لاس اينجلس]]
| ڪيليفورنيا
| 1970s
| ND
| مسجد 1952 ۾ قائم ڪئي وئي هئي. موجوده مسجد 1970 جي ڏهاڪي جي آخر تائين جي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Brief History of the Islamic Center of Southern California (1952-1972) - IslamiCity |url=https://www.islamicity.org/5271/brief-history-of-the-islamic-center-of-southern-california-1952-1972/ |access-date=2022-04-20 |website=www.islamicity.org|date=May 22, 2013 }}&lt;/ref&gt; 
|-
| اسلامي ثقافتي مرڪز آف ناردرن ڪيليفورنيا
| 
| اوڪلينڊ
| ڪيليفورنيا
| 1995
| ND
| هڪ اڳوڻي ميسونڪ مندر تي شيعه ايراني مسلمانن پاران قائم ڪيل. ڪنهن به فرقي جي مسلمانن لاءِ کليل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=With Song And Celebration, Mosque Chips Away At Sunni-Shiite Divide |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2015/10/18/447155494/with-song-and-celebration-mosque-chips-away-at-sunni-shiite-divide |access-date=2022-04-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mission &amp; Vision |url=https://iccnc.org/mission-vision-1 |access-date=2022-04-22 |website=ICCNC |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| مسجد النور اسلامڪ سينٽر سيڪرامنٽو
|
| [[سئڪرامئنٽو|سيڪرامنٽو]]
| ڪيليفورنيا
| 1982
| S
|گريٽر سيڪرامنٽو ۾ سڀ کان وڏي مسجد. 1994 ۾ هڪ وڏي ملڪيت ۾ منتقل ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.masjidannur.com/history.php|title=History - Masjid Annur|work=Masjid Annur Islamic Center|publisher=masjidannur.com|accessdate=26 June 2010|archive-url=https://archive.today/20090204223528/http://www.masjidannur.com/history.php|archive-date=4 February 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|سلام اسلامڪ سينٽر
| [[File:SALAM Center, Sacramento, CA.jpg|120px]]
|سيڪرامنٽو
|[[ڪيليفورنيا]]
| 2010
| ?
|1987 ۾ هڪ رهائشي عمارت ۽ ٽريلر جي هڪ جوڙي ۾ قائم ڪيو ويو. 2001 ۽ 2010 جي وچ ۾ سائيٽ تي هڪ وقف مسجد، ڪميونٽي سينٽر، ۽ اسلامي اسڪول تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SALAM |url=https://salamcenter.org/salam/ |access-date=2022-04-20 |website=SALAM Islamic Center |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|مسلم مسجد ايسوسيئيشن
| 
|سيڪرامنٽو
|[[ڪيليفورنيا]]
| 1947
| ?
|اولهه آمريڪا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد 1947 ۾ هڪ رهائشي عمارت ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About {{!}} MMA - SACRAMENTO |url=https://www.mmasacramento.com/about.php |access-date=2022-04-20 |website=www.mmasacramento.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|مسجد الرباط الاسلامي
|
|سين ڊياگو
|[[ڪيليفورنيا]]
| 
| S
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masjid Ribat |url=https://masjidribat.com/ |access-date=2022-04-20 |website=masjidribat.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| يوبا سٽي اسلامي مرڪز
|
| يوبا سٽي
| [[ڪيليفورنيا]]
| 1994
| 
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''سال 1994 ۾ 1.8 ملين ڊالر ۽ هزارين ڪلاڪن جي پسڻ جي برابري جي خرچ سان مڪمل ٿيو (جنهن ۾ ڪميونٽي جا ميمبر شامل آهن جيڪي 1902 ۾ علائقي ۾ لڏي آيا هئا). پوءِ ان کي باهه ڏئي ساڙيو ويو (آمريڪا ۾ هڪ مسجد کي تباهه ڪرڻ جو پهريون نفرت انگيز ڏوهه هو).'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;&lt;ref name=anamerican/&gt;
|-
| اسلامڪ سينٽر آف گريٽر هارٽفورڊ
|.  مسجد النور، 
|[[هارٽفورڊ]]
| [[ڪنيڪٽيڪٽ]]
| 
| 
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''ان جو صدر، ڊاڪٽر محمد رضا منصور هارٽفورڊ اسپتال جو ڪارڊيالوجسٽ ۽ &quot;هارٽفورڊ مدرسي جو هڪ ڊگهو وقت ٽرسٽي آهي، جيڪو اسلام ۽ عيسائي-مسلم لاڳاپن جي مطالعي لاءِ ملڪ جو سڀ کان پراڻو مرڪز آهي&quot;.&lt;ref&gt;[http://fairfield.dailyvoice.com/events/fairfield-league-of-women-voters-hosting-speaker-on-islam-today/588415/ this recent Fairfield Daily Voice article re speaker event]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://fairfield.dailyvoice.com/events/fairfield-league-of-women-voters-hosting-speaker-on-islam-today/588415/ this recent Fairfield Daily Voice article re speaker event]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fairfieldcitizenonline.com/news/article/Fairfield-LWV-speaker-to-discuss-Perception-6515737.php |title=Fairfield Citizen article |access-date=October 12, 2015 |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225041109/https://www.fairfieldcitizenonline.com/news/article/Fairfield-LWV-speaker-to-discuss-Perception-6515737.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [https://web.archive.org/web/20150915051600/http://www.myrecordjournal.com/southington/southingtonnews/7693276-129/berlin-mosque-opens-its-doors-to-the-public.html Berlin, CT, new mosque] is also part of IAGH.&lt;ref&gt;[http://www.fairfieldcitizenonline.com/search/?action=search&amp;channel=news&amp;inlineLink=1&amp;searchindex=gsa&amp;query=%22Islamic+Center+of+Greater+Hartford%22 Search hits in Fairfield Citizen]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.courant.com/community/manchester/hc-manchester-muslim-conversations-0609-20150608-story.html Hartford Courant article on panel event including Mansoor]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wtnh.com/2015/07/17/connecticut-muslims-speak-out-against-tenn-attack/ WTNH article quoting Mansoor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118181125/http://wtnh.com/2015/07/17/connecticut-muslims-speak-out-against-tenn-attack/ |date=2018-01-18 }} in July 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.courant.com/religion-and-beliefs/hc-connecticut-muslims-pray-for-chapel-hill-victims-0214-20150213-story.html February 2015 Hartford Courant article citing Mansoor]&lt;/ref&gt;'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
| برج پورٽ اسلامڪ سوسائٽي-مسجد النور&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;
|
| [[برج پورٽ]]
| ڪنيڪٽيڪٽ
| 
| 
| ان جي عمارت 1991 ۾ خريد ڪئي وئي هئي جيڪا اڳ ۾ هڪ بينڪ هئي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Salatomatic.com listing |url=http://www.salatomatic.com/spc/Bridgeport/Masjid-An-Noor/mOoXTEIX6K |accessdate=2025-11-30 |archive-date=2020-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627130227/http://www.salatomatic.com/spc/Bridgeport/Masjid-An-Noor/mOoXTEIX6K |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://www.dnainfo.com/new-york/20100506/midtown-west-hells-kitchen/faisal-shahzad-likely-had-help-from-radical-group-pakistan-report-says dnainfo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906040259/https://www.dnainfo.com/new-york/20100506/midtown-west-hells-kitchen/faisal-shahzad-likely-had-help-from-radical-group-pakistan-report-says |date=2017-09-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fairfieldcitizenonline.com/local/article/Conn-Muslim-groups-to-discuss-Islamophobia-614642.php |title=this Fairfield Citizen article |access-date=October 12, 2015 |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202445/https://www.fairfieldcitizenonline.com/local/article/Conn-Muslim-groups-to-discuss-Islamophobia-614642.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ctpost.com/news/article/Angry-protesters-descend-on-mosque-606515.php |title=CT Post article |access-date=October 12, 2015 |archive-date=February 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200211213513/https://www.ctpost.com/news/article/Angry-protesters-descend-on-mosque-606515.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Bridgeport Islamic Community Center]]
| [[File:BridgeportCT UnitedCongregationalChurch.jpg|120px]]
| [[برج پورٽ|'''برج پورٽ''']]
| ڪنيڪٽيڪٽ
| 2017
| 
| The mosque occupies a former [[congregational church]]. Includes a community center and educational facilities.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-11-22 |title=Bridgeport Islamic Community Center Opens In Former Church |url=https://www.wshu.org/news/2017-11-22/bridgeport-islamic-community-center-opens-in-former-church |access-date=2022-04-24 |website=WSHU |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Islamic Center of Connecticut|Madina Masjid]]
|
| [[Windsor, Connecticut|Windsor]]
| ڪنيڪٽيڪٽ
| 1993
| 
|
|-
| [[Assalam Center]]
| [[File:Mosque in Boca Raton, FL.jpg|120px]]
| [[Boca Raton, Florida|Boca Raton]]
| [[Florida]]
| 
| 
| 
|- id=&quot;Georgia&quot;
| [[Atlanta Masjid of Al-Islam]]
|
| [[Atlanta, Georgia|Atlanta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 
| 
| Established when [[Elijah Muhammad]] purchased a property on Bankhead Hwy. Later moved to its present location.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Atlanta Masjid of Al-Islam |url=https://elevatedmuslims.com/community-organizations/atlanta-masjid-of-al-islam/ |access-date=2022-04-20 |website=Elevated Muslims |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Al-Farooq Masjid]]
| [[File:Al-Farooq Masjid Mosque Atlanta, Georgia.jpg|120px]]
| [[Atlanta, Georgia|Atlanta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 1980
| 
| The Al-Farooq Masjid was established in 1980 as The Atlanta Mosque, a nonprofit, non-political, religious organization. Later due to a name conflict with another organization, its name was changed to Al-Farooq Masjid of Atlanta.
|-
| [[Masjid Al-Muminun]]
|
| [[Atlanta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 
| 
| [https://elevatedmuslims.com/community-organizations/masjid-al-muminun/ Masjid Al-Mu’minun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519121011/https://elevatedmuslims.com/community-organizations/masjid-al-muminun/ |date=2022-05-19 }} is one of the most recognized religious buildings in the city of Atlanta, and a vast number of people from different cultures and backgrounds visit the Masjid on a daily basis. Al-Mu’minun is nationally known for advocacy of Muslims and Islamic Issues. The Masjid congregation and staff have been the subject of numerous religious programs and news features in recent years
|-
| [[Islamic Community Center of Augusta]]
| [[File:Islamic-society-of-augusta.jpg|120px]]
| [[Augusta, Georgia|Augusta]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 2012
| S
|
|-
| [[Masjid Al-Quba]]
|
| [[Buford, Georgia|Buford]]
| [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
| 2010
| S
| Established first Masjid in vicinity of [[Mall of Georgia]] area.
|-
| [[An-Noor Mosque (Guam)|An-Noor Mosque]]
| 
| [[Mangilao, Guam|Mangilao]]
| [[Guam]]
| 2000
| 
| First mosque established in Guam.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.guampedia.com/muslim-association-of-guam/|title=Muslim Association of Guam|website=Guampedia|date=October 2009 |access-date=2 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2017|url=https://english.alarabiya.net/features/2017/08/11/Exclusive-Arabs-in-Guam-in-the-face-of-North-Koreas-threat-|title=EXCLUSIVE: Arabs in Guam in the face of North Korea's threat|website=Alarabiya News|access-date=2 June 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Honolulu Mosque]]
| 
| [[Honolulu]], [[Oahu]]
| [[Hawaii]]
| 
| 
| Established by the Muslim Association of Hawaii.
|-
| [[Mosque Foundation]]
| [[File:Mosque Foundation 1.jpg|120px]]
| [[Bridgeview, Illinois|Bridgeview]]
| [[Illinois]]
| 1980
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mosquefoundation.org/ |access-date=2022-04-20 |website=www.mosquefoundation.org}}&lt;/ref&gt;
|-
|Islamic Community Center of Des Plaines
|[[File:ICCD_masjid_pic.jpg|thumb]]
|[[Des Plaines, Illinois|Des Plaines]]
|[[Illinois]]
|1998
|
|
|-
| [[Mosque Maryam]]
| [[File:Mosque Maryam.jpg|120px]]
| [[Chicago]] 
| [[Illinois]]
| 1972
| NOI
| Also known as Muslim Temple No. 2. Originally a [[Greek Orthodox church]], purchased in 1972 by the [[Nation of Islam]]. Headquarters of the Nation of Islam and of [[Louis Farrakhan]].
|-
| [[Baitul Jamay]]
| [[File:Baitul Jaamay, Chicago.jpg|120px]]
| [[Glen Ellyn, Illinois|Glen Ellyn]] 
| [[Illinois]]
| 
| 
| 
|-
| [[Al-Sadiq Mosque]]
| [[File:Al-Sadiq mosque.jpg|120px]]
| [[Douglas, Chicago#Bronzeville|Bronzeville]] neighborhood, [[Chicago]] 
| [[Illinois]]
| 1922
| A
| Asserted to be the oldest extant mosque in the United States.
|-
| [[Islamic Foundation]]
| [[File:IF pic.jpg|120px]]
| [[Villa Park, Illinois|Villa Park]]
| [[Illinois]]
| 1974
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home |url=https://www.islamicfoundation.org/welcome/ |access-date=2022-04-20 |website=Islamic Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Islamic Foundation North]]
| [[File:Islamic Foundation North.jpg|120px]]
| [[Libertyville, Illinois|Libertyville]]
| [[Illinois]]
| 2004
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islamic Foundation North - Home |url=https://ifnonline.com/ |access-date=2022-04-20 |website=ifnonline.com}}&lt;/ref&gt;

|-
| [[Masjid Darussalam]]
| [[File:Masjid DaursSalam.JPG|120px]]
| [[Lombard, Illinois|Lombard]]
| [[Illinois]]
| 2013
| S
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masjid DarusSalam – Contemporary Scholarship through Authentic Tradition |url=https://masjidds.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Muslim Community Center]]
|
| [[Chicago]] 
| [[Illinois]]
| 1969 
| 
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muslim Community Center – Your Organization Since 1969 With Two Beautiful Masjids and MCC Academy Full Time School |url=https://mccchicago.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Muslim Association of Greater Rockford]]
| [[File:MAGR.jpg|120px]]
| [[Rockford, Illinois|Rockford]]
| [[Illinois]]
| 1984
|
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Muslim Association of Greater Rockford (MAGR) {{!}} Immerse. Inspire. Islam. |url=https://magr.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| Masjid Al-Huda
| 
| [[Schaumburg, Illinois|Schaumburg]]
| [[Illinois]]
| 1992
|
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masjid Al Huda – Come together. Be together. Grow together. Immerse. Inspire. Islam. |url=https://masjidalhuda.org/ |access-date=2022-04-28 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Masjid Noor ul-Islam]], Burmese Muslim Education and Community Center
| [[File:Noor ul-Islam.jpg|120px]]
| [[Fort Wayne, Indiana|Fort Wayne]]
| [[Indiana]]
| 2015
|
| The first [[masjid]] built by the Burmese Muslim community outside their nation.&lt;ref name=&quot;FortWayne&quot;&gt;{{Cite news |first=Sara |last=Wagner |url=http://wane.com/2015/05/24/fort-wayne-mosque-makes-history-around-the-world/ |title=Fort Wayne mosque makes history around the world |date=May 24, 2015 |archive-date=March 2, 2018 |access-date=November 30, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302174110/http://wane.com/2015/05/24/fort-wayne-mosque-makes-history-around-the-world/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [http://www.bmeccfw.org/ BMECC website]
|-
| [[Darul Arqum Islamic Centre]]
| 
| [[Ames, Iowa|Ames]]
| [[Iowa]]
| 
| ?
| [http://www.arqum.org// Darul Arqum Islamic Centre website]
|-
| [[Mother Mosque of America]]
| [[File:Mother Mosque of America Cedar Rapids IA pic2.JPG|120px]]
| [[Cedar Rapids, Iowa|Cedar Rapids]]
| [[Iowa]]
| 1934
| ?
|
|-
| [[Masjid Omar Bin Khattab]]
| [[File:Harvey LA Mch2014 Mosque 1.jpg|120px]]
| [[Harvey, Louisiana|Harvey]] 
| [[Louisiana]]
| 
|-
|[[An Nur Foundation]]
|
|[[White Marsh, Maryland|White Marsh]]
|[[Maryland]]
| 1995
|
|
|-
| [[Baitur Rehman (Silver Spring)|Baitur Rahman]]
| [[File:Baitur Rehman, Washington.jpg|120px]]
| [[Silver Spring, Maryland|Silver Spring]]
| [[Maryland]]
| 1994
| A
|
|-
| [[Baitus Samad]]
| [[File:Baitus Samad.jpg|120px|Baitus Samad]]
| [[Baltimore, Maryland|Baltimore]]
| [[Maryland]]
| 2017
| A
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Islam in Baltimore |url=https://islaminbaltimore.org/ |access-date=2022-04-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Diyanet Center of America]]
| [[File:Architectural concept by Ahmad Mughees.jpg|120px|DCA mosque at dusk]]
| [[Lanham, Maryland|Lanham]]
| [[Maryland]]
| 1993
| S
| Mosque complex built with support from the [[Government of Turkey|Turkish government]].
|-
| [[Imam Mahdi Islamic Education Center of Baltimore]]
|
| [[Parkville, Maryland|Parkville]]
| [[Maryland]]
| 2003
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Western Maryland]]
|
| [[Hagerstown, Maryland|Hagerstown]]
| [[Maryland]]
| 1994
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Baltimore]]
|
| [[Catonsville, Maryland|Catonsville]]
| [[Maryland]]
| 1969
|
| Visited by former US president [[Barack Obama]] in 2016.
|-
|Dar Al-Taqwa Mosque
|
|[[Ellicott City, Maryland|Ellicott City]]
|[[Maryland]]
|
|
|
|-
| [[Allston Congregational Church]]
| [[File:Allston Congregational Church Boston MA 01.jpg|120px]]
| [[Boston, Massachusetts|Boston]]
| [[Massachusetts]]
| 2000
| S
| A mosque meets in former Congregational church.
|-
| [[Islamic Center of Boston (Wayland)]] (ICB Wayland)
|
| [[Wayland, Massachusetts|Wayland]]
| [[Massachusetts]]
| 1979
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Boston]]
| [[File:Islamic Society of Boston.jpg|120px]] 
| [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]]
| [[Massachusetts]]
| 1981
| 
| 
|-
| [[Islamic Society of Greater Lowell]]
| 
| [[Chelmsford, Massachusetts|Chelmsford]]
| [[Massachusetts]]
| 1993
| 
| 
|-
| [[Quincy Mosque]]
| 
| [[Quincy, Massachusetts|Quincy]]
| [[Massachusetts]]
| 1963
| 
| 
|-
| [[Sharon Mosque]]
| 
| [[Sharon, Massachusetts|Sharon]]
| [[Massachusetts]]
| 1993
| 
| Established by [[Lebanese American]] immigrants.
|-
| [[Worcester Mosque]]
|
| [[Worcester, Massachusetts|Worcester]]
| [[Massachusetts]]
| 2005
| 
| 
|-
| [[Al-Islah Mosque]]
|
| [[Hamtramck, Michigan|Hamtramck]]
| [[Michigan]]
| 2000
| S
| Established by [[Bangladeshi American]] immigrants.
|-
| [[Dearborn Mosque]]
| [[File:Dearborn Mosque Michigan.JPG|120px]]
| [[Dearborn, Michigan|Dearborn]] 
| [[Michigan]]
| 1937
| S
|
|-
| [[First Albanian Bektashi Tekke in America]]
| 
| [[Taylor, Michigan]]
| [[Michigan]]
| 1954
| SH
| Adheres to the [[Bektashi]] [[Sufi]] branch of [[Shia Islam]].
|-
| [[Islamic Center and Mosque of Grand Rapids]]
| [[File:Islamic Center and Mosque of Grand Rapids.jpg|120px]]
| [[Grand Rapids, Michigan|Grand Rapids]]
| [[Michigan]]
| 1986
| 
| Adheres to [[Sufism]].
|-
| [[Islamic Center of America]]
| [[File:Islamic Center America.jpg|120px]]
| [[Dearborn, Michigan|Dearborn]] 
| [[Michigan]]
| 2005
| SH
| Largest mosque in the [[United States]].
|-
| [[Muslim Temple No. 1]]
|
| [[Detroit]] 
| [[Michigan]]
| 1931
| NOI
| First mosque of the [[Nation of Islam]].
|-
| [[Islamic Center of Mississippi-Starkville]]
|
| [[Starkville, Mississippi|Starkville]]
| [[Mississippi]]
|
|
|
|-
| [[Islamic Foundation of Greater St. Louis|Daar-ul-Islam]] 
|
| [[Ballwin, Missouri|Ballwin]]
| [[Missouri]]
| 1995
| S
| One of two mosques of the [[Islamic Foundation of Greater St. Louis]].
|-
| [[Islamic Center of Central Missouri]]
| [[File:Islamic Center of Central Missouri at night.jpg|120px]]
| [[Columbia, Missouri|Columbia]]
| [[Missouri]]
| 1983
| 
| First Islamic center established in Missouri.
|-
| [[Islamic Foundation of Greater St. Louis|Masjid Bilal]]
| [[File:Islamic Center and Lindell Apartments (4820150210).jpg|120px]]
| [[St. Louis, Missouri|St. Louis]]
| [[Missouri]]
| 1965 (Founded); 1974 (Incorporated)
| S
| One of two mosques of the [[Islamic Foundation of Greater St. Louis]].
|-
| [[St. Louis Islamic Center]]
|
| [[St. Louis, Missouri|St. Louis]]
| [[Missouri]]
| 2010
| 
| A Bosnian mosque.
|-
| [[American Muslim Institute]]
| 
| [[Omaha, Nebraska|Omaha]]
| [[Nebraska]]
| 2017
| ND
|
|-
| [[Islamic Center of Omaha]]
| 
| [[Omaha, Nebraska|Omaha]]
| [[Nebraska]]
| 
| ND
|
|-
| [[Masjid As-Sabur]] (As-Sabur Mosque) 
|
| [[Las Vegas, Nevada|Las Vegas]]
| [[Nevada]]
| 1975
| S
|
|-
| [[Masjid Ibrahim]]
|
| [[Las Vegas, Nevada|Las Vegas]]
| [[Nevada]]
| 2015 
|
| First mosque in North America whose construction was funded entirely by one woman (Sharaf Haseebullah)
|-
| [[Islamic Center of Passaic County]]
| [[File:ICPCNJ.png|120px]]
| [[Paterson, New Jersey|Paterson]]
| [[New Jersey]]
| 1990
| 
| One of the largest Muslim communities in New Jersey, in [[South Paterson]] which is the largest Muslim community in the United States.
|-
|[https://www.themuslimcenter.org/ The Muslim Center of Greater Princeton]
|
|[[Princeton, New Jersey]]
|[[New Jersey]]
|1990s
|
|
|-
|Islamic Society of Central New [https://www.iscj.org/ Jersey]
|
|[[South Brunswick, New Jersey]]
|[[New Jersey]]
|1970
|
|Includes a K-12 school, Mosque, and facilities for weddings and funerals
|-
|Muslim Center of Middlesex County
|
|[[Piscataway, New Jersey|Piscataway]]
|[[New Jersey]]
|1997&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MCMC History – MCMC |url=https://www.mcmcnj.org/who-we-are/about-mcmc/mcmc-history/ |access-date=2024-09-15 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|
|
|-
| [[Dar al-Islam (organization)|Dar al-Islam]]
| [[File:Hassan Fathy Dar-Ul-Islam Mosque, New Mexico (12371058).jpg|120px]]
| near [[Abiquiú, New Mexico|Abiquiú]]
| [[New Mexico]]
| 1979
| 
| 
|-
| [[Islamic Awareness Center]]
| 
| [[Binghamton, New York|Binghamton]]
| [[New York (state)|New York]]
| 2001
| 
| Also known as Masjid Al-Tahweed.
|-
| [[Islamic Association of Long Island]]
| 
| [[Selden, New York|Selden]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1974
| 
| Also known as the Selden Masjid.
|-
| [[Islamic Society of Central New York]]
| [[File:ISCNY pic.jpg|120px]]
| [[Syracuse, New York|Syracuse]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1981
| S
| A mosque and community center.
|-
| [[Masjid Al-Mamoor]]
|
| [[Jamaica, New York|Jamaica]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1976
| 
| Also known as the Jamaica Muslim Center, includes a Mosque, a school, a place for religious gathering, and eating facilities, and is one of the largest multi-purpose Muslim establishments in the U.S. Located in a Bangladeshi-American neighborhood.
|-
| [[Masjid Hamza]] 
|
| [[Valley Stream, New York|Valley Stream]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1990s
| 
|
|-
| Mid-Hudson Islamic Association 
|
| [[Wappingers Falls, New York|Wappingers Falls]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1990
| 
| Also known as Masjid Al-Noor ({{langx|ar|مسجد النور}})
|-
| [[مالڪم شهباز مسجد]]
| [[File:Malcolm Shabazz Mosque.jpg|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1946 (Original); 1960s (Current)
| S
| Formerly known as Mosque No. 7 where [[Malcolm X]] preached in a storefront until he split from [[Elijah Muhammad]] and left the [[Nation of Islam]] in 1964. Destroyed in a bombing in 1965, after Malcolm X's assassination. Successor to the Sunni Muslim mosque that was named [[Muslim Mosque, Inc.]], which was started by [[Malcolm X]] after Malcolm X split from [[Elijah Muhammad]] in 1964. The mosque is located at 102 West 116th Street.
|-
| [[Hazrati Abu Bakr Siddique]]
| [[File:Flushing 33 Av 143 St mosque jeh.JPG|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1986
| 
| 
|-
| [[Masjid al-Ikhlas]] 
| [[File:Masjid al-Ikhlas, Newburgh, NY.jpg|120px]]
| [[Newburgh, New York|Newburgh]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1992
| 
|
|-
| [[Islamic Cultural Center of New York]]
| [[File:Islamic Cultural Center E96 jeh.JPG|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 1991
| 
| Also known as &quot;96th Street Mosque&quot;.
|-
| [[Park51]]
| 
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 2011
| ND
| Proposed mosque, also known as the &quot;[[Ground Zero mosque]]&quot;, a plan that became subject of controversy in 2010. Currently a museum, not a mosque, is planned. But in September 2011, a temporary {{convert|4000|sqft|sqm|adj=on}} Islamic center opened in renovated space at the site.&lt;ref name=&quot;opens&quot;&gt;{{Cite news |first=Abbie Fentress |last=Swanson |url=http://culture.wnyc.org/articles/features/2011/sep/21/park-51-gallery-show/ |title=Park 51 Opens Renovated Space with Photo Exhibit of NYC Immigrant Children |date=September 21, 2011 |work=WNYC Culture |access-date=October 3, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924200759/http://culture.wnyc.org/articles/features/2011/sep/21/park-51-gallery-show/ |archive-date=September 24, 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Beit El-Maqdis Islamic Center]]
| [[File:Beit El-Maqdis Islamic Center 6Av 63 jeh.JPG|120px]]
| [[New York City]]
| [[New York (state)|New York]]
| 
| 
| 
|-
| [[Noor Islamic Cultural Center]]
| [[File:NICC pic.jpg|120px]]
| [[Columbus, Ohio|Columbus]] 
| [[Ohio]]
| 2006
| ?
|-
| Imam Khoei Islamic Center (New York)
|
| [[New York City]]
| [[New York (state)]]
| 1988
| 
|Islamic center; charity institution; One of the largest [[Shia]] Islamic centers in America&lt;ref&gt;[http://www.al-khoei.us/edara/index.php?list=1&amp;part=1 Imam al-Khoei Center in New York] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250911141849/https://al-khoei.us/edara/index.php?list=1&amp;part=1 |date=2025-09-11 }} Retrieved 11 March 2023&lt;/ref&gt;
|-
| Masjid King Khalid
|
| [[Raleigh]]
| [[North Carolina]]
| 1982
| 
|Masjid King Khalid was the first and only Masjid in the US that was built from a donation from the Kingdom of Saudi Arabia to a private baptist University.&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/shaw-university-campus-mosque-remains-234005286.html History of Masjid King Khalid] Retrieved 5 March 2023&lt;/ref&gt;
|-
|Islamic Association of Raleigh - IAR Masjid
|
|[[Raleigh, North Carolina|Raleigh]]
|[[North Carolina]]
|1999
|
|
|-
| [[Assyrian Muslim Cemetery]] mosque
| [[File:Assyrian Mosque, Mountrail County, North Dakota.jpg|120px]]
| [[Mountrail County]]
| [[North Dakota]]
| 1929, rebuilt 2004
| 
|The original mosque at the site was built in 1929 by immigrants from what is now [[Lebanon]] and [[Syria]]. A modest replacement mosque was built in 2005, although it was built for historical purposes and is rarely used.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/05/28/us/north-dakota-mosque-a-symbol-of-muslims-deep-ties-in-america.html |work=[[New York Times]] |title=North Dakota Mosque a symbol of Muslims' deep ties in America |date=2016 |accessdate=July 26, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Islamic Society of Greater Dayton]]
|
| Josie Street, [[Dayton, Ohio|Dayton]]
| [[Ohio]]
| 1985
| S
|
|-
| [[Islamic Center of Greater Toledo|Islamic Society of Greater Toledo]]
| [[File:Islamic Center of Greater Toledo OH.jpg|120px]]
| [[Toledo, Ohio|Toledo]]
| [[Ohio]]
| 1983
| 
|
|-
| [[Islamic Association of Cincinnati]]
|
| [[Cincinnati]]
| اوهايو
| 1970
|
| Community members donated their funds and skills to design and build a new facility. The new mosque officially opened in 2003.
|-
| ٽوليڊو مسجد الاسلام
| [[File:Masjid2.jpg|120px]]
| ٽوليڊو 
| '''[[اوهايو]]'''
| 1953
|
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''1953 ۾ شامي لبناني مهاجرن پاران تعمير ڪيل عمارت. اوهائيو رياست ۽ ٽوليڊو شهر ۾ پهرين مسجد۔ اڳ ۾ گريٽر ٽوليڊو جو اسلامي مرڪز. 2010 ۾ امام ابراهيم ايس عبدالرحيم جي اڳواڻي ۾ ٽوليڊو مسجد الاسلام پاران خريد ڪئي وئي۔ مسجد الاسلام مسجد ڪيئرز وزارت جي امام وارث دين محمد جي پوئلڳن پاران قائم ڪيل ڪيترين ئي مسجدن جو نالو آهي۔ هڪ ڀيرو آمريڪي مسلم مشن سڏيو ويندو هو۔'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
| اسلامڪ سوسائٽي آف تلسا
|
| تلسا
| '''[[اوڪلاهوما]]'''
| 
| ?
| &lt;ref name=&quot;npr2021&quot;&gt;{{Cite news |last=Polansky |first=Chris|url=https://www.npr.org/2021/09/29/1041571019/oklahoma-afghan-refugees |title=Oklahoma Welcomes Hundreds Of Afghan Refugees — Despite The State GOP's Objections |date=September 29, 2021 |publisher=[[National Public Radio]]}}&lt;/ref&gt; 
|-
|بلال مسجد
|
|بيورٽن
|'''[[اوريگون]]'''
|1987
|S
|واشنگٽن ڪائونٽي ۾ سڀ کان پراڻي مسجد
|-
|اسلامڪ سينٽر آف پورٽلينڊ
|
|[[پورٽلينڊ]]
|[[اوريگون]]
|1979
|S
|مسجد الصابر جي نالي سان پڻ مشهور آهي۔ اوريگون ۾ واقع سڀ کان وڏي مسجد
|-
| اسلامڪ ايجوڪيشن سينٽر آف پنسلوانيا
|
| ايلن ٽاؤن
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 2005
|
|  &lt;small&gt;مسجد عيسيٰ بن مريم جي نالي سان پڻ مشهور آهي.&lt;/small&gt;
|-
| پِٽسبرگ اسلامي مرڪز
| 
| پِٽسبرگ
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 1989
|
| &lt;small&gt;جمعي جي نماز ۾ 600-750 حاضرين سان پٽسبرگ پنسلوانيا ۾ سڀ کان وڏي مسجد&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.post-gazette.com/local/south/2014/09/25/Muslims-in-Islamic-Center-of-Pittsburgh-demonstrate-little-known-facets-of-their-faith/stories/201408210004|title=Muslims in Islamic Center of Pittsburgh demonstrate little-known facets of their faith|last=Iati|first=Marisa|date=September 25, 2014|website=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|access-date=November 3, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| جامع مسجد  فلاڊيلفيا
| [[File:Masjid Al-Jamia Building.jpg|120px]]
| '''[[فلاڊيلفيا]]'''
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 1988
| S
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''1988 ۾ قائم ڪئي وئي، اصل ۾ پينسلوانيا يونيورسٽي جي مسلمان شاگردن پاران؛ هاڻي آزاد؛ اڳوڻي ڪموڊور ٿيٽر جي عمارت ۾ واقع آهي، هڪ سينيما جيڪو 1928 ۾ موريش (اسپيني نوآبادياتي) آرڪيٽيڪچرل انداز ۾ ٺهيل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; 
|-
| شيخ ايم آر باوا محي الدين مسجد 
| [[File:Mosque-Front-small.JPG|120px]]
| '''فلاڊيلفيا'''
| '''[[پينسلوانيا]]'''
| 1984
| S
|&quot;باوا محي الدين فيلوشپ&quot; پاران قائم ڪيل، جيڪا باوا محي الدين جي صوفي تعليمات جو احترام ڪري ٿي.
|-
|مسجد مقيل بن هادي
[https://masjidmuqbil.com/ Masjid Muquil bin Haadee]
|
|'''فلاڊيلفيا'''
|'''[[پينسلوانيا]]'''
|
| S
|
|-
|سينٽرو اسلامڪو ڊي پورٽو ريڪو
| [[File:RioPiedras1.JPG|120px]]
|[[سان جوآن]]
|[[پورٽو ريڪو]]
| 1981
| 
|پورٽو ريڪو ۾ قائم ڪيل پهرين مسجد. مسجد ۾ 200 مرد ۽ 40 عورتون ويهڻ جي گنجائش آهي ۽ اها يونيورسٽي آف پورٽو ريڪو، ريو پيڊرس ڪيمپس جي ڀرسان واقع آهي.&lt;ref name=SFPR&gt;{{Cite web |date=2017-07-02 |title=Salaams From Puerto Rico: A Preview of Islam in the Caribbean |url=https://mvslim.com/salaams-from-puerto-rico-a-preview-of-islam-in-the-caribbean/ |access-date=2022-04-20 |website=MVSLIM |language=en-US |archive-date=April 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406133405/https://mvslim.com/salaams-from-puerto-rico-a-preview-of-islam-in-the-caribbean/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|مسجد ويگا الٽا
| [[File:VegaAlta1.jpg|120px]]
|ويگا الٽا  
|[[پورٽو ريڪو]]
| 1992
| 
|پورٽو ريڪو ۾ سڀ کان وڏي مسجد، جنهن ۾ 1,200 مرد ۽ 120 عورت نمازين جي گنجائش آهي.&lt;ref name=SFPR/&gt;
|-
|مسجد مونٽي هيڊرا
| [[File:Montehiedra6.jpg|120px]]
|سان جوآن
|[[پورٽو ريڪو]]
| 2007
|
|مسجد ۾ 400 مرد ۽ 50 عورت نمازين جي گنجائش آهي. هڪ اسلامي هفتيوار اسڪول جي خاصيت آهي.&lt;ref name=SFPR/&gt;
|-
|الاسلام مسجد 
| [[File:Mosque North Smithfield RI (cropped).jpg|120px]]
|نارٿ اسمٿ فيلڊ
|[[روڊ ٻيٽ]]
| 
| 
| 
|-
|اسلامڪ سينٽر آف مرفريسبورو 
| [[File:Islamic Center of Murfreesboro with flag.JPG|120px]]
|مرفريسبورو 
|'''[[ٽينيسي]]'''
| 2012
| S
| 
|-
|النور مسجد
|
|[[هوسٽن]] 
|[[ٽيڪساس]]
| 1987
| S
| 
|-
|ايسٽ پلانو اسلامڪ سينٽر/مسجد
| [[File:EastPlanoIslamicCenter2015.jpg|120px]]
|پلانو
|[[ٽيڪساس]]
| 2015
| S
|
|-
|نارٿ ٽيڪساس جي اسلامي ايسوسيئيشن
| [[File:Iant.jpg|120px]]
|رچرڊسن
|[[ٽيڪساس]]
| 1969
| S
|
|-
| گريٽر آسٽن جو اسلامي مرڪز
|
|[[آسٽن]]
|[[ٽيڪساس]]
| 1977
| S
| 
|-
| اسلامڪ سينٽر آف ارونگ
| [[File:ICI pic.jpg|120px]]
|ارونگ
|[[ٽيڪساس]]
| 1991
| S
|آمريڪا جي سڀ کان وڏين مسجدن مان هڪ، جيڪا 1991 ۾ 3,000 هفتيوار عبادت ڪندڙن سان قائم ٿي. مسجد هر آچر تي انهن لاءِ هڪ تقريب منعقد ڪري ٿي جيڪي اسلام بابت وڌيڪ سکڻ چاهين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irvingmasjid.org/about-us/|title= Irving Masjid Website|date= December 21, 2019}}&lt;/ref&gt;  
|-
|اسلامڪ سوسائٽي آف ڊينٽن
|
|ڊينٽن
|[[ٽيڪساس]]
| 1981
| S
|اسلامڪ سوسائٽي آف ڊينٽن (ISD) هڪ غير منافع بخش مذهبي تنظيم آهي جيڪا گريٽر ڊينٽن علائقي جي برادري جي خدمت لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. مسجد بنيادي طور تي، رهائشين ۽ شاگردن پاران يونيورسٽي آف نارٿ  ٽيڪساس ۽ ٽيڪساس وومن يونيورسٽي ٻنهي ۾ شرڪت ڪندي ٺاهي وئي هئي. اسلامڪ سوسائٽي آف ڊينٽن 15
آگسٽ 1981 ۾ کوليو ويو، جيڪو ان کي ٽيڪساس ۾ ٺهيل پهرين مسجد بڻائي ٿو.
|-
|نور مسجد
|
|[[شارلٽ امالي]]
|[[يو ايس ورجن آئيلينڊز]]
| 1978
| 
|يو ايس ورجن آئيلينڊز ۾ قائم ٿيل پهرين مسجد&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.watersportsvi.com/places-of-worship-st-thomas-usvi.php|title=Places of Worship in St. Thomas, USVI|website=St. Thomas Water Sports|access-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Muhammad|first=Tahira|date=13 June 2007|url=https://hwpi.harvard.edu/pluralismarchive/news/islam-us-virgin-islands|title=Islam on US Virgin Islands|website=Harvard University|access-date=17 September 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|دار الهجره اسلامڪ سينٽر
| [[File:Dar Al-Hijrah Islamic Center 2010-02-08.JPG|120px]]
|فيئر فيڪس ڪائونٽي
|[[ورجينيا]]
| 1991
| 
|
|-
|آل ڊلس ايريا مسلم سوسائٽي 
|
|اسٽرلنگ
|[[ورجينيا]]
|1983
|
|آل ڊلس ايريا مسلم سوسائٽي آمريڪا ۾ هڪ مسجد آهي، جيڪا اسٽرلنگ، ورجينيا ۾ واقع آهي ۽ 5000 مسلمان خاندانن جي خدمت ڪري ٿي. مسلم سوسائٽي (ADAMS) مختلف قسم جون خدمتون پيش ڪري ٿو.
|-
|اسلامڪ سينٽر آف واشنگٽن
| [[File:Islamic Center of Washington.jpg|120px]]
|
|[[واشنگٽن، ڊي سي]]
| 1957
| ?
|
|-
|التونا مسجد
| [[File:Altoona Wisconsin-Mosque 2006-03-14.jpg|120px]]
|التونا
|[[وسڪونسن]]
| 1991
|
|اسلامڪ سوسائٽي آف نارٿ وسڪونسن&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Altoona Masjid: Islamic Society of Northern Wisconsin (ISNW) |url=https://www.isnwisconsin.org/ |access-date=2024-09-25 |website=www.isnwisconsin.org}}
&lt;/ref&gt;
|}

==پڻ ڏسو== 
* {{Portal|USA|آمريڪا|Islam|اسلام}}
* [[آمريڪا ۾ اسلام]]
* [[مسجدن جي فهرست]]
* [[آمريڪي مسلمانن جي فهرست]]
* [[دنيا جي قديم ترين مسجدن جي فهرست]]
* [[اتر آمريڪا ۾ مسجدن جي فهرست]] 
* [[ڪينيڊا ۾ مسجدن جي فهرست]] 
* [[ميڪسيڪو ۾ مسجدن جي فهرست]]

==حوالا== 
{{حوالا}}
===نوٽ===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون}}
*[http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php مسجدون ۽ مرڪز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130161125/http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php |date=2024-11-30 }}، آمريڪي رياست طرفان، پتي ۽ فون نمبرن جي هڪ ڊائريڪٽري، BLDUSA.COM تي (هڪ تجارتي ڪاروباري لنڪس ڊائريڪٽري) 
*[https://web.archive.org/web/20150222014527/http://www.ciogc.org/index.php/memberrelations/islamic-directory-of-services/mosques-and-islamic-centers گريٽر شڪاگو ۾ مسجدون ۽ اسلامي مرڪز]، گريٽر شڪاگو جي اسلامي تنظيمن جي ڪائونسل (CIOGC) تي
 
*[https://www.youtube.com/watch?v=SapCA_LgUl0 ليڪچر: آمريڪا ۾ اسلام جي مختصر تاريخ]، يوٽيوب وڊيو 
*[https://www.youtube.com/watch?v=0-sAyuzkMLU آمريڪا ۾ اسلام جي تاريخ - سليمان نيانگ پاران]، يوٽيوب وڊيو 
*[https://www.youtube.com/watch?v=vfMkdBUOM9w آمريڪا ۾ اسلام]، يوٽيوب وڊيو 
*[http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php Mosques and Centers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130161125/http://www.bldusa.com/resources/community/mosques_centers.php |date=2024-11-30 }}, by U.S. state, a directory of addresses &amp; phone numbers, at BLDUSA.COM (a commercial business links directory)
*[https://web.archive.org/web/20150222014527/http://www.ciogc.org/index.php/memberrelations/islamic-directory-of-services/mosques-and-islamic-centers Mosques and Islamic Centers in Greater Chicago], at the Council of Islamic Organizations of Greater Chicago (CIOGC)
*[https://www.youtube.com/watch?v=SapCA_LgUl0 Lecture: Brief history of Islam in America], YouTube video
*[https://www.youtube.com/watch?v=0-sAyuzkMLU The History of Islam in America – By Sulayman Nyang], YouTube video
*[https://www.youtube.com/watch?v=vfMkdBUOM9w Islam in America], YouTube video

{{DEFAULTSORT:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون}}
 
[[زمرو:مسجدون]] 
[[زمرو:اسلام سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:مسجدن جون فهرستون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ مسجدون]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون]] [[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان مسجدن جي فهرست]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا ۾ مسجدن جي فهرست]]
[[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]</text>
      <sha1>7y7zvajqwtz0uf7sr638do2zwv0ms90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميسوآمريڪا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89544</id>
    <revision>
      <id>400400</id>
      <parentid>353644</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T03:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>400400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4189" sha1="96nd39bpd0250wyvin3objwgdajl6hu" xml:space="preserve">'''ميسوآمريڪا''' (Mesoamerica) هڪ تاريخي ۽ ثقافتي علائقو آهي، جن ۾ مرڪزي ۽ ڏکڻ ميڪسيڪو جي موجوده زمينون، سڄو بيليز، گوئٽي مالا، ايل سلواڊور، اولهه هونڊوراس ۽ نيڪاراگوا ۽ ڪوسٽاريڪا جو گريٽر نڪويا علائقو شامل آهن. هڪ ثقافتي علائقي جي طور تي، ميسوآمريڪا کي ان جي مقامي ثقافتن پاران ترقي ۽ حصيداري ڪئي وئي، ثقافتي خاصيتن جي هڪ موزائيڪ سان بيان ڪيو ويو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mesoamerica}}
* [https://web.archive.org/web/20101205233059/http://authenticmaya.com/maya_culture.htm Maya Culture]
* [http://www.mesoweb.com/ Mesoweb.com: a comprehensive site for Mesoamerican civilizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128233834/http://www.mesoweb.com/ |date=2011-01-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20091213122020/http://www.templomayor.inah.gob.mx/ Museum of the Templo Mayor] (Mexico) {{in lang|es}}
* [https://web.archive.org/web/20070224213250/http://www.mna.inah.gob.mx/ National Museum of Anthropology and History] (Mexico) {{in lang|es}}
* [https://web.archive.org/web/20060626041644/http://naya.org.ar/biblioteca/bibliografia_militarismo_mesoamerica.htm Selected bibliography] concerning war in Mesoamerica {{in lang|es}}
* [http://www.wayeb.org/ WAYEB: European Association of Mayanists]
* [http://www.laiesken.net/arqueologia/index_en.html Arqueologia Iberoamericana]: Open access international scientific journal devoted to the archaeological study of the American and Iberian peoples. It contains research articles on Mesoamerica.
* ''[http://www.fordham.edu/vistas Vistas: Visual Culture in Spanish America, 1520–1820]''
* {{cite web|title=Google Scholar Citations: Mesoamerica|url=https://scholar.google.com/citations?view_op=search_authors&amp;hl=en&amp;mauthors=label:mesoamerica}}

{{Cultural areas of indigenous North Americans}}
{{Regions of the world}}
{{Authority control}}

* [ مايا ڪلچر] * ميسوآمريڪي تهذيبن لاءِ هڪ جامع سائيٽ] * ٽيمپلو ميئر جو ميوزيم] (ميڪسيڪو) {{ٻولي ۾|es}} * نيشنل ميوزيم آف اينٿروپالاجي اينڊ هسٽري] (ميڪسيڪو) * ميسوآمريڪا ۾ جنگ بابت چونڊيل ببليوگرافي {{ٻولي ۾|es}} * [http://www.laiesken.net/arqueologia/index_en.html آرڪيولوجيا آئيبروامريڪا]: آمريڪي ۽ آئيبرين ماڻهن جي آثار قديمه جي مطالعي لاءِ وقف کليل رسائي وارو بين الاقوامي سائنسي جرنل. ان ۾ ميسوآمريڪا تي تحقيقي مضمون شامل آهن. * نظارا: اسپيني آمريڪا ۾ بصري ثقافت، 1520-1820]'' {{دنيا جا علائقا}} [[زمرو: ميسوآمريڪا| ]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪلاسيڪل دور]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي اصلي ماڻهن جي تاريخ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا اصلي ماڻهو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جا اصلي ماڻهو]] [[زمرو:ڪولمبيا کان اڳ ثقافتي علائقا]] [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:آمريڪا جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا علائقا]]

[[Category:Mesoamerica| ]]
[[Category:Classic period in the Americas]]
[[Category:History of Indigenous peoples of North America]]
[[Category:History of Central America]]
[[Category:Indigenous peoples of Central America]]
[[Category:Indigenous peoples of Mexico]]
[[Category:Pre-Columbian cultural areas]]
[[Category:Cultural regions]]
[[Category:Historical regions of the Americas]]
[[Category:Regions of North America]]
[[زمرو:ميسوآمريڪا]]
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:قديم تهذيبون]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا تاريخي علائقا]]</text>
      <sha1>96nd39bpd0250wyvin3objwgdajl6hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انصاف جي عالمي عدالت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90634</id>
    <revision>
      <id>400427</id>
      <parentid>357359</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>400427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3827" sha1="6odxobodd0z6t183imti543b9ng31iy" xml:space="preserve">{{Infobox court
| name            = انصاف جي عالمي عدالت (ICJ)
| native_name     = Cour internationale de justice
| image           = [[File:Peace Palace Hague.jpg|250px]]
| caption         = پيس پيلس (Peace Palace)، هيگ، هالينڊ، جتي عدالت واقع آهي.
| established     = جون 1945ع (ڪم جو آغاز اپريل 1946ع)
| location        = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]
| type            = گڏيل قومن جو مکيه عدالتي ادارو
| judges          = 15
| term_length     = 9 سال
| official_languages = انگريزي ۽ فرانسيسي
}}

'''انصاف جي عالمي عدالت''' (International Court of Justice - ICJ)، جنهن کي عام طور تي &quot;عالمي عدالت&quot; (World Court) به چيو ويندو آهي، گڏيل قومن (UN) جو مکيه عدالتي ادارو آهي. هيءَ عدالت ملڪن جي وچ ۾ قانوني تڪرارن کي حل ڪندي آهي ۽ گڏيل قومن جي ٻين ادارن کي قانوني سوالن تي مشورو (Advisory opinions) فراهم ڪندي آهي. هيءَ واحد بين الاقوامي عدالت آهي جيڪا ملڪن جي وچ ۾ عام نوعيت جي تڪرارن تي فيصلا ٻڌائي ٿي.

== قيام ۽ دائره اختيار ==
عدالت جو قيام جون 1945ع ۾ گڏيل قومن جي چارٽر تحت عمل ۾ آيو ۽ هن پنهنجو ڪم اپريل 1946ع ۾ شروع ڪيو. هيءَ عدالت &quot;مستقل بين الاقوامي عدالت&quot; (PCIJ) جي جانشين آهي، جيڪا 1920ع ۾ ليگ آف نيشنز تحت قائم ڪئي وئي هئي.
* '''رڪنيت:''' گڏيل قومن جا تمام ميمبر ملڪ خود بخود هن عدالت جا پارٽي بڻجي وڃن ٿا.
* '''رضامندي:''' عدالت جو دائره اختيار ملڪن جي رضامندي تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا خاص معاهدن يا اعلانن ذريعي ڏني ويندي آهي.

== ججن جي چونڊ ۽ بناوت ==
عدالت 15 ججن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي چونڊ گڏيل قومن جي جنرل اسمبلي ۽ سلامتي ڪائونسل گڏجي نو سالن جي مدي لاءِ ڪندي آهي. ججن جي چونڊ ۾ دنيا جي مختلف تهذيبن ۽ قانوني نظامن جي نمائندگي جو خيال رکيو ويندو آهي. عدالت جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هڪ ملڪ جا ٻه جج هڪ ئي وقت ميمبر نٿا ٿي سگهن.

== مقام ۽ ٻوليون ==
انصاف جي عالمي عدالت هالينڊ جي شهر **هيگ** (The Hague) ۾ &quot;پيس پيلس&quot; ۾ واقع آهي. هي گڏيل قومن جو واحد مکيه ادارو آهي جيڪو نيويارڪ شهر ۾ واقع ناهي. عدالت جون سرڪاري ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن.

== فيصلن تي عملدرآمد ==
عدالت جا فيصلا تڪرار ۾ شامل ملڪن تي لازمي (Binding) ۽ آخري هوندا آهن، پر عدالت وٽ پنهنجي فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو ڪو به باقاعده فوجي يا پوليس اختيار ناهي. فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو معاملو سياسي طور تي **سلامتي ڪائونسل** جي حوالي هوندو آهي، جتي ويٽو (Veto) پاور رکندڙ پنج مستقل ميمبر اثر انداز ٿي سگهن ٿا.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[گڏيل قومون]]
* [[سلامتي ڪائونسل]]
* [[بين الاقوامي قانون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>6odxobodd0z6t183imti543b9ng31iy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400428</id>
      <parentid>400427</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3826" sha1="9qzu3ui8ukm7etzc78dbeomneyll1r6" xml:space="preserve">{{Infobox organisation 
| name   = انصاف جي عالمي عدالت (ICJ)
| native_name     = Cour internationale de justice
| image           = [[File:Peace Palace Hague.jpg|250px]]
| caption         = پيس پيلس (Peace Palace)، هيگ، هالينڊ، جتي عدالت واقع آهي.
| established     = جون 1945ع (ڪم جو آغاز اپريل 1946ع)
| location        = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]
| type            = گڏيل قومن جو مکيه عدالتي ادارو
| judges          = 15
| term_length     = 9 سال
| official_languages = انگريزي ۽ فرانسيسي
}}

'''انصاف جي عالمي عدالت''' (International Court of Justice - ICJ)، جنهن کي عام طور تي &quot;عالمي عدالت&quot; (World Court) به چيو ويندو آهي، گڏيل قومن (UN) جو مکيه عدالتي ادارو آهي. هيءَ عدالت ملڪن جي وچ ۾ قانوني تڪرارن کي حل ڪندي آهي ۽ گڏيل قومن جي ٻين ادارن کي قانوني سوالن تي مشورو (Advisory opinions) فراهم ڪندي آهي. هيءَ واحد بين الاقوامي عدالت آهي جيڪا ملڪن جي وچ ۾ عام نوعيت جي تڪرارن تي فيصلا ٻڌائي ٿي.

== قيام ۽ دائره اختيار ==
عدالت جو قيام جون 1945ع ۾ گڏيل قومن جي چارٽر تحت عمل ۾ آيو ۽ هن پنهنجو ڪم اپريل 1946ع ۾ شروع ڪيو. هيءَ عدالت &quot;مستقل بين الاقوامي عدالت&quot; (PCIJ) جي جانشين آهي، جيڪا 1920ع ۾ ليگ آف نيشنز تحت قائم ڪئي وئي هئي.
* '''رڪنيت:''' گڏيل قومن جا تمام ميمبر ملڪ خود بخود هن عدالت جا پارٽي بڻجي وڃن ٿا.
* '''رضامندي:''' عدالت جو دائره اختيار ملڪن جي رضامندي تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا خاص معاهدن يا اعلانن ذريعي ڏني ويندي آهي.

== ججن جي چونڊ ۽ بناوت ==
عدالت 15 ججن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي چونڊ گڏيل قومن جي جنرل اسمبلي ۽ سلامتي ڪائونسل گڏجي نو سالن جي مدي لاءِ ڪندي آهي. ججن جي چونڊ ۾ دنيا جي مختلف تهذيبن ۽ قانوني نظامن جي نمائندگي جو خيال رکيو ويندو آهي. عدالت جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هڪ ملڪ جا ٻه جج هڪ ئي وقت ميمبر نٿا ٿي سگهن.

== مقام ۽ ٻوليون ==
انصاف جي عالمي عدالت هالينڊ جي شهر **هيگ** (The Hague) ۾ &quot;پيس پيلس&quot; ۾ واقع آهي. هي گڏيل قومن جو واحد مکيه ادارو آهي جيڪو نيويارڪ شهر ۾ واقع ناهي. عدالت جون سرڪاري ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن.

== فيصلن تي عملدرآمد ==
عدالت جا فيصلا تڪرار ۾ شامل ملڪن تي لازمي (Binding) ۽ آخري هوندا آهن، پر عدالت وٽ پنهنجي فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو ڪو به باقاعده فوجي يا پوليس اختيار ناهي. فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو معاملو سياسي طور تي **سلامتي ڪائونسل** جي حوالي هوندو آهي، جتي ويٽو (Veto) پاور رکندڙ پنج مستقل ميمبر اثر انداز ٿي سگهن ٿا.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[گڏيل قومون]]
* [[سلامتي ڪائونسل]]
* [[بين الاقوامي قانون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>9qzu3ui8ukm7etzc78dbeomneyll1r6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400429</id>
      <parentid>400428</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* مقام ۽ ٻوليون */</comment>
      <origin>400429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3822" sha1="r0idcw13svuzk341dzx4hk67w5mm8l5" xml:space="preserve">{{Infobox organisation 
| name   = انصاف جي عالمي عدالت (ICJ)
| native_name     = Cour internationale de justice
| image           = [[File:Peace Palace Hague.jpg|250px]]
| caption         = پيس پيلس (Peace Palace)، هيگ، هالينڊ، جتي عدالت واقع آهي.
| established     = جون 1945ع (ڪم جو آغاز اپريل 1946ع)
| location        = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]
| type            = گڏيل قومن جو مکيه عدالتي ادارو
| judges          = 15
| term_length     = 9 سال
| official_languages = انگريزي ۽ فرانسيسي
}}

'''انصاف جي عالمي عدالت''' (International Court of Justice - ICJ)، جنهن کي عام طور تي &quot;عالمي عدالت&quot; (World Court) به چيو ويندو آهي، گڏيل قومن (UN) جو مکيه عدالتي ادارو آهي. هيءَ عدالت ملڪن جي وچ ۾ قانوني تڪرارن کي حل ڪندي آهي ۽ گڏيل قومن جي ٻين ادارن کي قانوني سوالن تي مشورو (Advisory opinions) فراهم ڪندي آهي. هيءَ واحد بين الاقوامي عدالت آهي جيڪا ملڪن جي وچ ۾ عام نوعيت جي تڪرارن تي فيصلا ٻڌائي ٿي.

== قيام ۽ دائره اختيار ==
عدالت جو قيام جون 1945ع ۾ گڏيل قومن جي چارٽر تحت عمل ۾ آيو ۽ هن پنهنجو ڪم اپريل 1946ع ۾ شروع ڪيو. هيءَ عدالت &quot;مستقل بين الاقوامي عدالت&quot; (PCIJ) جي جانشين آهي، جيڪا 1920ع ۾ ليگ آف نيشنز تحت قائم ڪئي وئي هئي.
* '''رڪنيت:''' گڏيل قومن جا تمام ميمبر ملڪ خود بخود هن عدالت جا پارٽي بڻجي وڃن ٿا.
* '''رضامندي:''' عدالت جو دائره اختيار ملڪن جي رضامندي تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا خاص معاهدن يا اعلانن ذريعي ڏني ويندي آهي.

== ججن جي چونڊ ۽ بناوت ==
عدالت 15 ججن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي چونڊ گڏيل قومن جي جنرل اسمبلي ۽ سلامتي ڪائونسل گڏجي نو سالن جي مدي لاءِ ڪندي آهي. ججن جي چونڊ ۾ دنيا جي مختلف تهذيبن ۽ قانوني نظامن جي نمائندگي جو خيال رکيو ويندو آهي. عدالت جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هڪ ملڪ جا ٻه جج هڪ ئي وقت ميمبر نٿا ٿي سگهن.

==مقام ۽ ٻوليون==
انصاف جي عالمي عدالت هالينڊ جي شهر &quot;هيگ&quot; (The Hague) ۾ &quot;پيس پيلس&quot; ۾ واقع آهي. هي گڏيل قومن جو واحد مکيه ادارو آهي جيڪو نيويارڪ شهر ۾ واقع ناهي. عدالت جون سرڪاري ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن.

== فيصلن تي عملدرآمد ==
عدالت جا فيصلا تڪرار ۾ شامل ملڪن تي لازمي (Binding) ۽ آخري هوندا آهن، پر عدالت وٽ پنهنجي فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو ڪو به باقاعده فوجي يا پوليس اختيار ناهي. فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو معاملو سياسي طور تي **سلامتي ڪائونسل** جي حوالي هوندو آهي، جتي ويٽو (Veto) پاور رکندڙ پنج مستقل ميمبر اثر انداز ٿي سگهن ٿا.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[گڏيل قومون]]
* [[سلامتي ڪائونسل]]
* [[بين الاقوامي قانون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>r0idcw13svuzk341dzx4hk67w5mm8l5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400430</id>
      <parentid>400429</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* فيصلن تي عملدرآمد */</comment>
      <origin>400430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3912" sha1="oi83tlehrap4dsuorsbg0uxebamldjm" xml:space="preserve">{{Infobox organisation 
| name   = انصاف جي عالمي عدالت (ICJ)
| native_name     = Cour internationale de justice
| image           = [[File:Peace Palace Hague.jpg|250px]]
| caption         = پيس پيلس (Peace Palace)، هيگ، هالينڊ، جتي عدالت واقع آهي.
| established     = جون 1945ع (ڪم جو آغاز اپريل 1946ع)
| location        = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]
| type            = گڏيل قومن جو مکيه عدالتي ادارو
| judges          = 15
| term_length     = 9 سال
| official_languages = انگريزي ۽ فرانسيسي
}}

'''انصاف جي عالمي عدالت''' (International Court of Justice - ICJ)، جنهن کي عام طور تي &quot;عالمي عدالت&quot; (World Court) به چيو ويندو آهي، گڏيل قومن (UN) جو مکيه عدالتي ادارو آهي. هيءَ عدالت ملڪن جي وچ ۾ قانوني تڪرارن کي حل ڪندي آهي ۽ گڏيل قومن جي ٻين ادارن کي قانوني سوالن تي مشورو (Advisory opinions) فراهم ڪندي آهي. هيءَ واحد بين الاقوامي عدالت آهي جيڪا ملڪن جي وچ ۾ عام نوعيت جي تڪرارن تي فيصلا ٻڌائي ٿي.

== قيام ۽ دائره اختيار ==
عدالت جو قيام جون 1945ع ۾ گڏيل قومن جي چارٽر تحت عمل ۾ آيو ۽ هن پنهنجو ڪم اپريل 1946ع ۾ شروع ڪيو. هيءَ عدالت &quot;مستقل بين الاقوامي عدالت&quot; (PCIJ) جي جانشين آهي، جيڪا 1920ع ۾ ليگ آف نيشنز تحت قائم ڪئي وئي هئي.
* '''رڪنيت:''' گڏيل قومن جا تمام ميمبر ملڪ خود بخود هن عدالت جا پارٽي بڻجي وڃن ٿا.
* '''رضامندي:''' عدالت جو دائره اختيار ملڪن جي رضامندي تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا خاص معاهدن يا اعلانن ذريعي ڏني ويندي آهي.

== ججن جي چونڊ ۽ بناوت ==
عدالت 15 ججن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي چونڊ گڏيل قومن جي جنرل اسمبلي ۽ سلامتي ڪائونسل گڏجي نو سالن جي مدي لاءِ ڪندي آهي. ججن جي چونڊ ۾ دنيا جي مختلف تهذيبن ۽ قانوني نظامن جي نمائندگي جو خيال رکيو ويندو آهي. عدالت جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هڪ ملڪ جا ٻه جج هڪ ئي وقت ميمبر نٿا ٿي سگهن.

==مقام ۽ ٻوليون==
انصاف جي عالمي عدالت هالينڊ جي شهر &quot;هيگ&quot; (The Hague) ۾ &quot;پيس پيلس&quot; ۾ واقع آهي. هي گڏيل قومن جو واحد مکيه ادارو آهي جيڪو نيويارڪ شهر ۾ واقع ناهي. عدالت جون سرڪاري ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن.

==فيصلن تي عملدرآمد==
عدالت جا فيصلا تڪرار ۾ شامل ملڪن تي لازمي ۽ آخري هوندا آهن، پر عدالت وٽ پنهنجي فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو ڪو به باقاعده فوجي يا پوليس اختيار ناهي. فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو معاملو سياسي طور تي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] (&lt;small&gt;Security Council&lt;/small&gt;) جي حوالي هوندو آهي، جتي &quot;ويٽو&quot; (&lt;small&gt;Veto&lt;/small&gt;) پاور رکندڙ پنج مستقل ميمبر اثر انداز ٿي سگهن ٿا.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[گڏيل قومون]]
* [[سلامتي ڪائونسل]]
* [[بين الاقوامي قانون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>oi83tlehrap4dsuorsbg0uxebamldjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400431</id>
      <parentid>400430</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>400431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4095" sha1="tmnk0j0askrmm7p11keodi0hbx7wysd" xml:space="preserve">{{Infobox organisation 
| name   = انصاف جي عالمي عدالت (ICJ)
| native_name     = Cour internationale de justice
| image           = [[File:Peace Palace Hague.jpg|250px]]
| caption         = پيس پيلس (Peace Palace)، هيگ، هالينڊ، جتي عدالت واقع آهي.
| established     = جون 1945ع (ڪم جو آغاز اپريل 1946ع)
| location        = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]
| type            = گڏيل قومن جو مکيه عدالتي ادارو
| judges          = 15
| term_length     = 9 سال
| official_languages = انگريزي ۽ فرانسيسي
}}

'''انصاف جي عالمي عدالت''' (International Court of Justice - ICJ)، جنهن کي عام طور تي &quot;عالمي عدالت&quot; (World Court) به چيو ويندو آهي، گڏيل قومن (UN) جو مکيه عدالتي ادارو آهي. هيءَ عدالت ملڪن جي وچ ۾ قانوني تڪرارن کي حل ڪندي آهي ۽ گڏيل قومن جي ٻين ادارن کي قانوني سوالن تي مشورو (Advisory opinions) فراهم ڪندي آهي. هيءَ واحد بين الاقوامي عدالت آهي جيڪا ملڪن جي وچ ۾ عام نوعيت جي تڪرارن تي فيصلا ٻڌائي ٿي.

== قيام ۽ دائره اختيار ==
عدالت جو قيام جون 1945ع ۾ گڏيل قومن جي چارٽر تحت عمل ۾ آيو ۽ هن پنهنجو ڪم اپريل 1946ع ۾ شروع ڪيو. هيءَ عدالت &quot;مستقل بين الاقوامي عدالت&quot; (PCIJ) جي جانشين آهي، جيڪا 1920ع ۾ ليگ آف نيشنز تحت قائم ڪئي وئي هئي.
* '''رڪنيت:''' گڏيل قومن جا تمام ميمبر ملڪ خود بخود هن عدالت جا پارٽي بڻجي وڃن ٿا.
* '''رضامندي:''' عدالت جو دائره اختيار ملڪن جي رضامندي تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا خاص معاهدن يا اعلانن ذريعي ڏني ويندي آهي.

== ججن جي چونڊ ۽ بناوت ==
عدالت 15 ججن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي چونڊ گڏيل قومن جي جنرل اسمبلي ۽ سلامتي ڪائونسل گڏجي نو سالن جي مدي لاءِ ڪندي آهي. ججن جي چونڊ ۾ دنيا جي مختلف تهذيبن ۽ قانوني نظامن جي نمائندگي جو خيال رکيو ويندو آهي. عدالت جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هڪ ملڪ جا ٻه جج هڪ ئي وقت ميمبر نٿا ٿي سگهن.

==مقام ۽ ٻوليون==
انصاف جي عالمي عدالت هالينڊ جي شهر &quot;هيگ&quot; (The Hague) ۾ &quot;پيس پيلس&quot; ۾ واقع آهي. هي گڏيل قومن جو واحد مکيه ادارو آهي جيڪو نيويارڪ شهر ۾ واقع ناهي. عدالت جون سرڪاري ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن.

==فيصلن تي عملدرآمد==
عدالت جا فيصلا تڪرار ۾ شامل ملڪن تي لازمي ۽ آخري هوندا آهن، پر عدالت وٽ پنهنجي فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو ڪو به باقاعده فوجي يا پوليس اختيار ناهي. فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو معاملو سياسي طور تي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] (&lt;small&gt;Security Council&lt;/small&gt;) جي حوالي هوندو آهي، جتي &quot;ويٽو&quot; (&lt;small&gt;Veto&lt;/small&gt;) پاور رکندڙ پنج مستقل ميمبر اثر انداز ٿي سگهن ٿا.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[گڏيل قومون]]
* [[سلامتي ڪائونسل]]
* [[بين الاقوامي قانون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]] 
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]

[[زمرو:بين الاقوامي ادارا]]
[[زمرو:قانوني ادارا]]
[[زمرو:ادارا]]
[[زمرو:قانون]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]</text>
      <sha1>tmnk0j0askrmm7p11keodi0hbx7wysd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400432</id>
      <parentid>400431</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>400432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4122" sha1="ovs5mvgefay41636qmaq0udlfoja8tc" xml:space="preserve">{{Infobox organisation 
| name   = انصاف جي عالمي عدالت (ICJ)
| native_name     = Cour internationale de justice
| image           = [[File:Peace Palace Hague.jpg|250px]]
| caption         = پيس پيلس (Peace Palace)، هيگ، هالينڊ، جتي عدالت واقع آهي.
| established     = جون 1945ع (ڪم جو آغاز اپريل 1946ع)
| location        = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]
| type            = گڏيل قومن جو مکيه عدالتي ادارو
| judges          = 15
| term_length     = 9 سال
| official_languages = انگريزي ۽ فرانسيسي
}}

'''انصاف جي عالمي عدالت''' (International Court of Justice - ICJ)، جنهن کي عام طور تي &quot;عالمي عدالت&quot; (World Court) به چيو ويندو آهي، گڏيل قومن (UN) جو مکيه عدالتي ادارو آهي. هيءَ عدالت ملڪن جي وچ ۾ قانوني تڪرارن کي حل ڪندي آهي ۽ گڏيل قومن جي ٻين ادارن کي قانوني سوالن تي مشورو (Advisory opinions) فراهم ڪندي آهي. هيءَ واحد بين الاقوامي عدالت آهي جيڪا ملڪن جي وچ ۾ عام نوعيت جي تڪرارن تي فيصلا ٻڌائي ٿي.

== قيام ۽ دائره اختيار ==
عدالت جو قيام جون 1945ع ۾ گڏيل قومن جي چارٽر تحت عمل ۾ آيو ۽ هن پنهنجو ڪم اپريل 1946ع ۾ شروع ڪيو. هيءَ عدالت &quot;مستقل بين الاقوامي عدالت&quot; (PCIJ) جي جانشين آهي، جيڪا 1920ع ۾ ليگ آف نيشنز تحت قائم ڪئي وئي هئي.
* '''رڪنيت:''' گڏيل قومن جا تمام ميمبر ملڪ خود بخود هن عدالت جا پارٽي بڻجي وڃن ٿا.
* '''رضامندي:''' عدالت جو دائره اختيار ملڪن جي رضامندي تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا خاص معاهدن يا اعلانن ذريعي ڏني ويندي آهي.

== ججن جي چونڊ ۽ بناوت ==
عدالت 15 ججن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي چونڊ گڏيل قومن جي جنرل اسمبلي ۽ سلامتي ڪائونسل گڏجي نو سالن جي مدي لاءِ ڪندي آهي. ججن جي چونڊ ۾ دنيا جي مختلف تهذيبن ۽ قانوني نظامن جي نمائندگي جو خيال رکيو ويندو آهي. عدالت جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هڪ ملڪ جا ٻه جج هڪ ئي وقت ميمبر نٿا ٿي سگهن.

==مقام ۽ ٻوليون==
انصاف جي عالمي عدالت هالينڊ جي شهر &quot;هيگ&quot; (The Hague) ۾ &quot;پيس پيلس&quot; ۾ واقع آهي. هي گڏيل قومن جو واحد مکيه ادارو آهي جيڪو نيويارڪ شهر ۾ واقع ناهي. عدالت جون سرڪاري ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن.

==فيصلن تي عملدرآمد==
عدالت جا فيصلا تڪرار ۾ شامل ملڪن تي لازمي ۽ آخري هوندا آهن، پر عدالت وٽ پنهنجي فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو ڪو به باقاعده فوجي يا پوليس اختيار ناهي. فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو معاملو سياسي طور تي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] (&lt;small&gt;Security Council&lt;/small&gt;) جي حوالي هوندو آهي، جتي &quot;ويٽو&quot; (&lt;small&gt;Veto&lt;/small&gt;) پاور رکندڙ پنج مستقل ميمبر اثر انداز ٿي سگهن ٿا.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[گڏيل قومون]]
* [[سلامتي ڪائونسل]]
* [[بين الاقوامي قانون]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:انصاف جي عالمي عدالت]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]] 
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]

[[زمرو:بين الاقوامي ادارا]]
[[زمرو:قانوني ادارا]]
[[زمرو:ادارا]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]</text>
      <sha1>ovs5mvgefay41636qmaq0udlfoja8tc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400435</id>
      <parentid>400432</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* وڌيڪ ڏسو */</comment>
      <origin>400435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4167" sha1="cidzkotqc51uxgbx2g320dq9tnal823" xml:space="preserve">{{Infobox organisation 
| name   = انصاف جي عالمي عدالت (ICJ)
| native_name     = Cour internationale de justice
| image           = [[File:Peace Palace Hague.jpg|250px]]
| caption         = پيس پيلس (Peace Palace)، هيگ، هالينڊ، جتي عدالت واقع آهي.
| established     = جون 1945ع (ڪم جو آغاز اپريل 1946ع)
| location        = [[هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]
| type            = گڏيل قومن جو مکيه عدالتي ادارو
| judges          = 15
| term_length     = 9 سال
| official_languages = انگريزي ۽ فرانسيسي
}}

'''انصاف جي عالمي عدالت''' (International Court of Justice - ICJ)، جنهن کي عام طور تي &quot;عالمي عدالت&quot; (World Court) به چيو ويندو آهي، گڏيل قومن (UN) جو مکيه عدالتي ادارو آهي. هيءَ عدالت ملڪن جي وچ ۾ قانوني تڪرارن کي حل ڪندي آهي ۽ گڏيل قومن جي ٻين ادارن کي قانوني سوالن تي مشورو (Advisory opinions) فراهم ڪندي آهي. هيءَ واحد بين الاقوامي عدالت آهي جيڪا ملڪن جي وچ ۾ عام نوعيت جي تڪرارن تي فيصلا ٻڌائي ٿي.

== قيام ۽ دائره اختيار ==
عدالت جو قيام جون 1945ع ۾ گڏيل قومن جي چارٽر تحت عمل ۾ آيو ۽ هن پنهنجو ڪم اپريل 1946ع ۾ شروع ڪيو. هيءَ عدالت &quot;مستقل بين الاقوامي عدالت&quot; (PCIJ) جي جانشين آهي، جيڪا 1920ع ۾ ليگ آف نيشنز تحت قائم ڪئي وئي هئي.
* '''رڪنيت:''' گڏيل قومن جا تمام ميمبر ملڪ خود بخود هن عدالت جا پارٽي بڻجي وڃن ٿا.
* '''رضامندي:''' عدالت جو دائره اختيار ملڪن جي رضامندي تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪا خاص معاهدن يا اعلانن ذريعي ڏني ويندي آهي.

== ججن جي چونڊ ۽ بناوت ==
عدالت 15 ججن تي مشتمل هوندي آهي، جن جي چونڊ گڏيل قومن جي جنرل اسمبلي ۽ سلامتي ڪائونسل گڏجي نو سالن جي مدي لاءِ ڪندي آهي. ججن جي چونڊ ۾ دنيا جي مختلف تهذيبن ۽ قانوني نظامن جي نمائندگي جو خيال رکيو ويندو آهي. عدالت جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هڪ ملڪ جا ٻه جج هڪ ئي وقت ميمبر نٿا ٿي سگهن.

==مقام ۽ ٻوليون==
انصاف جي عالمي عدالت هالينڊ جي شهر &quot;هيگ&quot; (The Hague) ۾ &quot;پيس پيلس&quot; ۾ واقع آهي. هي گڏيل قومن جو واحد مکيه ادارو آهي جيڪو نيويارڪ شهر ۾ واقع ناهي. عدالت جون سرڪاري ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن.

==فيصلن تي عملدرآمد==
عدالت جا فيصلا تڪرار ۾ شامل ملڪن تي لازمي ۽ آخري هوندا آهن، پر عدالت وٽ پنهنجي فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو ڪو به باقاعده فوجي يا پوليس اختيار ناهي. فيصلن تي عمل ڪرائڻ جو معاملو سياسي طور تي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] (&lt;small&gt;Security Council&lt;/small&gt;) جي حوالي هوندو آهي، جتي &quot;ويٽو&quot; (&lt;small&gt;Veto&lt;/small&gt;) پاور رکندڙ پنج مستقل ميمبر اثر انداز ٿي سگهن ٿا.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[گڏيل قومون]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[قانون ساز ادارو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:انصاف جي عالمي عدالت]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]] 
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]

[[زمرو:بين الاقوامي ادارا]]
[[زمرو:قانوني ادارا]]
[[زمرو:ادارا]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]</text>
      <sha1>cidzkotqc51uxgbx2g320dq9tnal823</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101138</id>
    <revision>
      <id>400345</id>
      <parentid>400333</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3243" sha1="0iv6fnri7flylquggy62av5dy09994s" xml:space="preserve">'''گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل''' (UNSC) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي ۽ اها گڏيل قومن جو انتظامي (ايگزيڪيوٽو) شعبو آهي، جنهن جي بنيادي ذميواري بين الاقوامي امن ۽ سلامتي کي برقرار رکڻ آهي. گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان ڪيل ان جي اختيارن ۾ امن قائم رکڻ واريون ڪارروائيون شروع ڪرڻ، فوجي ڪارروائي جي اجازت ڏيڻ ۽ بين الاقوامي پابنديون لاڳو ڪرڻ شامل آهن. گڏيل قومن جي چارٽر جي ستين باب (Chapter VII) تحت، ڪائونسل بين الاقوامي امن لاءِ خطرن جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي، امن جي ڀڃڪڙين جو تعين ڪري سگهي ٿي، ۽ طاقت جي استعمال سميت مناسب ردعمل جي اجازت ڏئي سگهي ٿي. اهو گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جنهن وٽ اهڙيون قراردادون منظور ڪري لازمي بين الاقوامي قانون لاڳو ڪرڻ جو اختيار آهي، جيڪي سڀني ميمبر ملڪن تي لازمي هونديون آهن. ڪائونسل گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ کي نون ميمبر ملڪن جي شموليت جي سفارش پڻ ڪري ٿي ۽ چارٽر ۾ تبديلين جي منظوري ڏئي ٿي. ان جي سربراهي سلامتي ڪائونسل جو صدر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو ميمبر ملڪن جي وچ ۾ ماهوار بنيادن تي تبديل ٿيندو رهندو آهي. گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل کي چارٽر تحت اهو اختيار حاصل آهي ته هو &quot;سلامتي ڪائونسل جي ڌيان ۾ ڪو به اهڙو معاملو آڻي سگهي ٿو جيڪو هن جي راءِ ۾ بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو&quot;.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|United Nations Security Council}}
* {{Official website|https://www.un.org/securitycouncil/}} {{in lang|en|fr|es|ar|ru|zh}}
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system Voting System] – United Nations Security Council
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/vetoes-since-1946 Vetoes since 1946] – United Nations Security Council
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum – UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report] – information and analysis on the council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] – a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education – information on current reform issues at the United Nations]

{{Authority control}}

[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>0iv6fnri7flylquggy62av5dy09994s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400346</id>
      <parentid>400345</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>400346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3592" sha1="7hy3nczhw320uyi7x5mvajwuww4gj7i" xml:space="preserve">'''گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل''' (UNSC) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي ۽ اها گڏيل قومن جو انتظامي (ايگزيڪيوٽو) شعبو آهي، جنهن جي بنيادي ذميواري بين الاقوامي امن ۽ سلامتي کي برقرار رکڻ آهي. گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان ڪيل ان جي اختيارن ۾ امن قائم رکڻ واريون ڪارروائيون شروع ڪرڻ، فوجي ڪارروائي جي اجازت ڏيڻ ۽ بين الاقوامي پابنديون لاڳو ڪرڻ شامل آهن. گڏيل قومن جي چارٽر جي ستين باب (Chapter VII) تحت، ڪائونسل بين الاقوامي امن لاءِ خطرن جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي، امن جي ڀڃڪڙين جو تعين ڪري سگهي ٿي، ۽ طاقت جي استعمال سميت مناسب ردعمل جي اجازت ڏئي سگهي ٿي. اهو گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جنهن وٽ اهڙيون قراردادون منظور ڪري لازمي بين الاقوامي قانون لاڳو ڪرڻ جو اختيار آهي، جيڪي سڀني ميمبر ملڪن تي لازمي هونديون آهن. ڪائونسل گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ کي نون ميمبر ملڪن جي شموليت جي سفارش پڻ ڪري ٿي ۽ چارٽر ۾ تبديلين جي منظوري ڏئي ٿي. ان جي سربراهي سلامتي ڪائونسل جو صدر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو ميمبر ملڪن جي وچ ۾ ماهوار بنيادن تي تبديل ٿيندو رهندو آهي. گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل کي چارٽر تحت اهو اختيار حاصل آهي ته هو &quot;سلامتي ڪائونسل جي ڌيان ۾ ڪو به اهڙو معاملو آڻي سگهي ٿو جيڪو هن جي راءِ ۾ بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو&quot;.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|United Nations Security Council}}
* {{Official website|https://www.un.org/securitycouncil/}} {{in lang|en|fr|es|ar|ru|zh}}
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system Voting System] – United Nations Security Council
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/vetoes-since-1946 Vetoes since 1946] – United Nations Security Council
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum – UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report] – information and analysis on the council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] – a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education – information on current reform issues at the United Nations]

{{Authority control}}

[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل| ]] 
[[زمرو:بين الاقوامي سلامتي]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] 
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا سال 1945ع ۾]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>7hy3nczhw320uyi7x5mvajwuww4gj7i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400348</id>
      <parentid>400346</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13570" sha1="a2wocxcddiy6t1e8le1o2dhyf1xto9l" xml:space="preserve">{{Short description|Organ of the UN responsible for the maintenance of international peace and security}}
{{Redirect2|UNSC|Security Council|other uses|UNSC (disambiguation)|and|Security Council (disambiguation)}}
{{Use Oxford spelling|date=September 2024}}
{{Use dmy dates|date=May 2020}}
{{Infobox organization
| image                    = {{box|[[File:Emblem of the United Nations.svg|120px]]|type=transparent}}
| name                     = {{UBL
 | United Nations Security Council
 | {{hr}}
 | [[Arabic]]: {{lang|ar|مجلس الأمن للأمم المتحدة|rtl=yes}}
 | [[Standard Chinese|Chinese]]: {{lang|zh|联合国安全理事会}}
 | [[French language|French]]: {{lang|fr|Conseil de Sécurité des Nations Unies|italic=unset}}
 | [[Russian language|Russian]]: {{lang|ru|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций}}
 | [[Spanish language|Spanish]]: {{lang|es|Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas|italic=unset}}
 }}
| map                      = File:UN Security Council Nov 16 2023.jpg
| map_caption              = UN Security Council Chamber in New York
| type                     = [[United Nations System#Six principal organs|Principal organ]]
| abbreviation             = UNSC
| membership               = {{unbulleted list
|[[Permanent members of the United Nations Security Council|Permanent members]]:
|{{flaglist|China}}{{efn|name=roc|The People's Republic of China was [[Accession of the People's Republic of China to the United Nations|admitted]] to the UN and the Security Council in 1971, replacing the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Republic of China as the member.}}
|{{flaglist|France}}
|{{flaglist|Russia}}{{efn|name=ussr|The Russian Federation succeeded the seat of the [[Soviet Union]], see [[Russia and the United Nations]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Soviet Union as the member.}}
|{{flaglist|United Kingdom}}
|{{flaglist|United States}}
}}{{unbulleted list
|[[List of members of the United Nations Security Council#Non-permanent (1966–present)|Non-permanent members on rotation]]:
|{{flaglist|Bahrain}}
|{{flaglist|Colombia}}
|{{flaglist|DR Congo}}
|{{flaglist|Kingdom of Denmark|name=Denmark}}
|{{flaglist|Greece}}
|{{flaglist|Latvia}}
|{{flaglist|Liberia}}
|{{flaglist|Pakistan}}
|{{flaglist|Panama}}
|{{flaglist|Somalia}}
}}
| leader_title             = Presidency
| leader_name              = Rotates monthly among members
| headquarters             = [[New York City]], U.S.
| formation                = 24 October 1945
| website                  = http://un.org/securitycouncil
| parent_organization      = [[United Nations]]
| footnotes                = [[File:United Nations Security Council regional groups.svg|250px]]
{{leftlegend|#0000ff|African States (3)}}
{{leftlegend|#339900|Asia-Pacific States (3)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European States (2)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean States (2)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Other States (5)}}
}}
'''گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل''' (UNSC) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي ۽ اها گڏيل قومن جو انتظامي (ايگزيڪيوٽو) شعبو آهي، جنهن جي بنيادي ذميواري بين الاقوامي امن ۽ سلامتي کي برقرار رکڻ آهي. گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان ڪيل ان جي اختيارن ۾ امن قائم رکڻ واريون ڪارروائيون شروع ڪرڻ، فوجي ڪارروائي جي اجازت ڏيڻ ۽ بين الاقوامي پابنديون لاڳو ڪرڻ شامل آهن. گڏيل قومن جي چارٽر جي ستين باب (Chapter VII) تحت، ڪائونسل بين الاقوامي امن لاءِ خطرن جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي، امن جي ڀڃڪڙين جو تعين ڪري سگهي ٿي، ۽ طاقت جي استعمال سميت مناسب ردعمل جي اجازت ڏئي سگهي ٿي. اهو گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جنهن وٽ اهڙيون قراردادون منظور ڪري لازمي بين الاقوامي قانون لاڳو ڪرڻ جو اختيار آهي، جيڪي سڀني ميمبر ملڪن تي لازمي هونديون آهن. ڪائونسل گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ کي نون ميمبر ملڪن جي شموليت جي سفارش پڻ ڪري ٿي ۽ چارٽر ۾ تبديلين جي منظوري ڏئي ٿي. ان جي سربراهي سلامتي ڪائونسل جو صدر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو ميمبر ملڪن جي وچ ۾ ماهوار بنيادن تي تبديل ٿيندو رهندو آهي. گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل کي چارٽر تحت اهو اختيار حاصل آهي ته هو &quot;سلامتي ڪائونسل جي ڌيان ۾ ڪو به اهڙو معاملو آڻي سگهي ٿو جيڪو هن جي راءِ ۾ بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو&quot;.


The '''United Nations Security Council''' ('''UNSC''' or '''UN Security Council''') is one of the [[Organs of the United Nations|six principal organs]] of the [[United Nations System|United Nations]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 7 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and is the United Nations' executive branch, having primary responsibility for the maintenance of international peace and security.&lt;ref name=&quot;Article24&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 24 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Its powers, outlined in the [[Charter of the United Nations|UN Charter]], include establishing [[United Nations peacekeeping|peacekeeping]] operations, authorizing military action, and imposing international sanctions. Under [[Chapter VII of the United Nations Charter|Chapter VII]] of the UN Charter, the Council may identify threats to international peace, determine breaches of that peace, and authorize responses up to and including the [[Use of force in international law|use of force]]. It is the only UN body with the authority to adopt binding international law by issuing [[United Nations Security Council resolution|resolutions]] binding on all member states.&lt;ref name=&quot;Article24&quot; /&gt; The Council also recommends the admission of new member states to the [[United Nations General Assembly|UN General Assembly]],&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 4 (2) of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; and approves changes to the Charter.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 108 of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; It is led by the President of the Security Council, which rotates between the current members on a monthly basis.&lt;ref&gt;{{cite web | title = United Nations - Security Council - About - Presidency | url = https://main.un.org/securitycouncil/en/content/presidency | website = United Nations}}&lt;/ref&gt; The United Nations Secretary General is empowered by the UN Charter to &quot;bring to the attention of the Security Council any matter which in his opinion may threaten the maintenance of international peace and [[international security|security]]&quot;.&lt;ref name=&quot;ap-lederer-23&quot;&gt;{{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |date=6 December 2023 |title=UN chief uses rare power to warn Security Council of impending ‘humanitarian catastrophe’ in Gaza |agency=Associated Press |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-un-secretarygeneral-humanitarian-ceasefire-69be52737db67c061280823ec3019f0d}}&lt;/ref&gt;

The Security Council consists of 15 members: five permanent members – Russia, China, the United States, the United Kingdom, and France – and ten non-permanent members elected by the General Assembly for two-year terms.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 23 (1) of the Charter of the United Nations|date=26 June 1945|website=www.un.org|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=10 December 2018|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The five permanent members, who were the [[great power]]s among the [[Allies of World War II]] or their recognized successor states, each hold [[United Nations Security Council veto power|veto power]] over substantive resolutions, enabling any one of them to block adoption of a draft resolution regardless of the level of support among other members. This veto right does not carry over into General Assembly matters or votes, which are non-binding. The [[Presidency of the United Nations Security Council|presidency]] rotates monthly among all fifteen members in English alphabetical order.

Created in 1945 after [[World War II]] to succeed the [[League of Nations]] in maintaining international order,&lt;ref&gt;McNeill, J. R.; Pomeranz, Kenneth, eds. (2015). ''Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making''. The Cambridge World History. Vol. 7. p. 324. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139196079. {{ISBN|978-1-108-40775-5}}.&lt;/ref&gt; the Council held its first session on 17 January 1946 at [[Church House, Westminster]], in London. During the [[Cold War]], it was largely paralyzed by rivalry between the United States and the Soviet Union, though it authorized interventions in the [[Korean War]] and the [[Congo Crisis]] and deployed peacekeepers to [[Cyprus]] and the [[Sinai Peninsula]]. Following the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, peacekeeping expanded dramatically: the Council authorized major operations in [[Gulf War|Kuwait]], [[United Nations Transition Assistance Group|Namibia]], [[United Nations Transitional Authority in Cambodia|Cambodia]], [[United Nations Protection Force|Bosnia]], and [[United Nations Operation in Somalia II|Somalia]], among others. In the 2020s, the Council has faced renewed paralysis, with repeated vetoes by Russia over the [[Russian invasion of Ukraine|war in Ukraine]] and by the United States over the [[Gaza war|war in Gaza]], prompting fresh calls for structural reform.

[[United Nations resolution|Resolutions]] of the Security Council are enforced in part through [[United Nations peacekeeping|UN peacekeeping missions]], comprising military, police, and civilian personnel voluntarily provided by member states. {{As of|2024|December}}, there were 11 active peacekeeping missions with approximately 70,000 personnel from over 120 contributing countries, funded through an approved annual budget of approximately {{US$|5.6 billion}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fifth Committee Approves $5.59 Billion Budget for 14 Peacekeeping Operations |url=https://press.un.org/en/2024/gaab4463.doc.htm |publisher=United Nations |access-date=15 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|United Nations Security Council}}
* {{Official website|https://www.un.org/securitycouncil/}} {{in lang|en|fr|es|ar|ru|zh}}
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system Voting System] – United Nations Security Council
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/vetoes-since-1946 Vetoes since 1946] – United Nations Security Council
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum – UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report] – information and analysis on the council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] – a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education – information on current reform issues at the United Nations]

{{Authority control}}

[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل| ]] 
[[زمرو:بين الاقوامي سلامتي]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] 
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا سال 1945ع ۾]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>a2wocxcddiy6t1e8le1o2dhyf1xto9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400354</id>
      <parentid>400348</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T19:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13255" sha1="atsfne9jjszzm68xibr6se0hdis3xhy" xml:space="preserve">{{Short description|Organ of the UN responsible for the maintenance of international peace and security}}
{{Infobox organization
| image = {{box|[[File:Emblem of the United Nations.svg|120px]]|type=transparent}}
| name = گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل&lt;br&gt;
{{Ublist
 | United Nations Security Council
 | {{hr}}
 | [[Arabic]]: {{lang|ar|مجلس الأمن للأمم المتحدة|rtl=yes}}
 | [[Standard Chinese|Chinese]]: {{lang|zh|联合国安全理事会}}
 | [[French language|French]]: {{lang|fr|Conseil de Sécurité des Nations Unies|italic=unset}}
 | [[Russian language|Russian]]: {{lang|ru|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций}}
 | [[Spanish language|Spanish]]: {{lang|es|Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas|italic=unset}}
 }}
| map = File:UN Security Council Nov 16 2023.jpg
| map_caption = [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]] گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو چيمبر
| type = گڏيل قومن جي اداري جو بنيادي جزو
| abbreviation = UNSC
| membership = {{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر:
|{{flag|China}}
{{efn|name=roc|The People's Republic of China was [[Accession of the People's Republic of China to the United Nations|admitted]] to the UN and the Security Council in 1971, replacing the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Republic of China as the member.}}
|{{flag|France}}
|{{flag|Russia}}{{efn|name=ussr|The Russian Federation succeeded the seat of the [[Soviet Union]], see [[Russia and the United Nations]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Soviet Union as the member.}}
|{{flag|United Kingdom}}
|{{flaglist|United States}}
}}{{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا موجوده غير مستقل ميمبر:
|{{flag|Bahrain}}
|{{flag|Colombia}}
|{{flag|DR Congo}}
|{{flag|Denmark}}
|{{flag|Greece}}
|{{flag|Latvia}}
|{{flag|Liberia}}
|{{flag|Pakistan}}
|{{flag|Panama}}
|{{flag|Somalia}}
}}
| leader_title = صدارت
| leader_name = مهيني وار ميمبرن ۾ تبديل (rotate) ٿئي تي.
| headquarters = [[نيويارڪ شهر]]، {{پرچم|آمريڪا}}
| formation = 24 آڪٽوبر، 1945ع
| website = http://un.org/securitycouncil
| parent_organization = [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]]
| footnotes = [[File:United Nations Security Council regional groups.svg|250px]]
{{leftlegend|#0000ff|African States (3)}}
{{leftlegend|#339900|Asia-Pacific States (3)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European States (2)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean States (2)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Other States (5)}}
}}
'''گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل''' (UNSC) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي ۽ اها گڏيل قومن جو انتظامي (ايگزيڪيوٽو) شعبو آهي، جنهن جي بنيادي ذميواري بين الاقوامي امن ۽ سلامتي کي برقرار رکڻ آهي. گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان ڪيل ان جي اختيارن ۾ امن قائم رکڻ واريون ڪارروائيون شروع ڪرڻ، فوجي ڪارروائي جي اجازت ڏيڻ ۽ بين الاقوامي پابنديون لاڳو ڪرڻ شامل آهن. گڏيل قومن جي چارٽر جي ستين باب (Chapter VII) تحت، ڪائونسل بين الاقوامي امن لاءِ خطرن جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي، امن جي ڀڃڪڙين جو تعين ڪري سگهي ٿي، ۽ طاقت جي استعمال سميت مناسب ردعمل جي اجازت ڏئي سگهي ٿي. اهو گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جنهن وٽ اهڙيون قراردادون منظور ڪري لازمي بين الاقوامي قانون لاڳو ڪرڻ جو اختيار آهي، جيڪي سڀني ميمبر ملڪن تي لازمي هونديون آهن. ڪائونسل گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ کي نون ميمبر ملڪن جي شموليت جي سفارش پڻ ڪري ٿي ۽ چارٽر ۾ تبديلين جي منظوري ڏئي ٿي. ان جي سربراهي سلامتي ڪائونسل جو صدر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو ميمبر ملڪن جي وچ ۾ ماهوار بنيادن تي تبديل ٿيندو رهندو آهي. گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل کي چارٽر تحت اهو اختيار حاصل آهي ته هو &quot;سلامتي ڪائونسل جي ڌيان ۾ ڪو به اهڙو معاملو آڻي سگهي ٿو جيڪو هن جي راءِ ۾ بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو&quot;.


The '''United Nations Security Council''' ('''UNSC''' or '''UN Security Council''') is one of the [[Organs of the United Nations|six principal organs]] of the [[United Nations System|United Nations]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 7 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and is the United Nations' executive branch, having primary responsibility for the maintenance of international peace and security.&lt;ref name=&quot;Article24&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 24 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Its powers, outlined in the [[Charter of the United Nations|UN Charter]], include establishing [[United Nations peacekeeping|peacekeeping]] operations, authorizing military action, and imposing international sanctions. Under [[Chapter VII of the United Nations Charter|Chapter VII]] of the UN Charter, the Council may identify threats to international peace, determine breaches of that peace, and authorize responses up to and including the [[Use of force in international law|use of force]]. It is the only UN body with the authority to adopt binding international law by issuing [[United Nations Security Council resolution|resolutions]] binding on all member states.&lt;ref name=&quot;Article24&quot; /&gt; The Council also recommends the admission of new member states to the [[United Nations General Assembly|UN General Assembly]],&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 4 (2) of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; and approves changes to the Charter.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 108 of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; It is led by the President of the Security Council, which rotates between the current members on a monthly basis.&lt;ref&gt;{{cite web | title = United Nations - Security Council - About - Presidency | url = https://main.un.org/securitycouncil/en/content/presidency | website = United Nations}}&lt;/ref&gt; The United Nations Secretary General is empowered by the UN Charter to &quot;bring to the attention of the Security Council any matter which in his opinion may threaten the maintenance of international peace and [[international security|security]]&quot;.&lt;ref name=&quot;ap-lederer-23&quot;&gt;{{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |date=6 December 2023 |title=UN chief uses rare power to warn Security Council of impending ‘humanitarian catastrophe’ in Gaza |agency=Associated Press |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-un-secretarygeneral-humanitarian-ceasefire-69be52737db67c061280823ec3019f0d}}&lt;/ref&gt;

The Security Council consists of 15 members: five permanent members – Russia, China, the United States, the United Kingdom, and France – and ten non-permanent members elected by the General Assembly for two-year terms.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 23 (1) of the Charter of the United Nations|date=26 June 1945|website=www.un.org|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=10 December 2018|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The five permanent members, who were the [[great power]]s among the [[Allies of World War II]] or their recognized successor states, each hold [[United Nations Security Council veto power|veto power]] over substantive resolutions, enabling any one of them to block adoption of a draft resolution regardless of the level of support among other members. This veto right does not carry over into General Assembly matters or votes, which are non-binding. The [[Presidency of the United Nations Security Council|presidency]] rotates monthly among all fifteen members in English alphabetical order.

Created in 1945 after [[World War II]] to succeed the [[League of Nations]] in maintaining international order,&lt;ref&gt;McNeill, J. R.; Pomeranz, Kenneth, eds. (2015). ''Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making''. The Cambridge World History. Vol. 7. p. 324. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139196079. {{ISBN|978-1-108-40775-5}}.&lt;/ref&gt; the Council held its first session on 17 January 1946 at [[Church House, Westminster]], in London. During the [[Cold War]], it was largely paralyzed by rivalry between the United States and the Soviet Union, though it authorized interventions in the [[Korean War]] and the [[Congo Crisis]] and deployed peacekeepers to [[Cyprus]] and the [[Sinai Peninsula]]. Following the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, peacekeeping expanded dramatically: the Council authorized major operations in [[Gulf War|Kuwait]], [[United Nations Transition Assistance Group|Namibia]], [[United Nations Transitional Authority in Cambodia|Cambodia]], [[United Nations Protection Force|Bosnia]], and [[United Nations Operation in Somalia II|Somalia]], among others. In the 2020s, the Council has faced renewed paralysis, with repeated vetoes by Russia over the [[Russian invasion of Ukraine|war in Ukraine]] and by the United States over the [[Gaza war|war in Gaza]], prompting fresh calls for structural reform.

[[United Nations resolution|Resolutions]] of the Security Council are enforced in part through [[United Nations peacekeeping|UN peacekeeping missions]], comprising military, police, and civilian personnel voluntarily provided by member states. {{As of|2024|December}}, there were 11 active peacekeeping missions with approximately 70,000 personnel from over 120 contributing countries, funded through an approved annual budget of approximately {{US$|5.6 billion}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fifth Committee Approves $5.59 Billion Budget for 14 Peacekeeping Operations |url=https://press.un.org/en/2024/gaab4463.doc.htm |publisher=United Nations |access-date=15 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|United Nations Security Council}}
* {{Official website|https://www.un.org/securitycouncil/}} {{in lang|en|fr|es|ar|ru|zh}}
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system Voting System] – United Nations Security Council
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/vetoes-since-1946 Vetoes since 1946] – United Nations Security Council
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum – UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report] – information and analysis on the council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] – a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education – information on current reform issues at the United Nations]

{{Authority control}}

[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل| ]] 
[[زمرو:بين الاقوامي سلامتي]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] 
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا سال 1945ع ۾]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>atsfne9jjszzm68xibr6se0hdis3xhy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400361</id>
      <parentid>400354</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11828" sha1="53jvq55r8wk3c4nq85j6orw9eud1erb" xml:space="preserve">{{Short description|Organ of the UN responsible for the maintenance of international peace and security}}
{{Infobox organization
| image = {{box|[[File:Emblem of the United Nations.svg|120px]]|type=transparent}}
| name = گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل&lt;br&gt;
&lt;small&gt;
{{Ublist
 | United Nations Security Council
 | {{hr}}
 | [[عربي ٻولي|عربي]]: {{lang|ar|مجلس الأمن للأمم المتحدة|rtl=yes}}
 | [[چيني ٻولي|چيني]]: {{lang|zh|联合国安全理事会}}
 | [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: {{lang|fr|Conseil de Sécurité des Nations Unies|italic=unset}}
 | [[روسي ٻولي|روسي]]: {{lang|ru|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций}}
 | [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: {{lang|es|Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas|italic=unset}}
 }}&lt;/small&gt;
| map = File:UN Security Council Nov 16 2023.jpg
| map_caption = [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]] گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو چيمبر
| type = گڏيل قومن جي اداري جو بنيادي جزو
| abbreviation = UNSC
| membership = {{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر:
|{{flag|China}}
{{efn|name=roc|The People's Republic of China was [[Accession of the People's Republic of China to the United Nations|admitted]] to the UN and the Security Council in 1971, replacing the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Republic of China as the member.}}
|{{flag|France}}
|{{flag|Russia}}{{efn|name=ussr|The Russian Federation succeeded the seat of the [[Soviet Union]], see [[Russia and the United Nations]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Soviet Union as the member.}}
|{{flag|United Kingdom}}
|{{flaglist|United States}}
}}{{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا موجوده غير مستقل ميمبر:
|{{flag|Bahrain}}
|{{flag|Colombia}}
|{{flag|DR Congo}}
|{{flag|Denmark}}
|{{flag|Greece}}
|{{flag|Latvia}}
|{{flag|Liberia}}
|{{flag|Pakistan}}
|{{flag|Panama}}
|{{flag|Somalia}}
}}
| leader_title = صدارت
| leader_name = مهيني وار ميمبرن ۾ تبديل (rotate) ٿئي تي.
| headquarters = [[نيويارڪ شهر]]، {{پرچم|آمريڪا}}
| formation = 24 آڪٽوبر، 1945ع
| website = http://un.org/securitycouncil
| parent_organization = [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]]
| footnotes = [[File:United Nations Security Council regional groups.svg|250px]]
{{leftlegend|#0000ff|آفريڪي ملڪ (3)}}
{{leftlegend|#339900|ايشيا- پئسيفڪ جا ملڪ (3)}}
{{leftlegend|#cc0000|اوڀرين يورپ جا ملڪ (2)}}
{{leftlegend|#cc3399|لاطيني آمريڪا ۽ ڪئريبين جا ملڪ (2)}}
{{leftlegend|#cc9900|اولهائين يورپ جا  ملڪ (5)}}
}}
'''گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل''' (&lt;small&gt;UNSC&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 7 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها گڏيل قومن جو انتظامي شعبو آهي، جنهن جي بنيادي ذميواري بين الاقوامي امن ۽ سلامتي کي برقرار رکڻ آهي. گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان ڪيل ان جي اختيارن ۾ امن قائم رکڻ واري ڪارروائيون شروع ڪرڻ، فوجي ڪارروائي جي اجازت ڏيڻ ۽ بين الاقوامي پابنديون لاڳو ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Article24&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 24 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي چارٽر جي ستين باب تحت، ڪائونسل بين الاقوامي امن لاءِ خطرن جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي، امن جي ڀڃڪڙين جو تعين ڪري سگهي ٿي، ۽ طاقت جي استعمال سميت مناسب ردعمل جي اجازت ڏئي سگهي ٿي. اهو گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جنهن وٽ اهڙيون قراردادون منظور ڪري لازمي بين الاقوامي قانون لاڳو ڪرڻ جو اختيار آهي، جيڪي سڀني ميمبر ملڪن تي لازمي هونديون آهن.&lt;ref name=&quot;Article24&quot; /&gt; ڪائونسل گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ کي نون ميمبر ملڪن جي شموليت جي سفارش پڻ ڪري ٿي&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 4 (2) of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ چارٽر ۾ تبديلين جي منظوري ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 108 of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; ان جي سربراهي سلامتي ڪائونسل جو صدر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو ميمبر ملڪن جي وچ ۾ ماهوار بنيادن تي تبديل ٿيندو رهندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | title = United Nations - Security Council - About - Presidency | url = https://main.un.org/securitycouncil/en/content/presidency | website = United Nations}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل کي چارٽر تحت اهو اختيار حاصل آهي ته هو &quot;سلامتي ڪائونسل جي ڌيان ۾ ڪو به اهڙو معاملو آڻي سگهي ٿو جيڪو هن جي راءِ ۾ بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو&quot;.&lt;ref name=&quot;ap-lederer-23&quot;&gt;{{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |date=6 December 2023 |title=UN chief uses rare power to warn Security Council of impending ‘humanitarian catastrophe’ in Gaza |agency=Associated Press |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-un-secretarygeneral-humanitarian-ceasefire-69be52737db67c061280823ec3019f0d}}&lt;/ref&gt;

The Security Council consists of 15 members: five permanent members – Russia, China, the United States, the United Kingdom, and France – and ten non-permanent members elected by the General Assembly for two-year terms.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 23 (1) of the Charter of the United Nations|date=26 June 1945|website=www.un.org|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=10 December 2018|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The five permanent members, who were the [[great power]]s among the [[Allies of World War II]] or their recognized successor states, each hold [[United Nations Security Council veto power|veto power]] over substantive resolutions, enabling any one of them to block adoption of a draft resolution regardless of the level of support among other members. This veto right does not carry over into General Assembly matters or votes, which are non-binding. The [[Presidency of the United Nations Security Council|presidency]] rotates monthly among all fifteen members in English alphabetical order.

Created in 1945 after [[World War II]] to succeed the [[League of Nations]] in maintaining international order,&lt;ref&gt;McNeill, J. R.; Pomeranz, Kenneth, eds. (2015). ''Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making''. The Cambridge World History. Vol. 7. p. 324. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139196079. {{ISBN|978-1-108-40775-5}}.&lt;/ref&gt; the Council held its first session on 17 January 1946 at [[Church House, Westminster]], in London. During the [[Cold War]], it was largely paralyzed by rivalry between the United States and the Soviet Union, though it authorized interventions in the [[Korean War]] and the [[Congo Crisis]] and deployed peacekeepers to [[Cyprus]] and the [[Sinai Peninsula]]. Following the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, peacekeeping expanded dramatically: the Council authorized major operations in [[Gulf War|Kuwait]], [[United Nations Transition Assistance Group|Namibia]], [[United Nations Transitional Authority in Cambodia|Cambodia]], [[United Nations Protection Force|Bosnia]], and [[United Nations Operation in Somalia II|Somalia]], among others. In the 2020s, the Council has faced renewed paralysis, with repeated vetoes by Russia over the [[Russian invasion of Ukraine|war in Ukraine]] and by the United States over the [[Gaza war|war in Gaza]], prompting fresh calls for structural reform.

[[United Nations resolution|Resolutions]] of the Security Council are enforced in part through [[United Nations peacekeeping|UN peacekeeping missions]], comprising military, police, and civilian personnel voluntarily provided by member states. {{As of|2024|December}}, there were 11 active peacekeeping missions with approximately 70,000 personnel from over 120 contributing countries, funded through an approved annual budget of approximately {{US$|5.6 billion}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fifth Committee Approves $5.59 Billion Budget for 14 Peacekeeping Operations |url=https://press.un.org/en/2024/gaab4463.doc.htm |publisher=United Nations |access-date=15 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|United Nations Security Council}}
* {{Official website|https://www.un.org/securitycouncil/}} {{in lang|en|fr|es|ar|ru|zh}}
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system Voting System] – United Nations Security Council
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/vetoes-since-1946 Vetoes since 1946] – United Nations Security Council
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum – UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report] – information and analysis on the council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] – a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education – information on current reform issues at the United Nations]

{{Authority control}}

[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل| ]] 
[[زمرو:بين الاقوامي سلامتي]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] 
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا سال 1945ع ۾]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>53jvq55r8wk3c4nq85j6orw9eud1erb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400367</id>
      <parentid>400361</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T20:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13218" sha1="9ex44cely2fz9ws2c1ckuzqj6qxobnl" xml:space="preserve">{{Short description|Organ of the UN responsible for the maintenance of international peace and security}}
{{Infobox organization
| image = {{box|[[File:Emblem of the United Nations.svg|120px]]|type=transparent}}
| name = گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل&lt;br&gt;
&lt;small&gt;
{{Ublist
 | United Nations Security Council
 | {{hr}}
 | [[عربي ٻولي|عربي]]: {{lang|ar|مجلس الأمن للأمم المتحدة|rtl=yes}}
 | [[چيني ٻولي|چيني]]: {{lang|zh|联合国安全理事会}}
 | [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: {{lang|fr|Conseil de Sécurité des Nations Unies|italic=unset}}
 | [[روسي ٻولي|روسي]]: {{lang|ru|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций}}
 | [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: {{lang|es|Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas|italic=unset}}
 }}&lt;/small&gt;
| map = File:UN Security Council Nov 16 2023.jpg
| map_caption = [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]] گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو چيمبر
| type = گڏيل قومن جي اداري جو بنيادي جزو
| abbreviation = UNSC
| membership = {{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر:
|{{flag|China}}
{{efn|name=roc|The People's Republic of China was [[Accession of the People's Republic of China to the United Nations|admitted]] to the UN and the Security Council in 1971, replacing the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Republic of China as the member.}}
|{{flag|France}}
|{{flag|Russia}}{{efn|name=ussr|The Russian Federation succeeded the seat of the [[Soviet Union]], see [[Russia and the United Nations]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Soviet Union as the member.}}
|{{flag|United Kingdom}}
|{{flaglist|United States}}
}}{{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا موجوده غير مستقل ميمبر:
|{{flag|Bahrain}}
|{{flag|Colombia}}
|{{flag|DR Congo}}
|{{flag|Denmark}}
|{{flag|Greece}}
|{{flag|Latvia}}
|{{flag|Liberia}}
|{{flag|Pakistan}}
|{{flag|Panama}}
|{{flag|Somalia}}
}}
| leader_title = صدارت
| leader_name = مهيني وار ميمبرن ۾ تبديل (rotate) ٿئي تي.
| headquarters = [[نيويارڪ شهر]]، {{پرچم|آمريڪا}}
| formation = 24 آڪٽوبر، 1945ع
| website = http://un.org/securitycouncil
| parent_organization = [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]]
| footnotes = [[File:United Nations Security Council regional groups.svg|250px]]
{{leftlegend|#0000ff|آفريڪي ملڪ (3)}}
{{leftlegend|#339900|ايشيا- پئسيفڪ جا ملڪ (3)}}
{{leftlegend|#cc0000|اوڀرين يورپ جا ملڪ (2)}}
{{leftlegend|#cc3399|لاطيني آمريڪا ۽ ڪئريبين جا ملڪ (2)}}
{{leftlegend|#cc9900|اولهائين يورپ جا  ملڪ (5)}}
}}
'''گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل''' (&lt;small&gt;UNSC&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 7 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها گڏيل قومن جو انتظامي شعبو آهي، جنهن جي بنيادي ذميواري بين الاقوامي امن ۽ سلامتي کي برقرار رکڻ آهي. گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان ڪيل ان جي اختيارن ۾ امن قائم رکڻ واري ڪارروائيون شروع ڪرڻ، فوجي ڪارروائي جي اجازت ڏيڻ ۽ بين الاقوامي پابنديون لاڳو ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Article24&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 24 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي چارٽر جي ستين باب تحت، ڪائونسل بين الاقوامي امن لاءِ خطرن جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي، امن جي ڀڃڪڙين جو تعين ڪري سگهي ٿي، ۽ طاقت جي استعمال سميت مناسب ردعمل جي اجازت ڏئي سگهي ٿي. اهو گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جنهن وٽ اهڙيون قراردادون منظور ڪري لازمي بين الاقوامي قانون لاڳو ڪرڻ جو اختيار آهي، جيڪي سڀني ميمبر ملڪن تي لازمي هونديون آهن.&lt;ref name=&quot;Article24&quot; /&gt; ڪائونسل گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ کي نون ميمبر ملڪن جي شموليت جي سفارش پڻ ڪري ٿي&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 4 (2) of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ چارٽر ۾ تبديلين جي منظوري ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 108 of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; ان جي سربراهي سلامتي ڪائونسل جو صدر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو ميمبر ملڪن جي وچ ۾ ماهوار بنيادن تي تبديل ٿيندو رهندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | title = United Nations - Security Council - About - Presidency | url = https://main.un.org/securitycouncil/en/content/presidency | website = United Nations}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل کي چارٽر تحت اهو اختيار حاصل آهي ته هو &quot;سلامتي ڪائونسل جي ڌيان ۾ ڪو به اهڙو معاملو آڻي سگهي ٿو جيڪو هن جي راءِ ۾ بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو&quot;.&lt;ref name=&quot;ap-lederer-23&quot;&gt;{{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |date=6 December 2023 |title=UN chief uses rare power to warn Security Council of impending ‘humanitarian catastrophe’ in Gaza |agency=Associated Press |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-un-secretarygeneral-humanitarian-ceasefire-69be52737db67c061280823ec3019f0d}}&lt;/ref&gt;

سيڪيورٽي ڪائونسل &lt;small&gt;15&lt;/small&gt; ميمبرن تي مشتمل آهي: پنج مستقل ميمبر؛ [[روس]]، [[چين]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۽ [[فرانس]] ۽ ڏهه غير مستقل ميمبر جن کي جنرل اسيمبلي ٻن سالن جي عرصي لاءِ چونڊيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 23 (1) of the Charter of the United Nations|date=26 June 1945|website=www.un.org|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=10 December 2018|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پنج مستقل ميمبر، جيڪي [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي]] [[ٻين مھاڀاري جنگ|مهاڀاري جنگ]] دوران اتحادي طاقتن ۾ شامل وڏيون طاقتون هيون يا انهن جا تسليم ٿيل جانشين ملڪ آهن، انهن مان هر هڪ کي اهم قراردادن تي &quot;ويٽو&quot; جو اختيار حاصل آهي؛ ان اختيار جي ڪري، ٻين ميمبرن جي حمايت جي سطح جي باوجود، اهي ڪنهن به مسودي واري قرارداد جي منظوري کي روڪي سگهن ٿا. ويٽو جو هي حق جنرل اسيمبلي جي معاملن يا ووٽنگ تي لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته اتي فيصلا لازمي يا پابند نه هوندا آهن. ڪائونسل جي صدارت سمورن پندرهن ميمبرن جي وچ ۾ انگريزي اکرن جي ترتيب مطابق هر مهيني تبديل ٿيندي رهندي آهي.

بين الاقوامي نظام کي برقرار رکڻ لاءِ &quot;ليگ آف نيشنز&quot; جي جاءِ وٺڻ خاطر ٻي مهاڀاري جنگ کانپوءِ سال &lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ڪيل، &lt;ref&gt;McNeill, J. R.; Pomeranz, Kenneth, eds. (2015). ''Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making''. The Cambridge World History. Vol. 7. p. 324. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139196079. {{ISBN|978-1-108-40775-5}}.&lt;/ref&gt; هن ڪائونسل پنهنجو پهريون اجلاس &lt;small&gt;17&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع تي [[لنڊن]] جي ويسٽ منسٽر واري علائقي ۾ واقع ”چرچ هائوس“ ۾ منعقد ڪيو. &quot;[[سرد جنگ]]&quot; دوران، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي وچ ۾ رقابت سبب هي ڪائونسل گهڻي حد تائين غير فعال رهي، جيتوڻيڪ ان ڪوريا جي جنگ ۽ ڪانگو جي بحران ۾ مداخلت جي منظوري ڏني ۽ قبرص توڙي سينائي جزيره نما ۾ امن فوجون مقرر ڪيون. سال 1991ع ۾ سوويت يونين جي ٽٽڻ کانپوءِ، امن قائم ڪرڻ جي ڪوششن ۾ وڏي پيماني تي واڌارو آيو: ڪائونسل [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا]]، [[صوماليا]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[ڪويت]] ۽ [[نميبيا]] سميت ٻين هنڌن تي وڏن آپريشنز جي منظوري ڏني. &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾، ڪائونسل کي ٻيهر غير فعاليءَ جو منهن ڏسڻو پيو آهي، ڇاڪاڻ ته يوڪرين جنگ تي روس ۽ غزه جنگ تي آمريڪا پاران بار بار ويٽو جو استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڍانچي ۾ سڌارن لاءِ نوان مطالبا سامهون اچي رهيا آهن.

سيڪيورٽي ڪائونسل جي قراردادن تي عمل درآمد جزوي طور تي گڏيل قومن جي امن مشنز ذريعي ڪيو ويندو آهي؛ انهن مشنز ۾ فوجي، پوليس ۽ سول عملو شامل هوندو آهي جيڪو ميمبر ملڪن پاران رضاڪاراڻي طور تي فراهم ڪيو ويندو آهي.

في الحال سلامتي ڪائونسل جي قرارداد جي مطابق 11 امن برقرار رکڻ لاء هلي رهيا آهن. هن مشنن ۾ 120 ملڪن جو لڳ ڀڳ 70,000 جو عملو (فوجي ۽ سول) متعين آهي، جن کي لڳ ڀڳ 5 ارب 60 ڪروڙ آمريڪي ڊالر جي سالياني منظور ٿيل بجيٽ جي ذريعي فنڊ ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fifth Committee Approves $5.59 Billion Budget for 14 Peacekeeping Operations |url=https://press.un.org/en/2024/gaab4463.doc.htm |publisher=United Nations |access-date=15 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|United Nations Security Council}}
* {{Official website|https://www.un.org/securitycouncil/}} {{in lang|en|fr|es|ar|ru|zh}}
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system Voting System] – United Nations Security Council
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/vetoes-since-1946 Vetoes since 1946] – United Nations Security Council
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum – UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report] – information and analysis on the council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] – a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education – information on current reform issues at the United Nations]

{{Authority control}}

[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل| ]] 
[[زمرو:بين الاقوامي سلامتي]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] 
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا سال 1945ع ۾]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>9ex44cely2fz9ws2c1ckuzqj6qxobnl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400412</id>
      <parentid>400367</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T06:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>400412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13044" sha1="6zr8vsp3jd3adfmo69nbe4uxorviyr4" xml:space="preserve">{{Short description|Organ of the UN responsible for the maintenance of international peace and security}}
{{Infobox organization
| image = {{box|[[File:Emblem of the United Nations.svg|120px]]|type=transparent}}
| name = گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل&lt;br&gt;
&lt;small&gt;
{{Ublist
 | United Nations Security Council
 | {{hr}}
 | [[عربي ٻولي|عربي]]: {{lang|ar|مجلس الأمن للأمم المتحدة|rtl=yes}}
 | [[چيني ٻولي|چيني]]: {{lang|zh|联合国安全理事会}}
 | [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: {{lang|fr|Conseil de Sécurité des Nations Unies|italic=unset}}
 | [[روسي ٻولي|روسي]]: {{lang|ru|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций}}
 | [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: {{lang|es|Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas|italic=unset}}
 }}&lt;/small&gt;
| map = File:UN Security Council Nov 16 2023.jpg
| map_caption = [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]] گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو چيمبر
| type = گڏيل قومن جي اداري جو بنيادي جزو
| abbreviation = UNSC
| membership = {{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر:
|{{flag|China}}
{{efn|name=roc|The People's Republic of China was [[Accession of the People's Republic of China to the United Nations|admitted]] to the UN and the Security Council in 1971, replacing the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Republic of China as the member.}}
|{{flag|France}}
|{{flag|Russia}}{{efn|name=ussr|The Russian Federation succeeded the seat of the [[Soviet Union]], see [[Russia and the United Nations]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Soviet Union as the member.}}
|{{flag|United Kingdom}}
|{{flaglist|United States}}
}}{{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا موجوده غير مستقل ميمبر:
|{{flag|Bahrain}}
|{{flag|Colombia}}
|{{flag|DR Congo}}
|{{flag|Denmark}}
|{{flag|Greece}}
|{{flag|Latvia}}
|{{flag|Liberia}}
|{{flag|Pakistan}}
|{{flag|Panama}}
|{{flag|Somalia}}
}}
| leader_title = صدارت
| leader_name = مهيني وار ميمبرن ۾ تبديل (rotate) ٿئي تي.
| headquarters = [[نيويارڪ شهر]]، {{پرچم|آمريڪا}}
| formation = 24 آڪٽوبر، 1945ع
| website = http://un.org/securitycouncil
| parent_organization = [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]]
| footnotes = [[File:United Nations Security Council regional groups.svg|250px]]
{{leftlegend|#0000ff|آفريڪي ملڪ (3)}}
{{leftlegend|#339900|ايشيا- پئسيفڪ جا ملڪ (3)}}
{{leftlegend|#cc0000|اوڀرين يورپ جا ملڪ (2)}}
{{leftlegend|#cc3399|لاطيني آمريڪا ۽ ڪئريبين جا ملڪ (2)}}
{{leftlegend|#cc9900|اولهائين يورپ جا  ملڪ (5)}}
}}
'''گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل''' (&lt;small&gt;UNSC&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 7 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها گڏيل قومن جو انتظامي شعبو آهي، جنهن جي بنيادي ذميواري بين الاقوامي امن ۽ سلامتي کي برقرار رکڻ آهي. گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان ڪيل ان جي اختيارن ۾ امن قائم رکڻ واري ڪارروائيون شروع ڪرڻ، فوجي ڪارروائي جي اجازت ڏيڻ ۽ بين الاقوامي پابنديون لاڳو ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Article24&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 24 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي چارٽر جي ستين باب تحت، ڪائونسل بين الاقوامي امن لاءِ خطرن جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي، امن جي ڀڃڪڙين جو تعين ڪري سگهي ٿي، ۽ طاقت جي استعمال سميت مناسب ردعمل جي اجازت ڏئي سگهي ٿي. اهو گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جنهن وٽ اهڙيون قراردادون منظور ڪري لازمي بين الاقوامي قانون لاڳو ڪرڻ جو اختيار آهي، جيڪي سڀني ميمبر ملڪن تي لازمي هونديون آهن.&lt;ref name=&quot;Article24&quot; /&gt; ڪائونسل گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ کي نون ميمبر ملڪن جي شموليت جي سفارش پڻ ڪري ٿي&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 4 (2) of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ چارٽر ۾ تبديلين جي منظوري ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 108 of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; ان جي سربراهي سلامتي ڪائونسل جو صدر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو ميمبر ملڪن جي وچ ۾ ماهوار بنيادن تي تبديل ٿيندو رهندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | title = United Nations - Security Council - About - Presidency | url = https://main.un.org/securitycouncil/en/content/presidency | website = United Nations}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل کي چارٽر تحت اهو اختيار حاصل آهي ته هو &quot;سلامتي ڪائونسل جي ڌيان ۾ ڪو به اهڙو معاملو آڻي سگهي ٿو جيڪو هن جي راءِ ۾ بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو&quot;.&lt;ref name=&quot;ap-lederer-23&quot;&gt;{{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |date=6 December 2023 |title=UN chief uses rare power to warn Security Council of impending ‘humanitarian catastrophe’ in Gaza |agency=Associated Press |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-un-secretarygeneral-humanitarian-ceasefire-69be52737db67c061280823ec3019f0d}}&lt;/ref&gt;

سيڪيورٽي ڪائونسل &lt;small&gt;15&lt;/small&gt; ميمبرن تي مشتمل آهي: پنج مستقل ميمبر؛ [[روس]]، [[چين]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۽ [[فرانس]] ۽ ڏهه غير مستقل ميمبر جن کي جنرل اسيمبلي ٻن سالن جي عرصي لاءِ چونڊيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 23 (1) of the Charter of the United Nations|date=26 June 1945|website=www.un.org|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=10 December 2018|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پنج مستقل ميمبر، جيڪي [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي]] [[ٻين مھاڀاري جنگ|مهاڀاري جنگ]] دوران اتحادي طاقتن ۾ شامل وڏيون طاقتون هيون يا انهن جا تسليم ٿيل جانشين ملڪ آهن، انهن مان هر هڪ کي اهم قراردادن تي &quot;ويٽو&quot; جو اختيار حاصل آهي؛ ان اختيار جي ڪري، ٻين ميمبرن جي حمايت جي سطح جي باوجود، اهي ڪنهن به مسودي واري قرارداد جي منظوري کي روڪي سگهن ٿا. ويٽو جو هي حق جنرل اسيمبلي جي معاملن يا ووٽنگ تي لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته اتي فيصلا لازمي يا پابند نه هوندا آهن. ڪائونسل جي صدارت سمورن پندرهن ميمبرن جي وچ ۾ انگريزي اکرن جي ترتيب مطابق هر مهيني تبديل ٿيندي رهندي آهي.

بين الاقوامي نظام کي برقرار رکڻ لاءِ &quot;ليگ آف نيشنز&quot; جي جاءِ وٺڻ خاطر ٻي مهاڀاري جنگ کانپوءِ سال &lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ڪيل، &lt;ref&gt;McNeill, J. R.; Pomeranz, Kenneth, eds. (2015). ''Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making''. The Cambridge World History. Vol. 7. p. 324. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139196079. {{ISBN|978-1-108-40775-5}}.&lt;/ref&gt; هن ڪائونسل پنهنجو پهريون اجلاس &lt;small&gt;17&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع تي [[لنڊن]] جي ويسٽ منسٽر واري علائقي ۾ واقع ”چرچ هائوس“ ۾ منعقد ڪيو. &quot;[[سرد جنگ]]&quot; دوران، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي وچ ۾ رقابت سبب هي ڪائونسل گهڻي حد تائين غير فعال رهي، جيتوڻيڪ ان ڪوريا جي جنگ ۽ ڪانگو جي بحران ۾ مداخلت جي منظوري ڏني ۽ قبرص توڙي سينائي جزيره نما ۾ امن فوجون مقرر ڪيون. سال 1991ع ۾ سوويت يونين جي ٽٽڻ کانپوءِ، امن قائم ڪرڻ جي ڪوششن ۾ وڏي پيماني تي واڌارو آيو: ڪائونسل [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا]]، [[صوماليا]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[ڪويت]] ۽ [[نميبيا]] سميت ٻين هنڌن تي وڏن آپريشنز جي منظوري ڏني. &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾، ڪائونسل کي ٻيهر غير فعاليءَ جو منهن ڏسڻو پيو آهي، ڇاڪاڻ ته يوڪرين جنگ تي روس ۽ غزه جنگ تي آمريڪا پاران بار بار ويٽو جو استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڍانچي ۾ سڌارن لاءِ نوان مطالبا سامهون اچي رهيا آهن.

سيڪيورٽي ڪائونسل جي قراردادن تي عمل درآمد جزوي طور تي گڏيل قومن جي امن مشنز ذريعي ڪيو ويندو آهي؛ انهن مشنز ۾ فوجي، پوليس ۽ سول عملو شامل هوندو آهي جيڪو ميمبر ملڪن پاران رضاڪاراڻي طور تي فراهم ڪيو ويندو آهي.

في الحال سلامتي ڪائونسل جي قرارداد جي مطابق 11 امن برقرار رکڻ لاء هلي رهيا آهن. هن مشنن ۾ 120 ملڪن جو لڳ ڀڳ 70,000 جو عملو (فوجي ۽ سول) متعين آهي، جن کي لڳ ڀڳ 5 ارب 60 ڪروڙ آمريڪي ڊالر جي سالياني منظور ٿيل بجيٽ جي ذريعي فنڊ ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fifth Committee Approves $5.59 Billion Budget for 14 Peacekeeping Operations |url=https://press.un.org/en/2024/gaab4463.doc.htm |publisher=United Nations |access-date=15 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|United Nations Security Council}}
* {{Official website|https://www.un.org/securitycouncil/}} {{in lang|en|fr|es|ar|ru|zh}}
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system Voting System] – United Nations Security Council
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/vetoes-since-1946 Vetoes since 1946] – United Nations Security Council
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum – UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report] – information and analysis on the council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] – a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education – information on current reform issues at the United Nations]

{{Authority control}}

[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل| ]] 
[[زمرو:بين الاقوامي سلامتي]]
[[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] 
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا سال 1945ع ۾]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>6zr8vsp3jd3adfmo69nbe4uxorviyr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400425</id>
      <parentid>400412</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>400425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13076" sha1="0k73ux5w0xqrymh05d6vqhtedj39hwa" xml:space="preserve">{{Short description|Organ of the UN responsible for the maintenance of international peace and security}}
{{Infobox organization
| image = {{box|[[File:Emblem of the United Nations.svg|120px]]|type=transparent}}
| name = گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل&lt;br&gt;
&lt;small&gt;
{{Ublist
 | United Nations Security Council
 | {{hr}}
 | [[عربي ٻولي|عربي]]: {{lang|ar|مجلس الأمن للأمم المتحدة|rtl=yes}}
 | [[چيني ٻولي|چيني]]: {{lang|zh|联合国安全理事会}}
 | [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: {{lang|fr|Conseil de Sécurité des Nations Unies|italic=unset}}
 | [[روسي ٻولي|روسي]]: {{lang|ru|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций}}
 | [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: {{lang|es|Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas|italic=unset}}
 }}&lt;/small&gt;
| map = File:UN Security Council Nov 16 2023.jpg
| map_caption = [[نيويارڪ شهر|نيويارڪ]] گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو چيمبر
| type = گڏيل قومن جي اداري جو بنيادي جزو
| abbreviation = UNSC
| membership = {{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر:
|{{flag|China}}
{{efn|name=roc|The People's Republic of China was [[Accession of the People's Republic of China to the United Nations|admitted]] to the UN and the Security Council in 1971, replacing the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Republic of China as the member.}}
|{{flag|France}}
|{{flag|Russia}}{{efn|name=ussr|The Russian Federation succeeded the seat of the [[Soviet Union]], see [[Russia and the United Nations]]. The [[Charter of the United Nations]] still lists the Soviet Union as the member.}}
|{{flag|United Kingdom}}
|{{flaglist|United States}}
}}{{unbulleted list
|سلامتي ڪائونسل جا موجوده غير مستقل ميمبر:
|{{flag|Bahrain}}
|{{flag|Colombia}}
|{{flag|DR Congo}}
|{{flag|Denmark}}
|{{flag|Greece}}
|{{flag|Latvia}}
|{{flag|Liberia}}
|{{flag|Pakistan}}
|{{flag|Panama}}
|{{flag|Somalia}}
}}
| leader_title = صدارت
| leader_name = مهيني وار ميمبرن ۾ تبديل (rotate) ٿئي تي.
| headquarters = [[نيويارڪ شهر]]، {{پرچم|آمريڪا}}
| formation = 24 آڪٽوبر، 1945ع
| website = http://un.org/securitycouncil
| parent_organization = [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]]
| footnotes = [[File:United Nations Security Council regional groups.svg|250px]]
{{leftlegend|#0000ff|آفريڪي ملڪ (3)}}
{{leftlegend|#339900|ايشيا- پئسيفڪ جا ملڪ (3)}}
{{leftlegend|#cc0000|اوڀرين يورپ جا ملڪ (2)}}
{{leftlegend|#cc3399|لاطيني آمريڪا ۽ ڪئريبين جا ملڪ (2)}}
{{leftlegend|#cc9900|اولهائين يورپ جا  ملڪ (5)}}
}}
'''گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل''' (&lt;small&gt;UNSC&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 7 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها گڏيل قومن جو انتظامي شعبو آهي، جنهن جي بنيادي ذميواري بين الاقوامي امن ۽ سلامتي کي برقرار رکڻ آهي. گڏيل قومن جي چارٽر ۾ بيان ڪيل ان جي اختيارن ۾ امن قائم رکڻ واري ڪارروائيون شروع ڪرڻ، فوجي ڪارروائي جي اجازت ڏيڻ ۽ بين الاقوامي پابنديون لاڳو ڪرڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Article24&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 24 (1) of Charter of the United Nations|publisher=United Nations|access-date=4 September 2017|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي چارٽر جي ستين باب تحت، ڪائونسل بين الاقوامي امن لاءِ خطرن جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي، امن جي ڀڃڪڙين جو تعين ڪري سگهي ٿي، ۽ طاقت جي استعمال سميت مناسب ردعمل جي اجازت ڏئي سگهي ٿي. اهو گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جنهن وٽ اهڙيون قراردادون منظور ڪري لازمي بين الاقوامي قانون لاڳو ڪرڻ جو اختيار آهي، جيڪي سڀني ميمبر ملڪن تي لازمي هونديون آهن.&lt;ref name=&quot;Article24&quot; /&gt; ڪائونسل گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ کي نون ميمبر ملڪن جي شموليت جي سفارش پڻ ڪري ٿي&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 4 (2) of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ چارٽر ۾ تبديلين جي منظوري ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Article 108 of Charter of the United Nations |url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |publisher=United Nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archive-date=10 April 2019 |access-date=4 September 2017}}&lt;/ref&gt; ان جي سربراهي سلامتي ڪائونسل جو صدر ڪندو آهي، جنهن جو عهدو ميمبر ملڪن جي وچ ۾ ماهوار بنيادن تي تبديل ٿيندو رهندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | title = United Nations - Security Council - About - Presidency | url = https://main.un.org/securitycouncil/en/content/presidency | website = United Nations}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل کي چارٽر تحت اهو اختيار حاصل آهي ته هو &quot;سلامتي ڪائونسل جي ڌيان ۾ ڪو به اهڙو معاملو آڻي سگهي ٿو جيڪو هن جي راءِ ۾ بين الاقوامي امن ۽ سلامتي برقرار رکڻ لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو&quot;.&lt;ref name=&quot;ap-lederer-23&quot;&gt;{{cite news |last1=Lederer |first1=Edith M. |date=6 December 2023 |title=UN chief uses rare power to warn Security Council of impending ‘humanitarian catastrophe’ in Gaza |agency=Associated Press |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-un-secretarygeneral-humanitarian-ceasefire-69be52737db67c061280823ec3019f0d}}&lt;/ref&gt;

سيڪيورٽي ڪائونسل &lt;small&gt;15&lt;/small&gt; ميمبرن تي مشتمل آهي: پنج مستقل ميمبر؛ [[روس]]، [[چين]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۽ [[فرانس]] ۽ ڏهه غير مستقل ميمبر جن کي جنرل اسيمبلي ٻن سالن جي عرصي لاءِ چونڊيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 23 (1) of the Charter of the United Nations|date=26 June 1945|website=www.un.org|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=10 December 2018|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410130442/https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پنج مستقل ميمبر، جيڪي [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي]] [[ٻين مھاڀاري جنگ|مهاڀاري جنگ]] دوران اتحادي طاقتن ۾ شامل وڏيون طاقتون هيون يا انهن جا تسليم ٿيل جانشين ملڪ آهن، انهن مان هر هڪ کي اهم قراردادن تي &quot;ويٽو&quot; جو اختيار حاصل آهي؛ ان اختيار جي ڪري، ٻين ميمبرن جي حمايت جي سطح جي باوجود، اهي ڪنهن به مسودي واري قرارداد جي منظوري کي روڪي سگهن ٿا. ويٽو جو هي حق جنرل اسيمبلي جي معاملن يا ووٽنگ تي لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته اتي فيصلا لازمي يا پابند نه هوندا آهن. ڪائونسل جي صدارت سمورن پندرهن ميمبرن جي وچ ۾ انگريزي اکرن جي ترتيب مطابق هر مهيني تبديل ٿيندي رهندي آهي.

بين الاقوامي نظام کي برقرار رکڻ لاءِ &quot;ليگ آف نيشنز&quot; جي جاءِ وٺڻ خاطر ٻي مهاڀاري جنگ کانپوءِ سال &lt;small&gt;1945&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ڪيل، &lt;ref&gt;McNeill, J. R.; Pomeranz, Kenneth, eds. (2015). ''Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making''. The Cambridge World History. Vol. 7. p. 324. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139196079. {{ISBN|978-1-108-40775-5}}.&lt;/ref&gt; هن ڪائونسل پنهنجو پهريون اجلاس &lt;small&gt;17&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع تي [[لنڊن]] جي ويسٽ منسٽر واري علائقي ۾ واقع ”چرچ هائوس“ ۾ منعقد ڪيو. &quot;[[سرد جنگ]]&quot; دوران، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] جي وچ ۾ رقابت سبب هي ڪائونسل گهڻي حد تائين غير فعال رهي، جيتوڻيڪ ان ڪوريا جي جنگ ۽ ڪانگو جي بحران ۾ مداخلت جي منظوري ڏني ۽ قبرص توڙي سينائي جزيره نما ۾ امن فوجون مقرر ڪيون. سال 1991ع ۾ سوويت يونين جي ٽٽڻ کانپوءِ، امن قائم ڪرڻ جي ڪوششن ۾ وڏي پيماني تي واڌارو آيو: ڪائونسل [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسنيا]]، [[صوماليا]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[ڪويت]] ۽ [[نميبيا]] سميت ٻين هنڌن تي وڏن آپريشنز جي منظوري ڏني. &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;ع واري ڏهاڪي ۾، ڪائونسل کي ٻيهر غير فعاليءَ جو منهن ڏسڻو پيو آهي، ڇاڪاڻ ته يوڪرين جنگ تي روس ۽ غزه جنگ تي آمريڪا پاران بار بار ويٽو جو استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ڍانچي ۾ سڌارن لاءِ نوان مطالبا سامهون اچي رهيا آهن.

سيڪيورٽي ڪائونسل جي قراردادن تي عمل درآمد جزوي طور تي گڏيل قومن جي امن مشنز ذريعي ڪيو ويندو آهي؛ انهن مشنز ۾ فوجي، پوليس ۽ سول عملو شامل هوندو آهي جيڪو ميمبر ملڪن پاران رضاڪاراڻي طور تي فراهم ڪيو ويندو آهي.

في الحال سلامتي ڪائونسل جي قرارداد جي مطابق 11 امن برقرار رکڻ لاء هلي رهيا آهن. هن مشنن ۾ 120 ملڪن جو لڳ ڀڳ 70,000 جو عملو (فوجي ۽ سول) متعين آهي، جن کي لڳ ڀڳ 5 ارب 60 ڪروڙ آمريڪي ڊالر جي سالياني منظور ٿيل بجيٽ جي ذريعي فنڊ ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fifth Committee Approves $5.59 Billion Budget for 14 Peacekeeping Operations |url=https://press.un.org/en/2024/gaab4463.doc.htm |publisher=United Nations |access-date=15 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|United Nations Security Council}}
* {{Official website|https://www.un.org/securitycouncil/}} {{in lang|en|fr|es|ar|ru|zh}}
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system Voting System] – United Nations Security Council
* [https://main.un.org/securitycouncil/en/content/vetoes-since-1946 Vetoes since 1946] – United Nations Security Council
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum – UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report] – information and analysis on the council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] – a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education – information on current reform issues at the United Nations]

{{Authority control}}

[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل| ]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:بين الاقوامي سلامتي]]
[[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] 
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا سال 1945ع ۾]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>0k73ux5w0xqrymh05d6vqhtedj39hwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101140</id>
    <revision>
      <id>400416</id>
      <parentid>400334</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T06:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="etokhuwzo0e9r0e2mkf06f7024gq9l1" xml:space="preserve">[[زمرو:بين الاقوامي سلامتي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>etokhuwzo0e9r0e2mkf06f7024gq9l1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400417</id>
      <parentid>400416</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T06:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="s2u7mqkvuzzf2blvg8r3ljwgmnzqgqx" xml:space="preserve">[[زمرو:بين الاقوامي سلامتي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>s2u7mqkvuzzf2blvg8r3ljwgmnzqgqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي بيحر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101141</id>
    <redirect title="علي بھار" />
    <revision>
      <id>400393</id>
      <timestamp>2026-08-02T23:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali [[علي بيحر]] کي [[علي بھار]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>400393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="ol9u3gjn8z1u7iqjn3wok5mvavfpg27" xml:space="preserve">#چوريو [[علي بھار]]</text>
      <sha1>ol9u3gjn8z1u7iqjn3wok5mvavfpg27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101142</id>
    <revision>
      <id>400404</id>
      <timestamp>2026-08-03T06:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9997263|اقوام متحدہ جنرل اسمبلی]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>400404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="733" sha1="glpu8g39szirqvdcut30xzloxkfzr3z" xml:space="preserve">''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي، عربي، {{Lang-fr|Assemblée Générale}})  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن ادارن مان هڪ آهي. باقي پنج عضو هن ريت آهن:

* [[اقوام متحدہ سیکریٹریٹ|سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقوام متحدہ اقتصادی اور سماجی کونسل|اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[اقوام متحدہ سرپرستی کونسل|سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]</text>
      <sha1>glpu8g39szirqvdcut30xzloxkfzr3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400405</id>
      <parentid>400404</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T06:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>400405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="806" sha1="hq6nerd1olkvo5h3gcejhm1f1lr1jiy" xml:space="preserve">''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي، عربي، {{Lang-fr|Assemblée Générale}})  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن ادارن مان هڪ آهي. باقي پنج عضو هن ريت آهن:

* [[اقوام متحدہ سیکریٹریٹ|سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقوام متحدہ اقتصادی اور سماجی کونسل|اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[اقوام متحدہ سرپرستی کونسل|سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>hq6nerd1olkvo5h3gcejhm1f1lr1jiy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400406</id>
      <parentid>400405</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T06:23:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گڏيل قومون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>400406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="839" sha1="h28p8xqqk5rbw2x5cc730020f8if6fg" xml:space="preserve">''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي، عربي، {{Lang-fr|Assemblée Générale}})  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن ادارن مان هڪ آهي. باقي پنج عضو هن ريت آهن:

* [[اقوام متحدہ سیکریٹریٹ|سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقوام متحدہ اقتصادی اور سماجی کونسل|اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[اقوام متحدہ سرپرستی کونسل|سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>h28p8xqqk5rbw2x5cc730020f8if6fg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400407</id>
      <parentid>400406</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T06:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1095" sha1="klor1q5q7idaoqntig3vvv6h4ql7mqm" xml:space="preserve">''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي، عربي، {{Lang-fr|Assemblée Générale}})  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي ڇهن ادارن مان هڪ آهي. باقي پنج عضو هن ريت آهن:

* [[اقوام متحدہ سیکریٹریٹ|سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقوام متحدہ اقتصادی اور سماجی کونسل|اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[اقوام متحدہ سرپرستی کونسل|سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>klor1q5q7idaoqntig3vvv6h4ql7mqm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400418</id>
      <parentid>400407</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T06:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9319" sha1="2ngnsto8b03vul8cmz4nnl1nqmska3n" xml:space="preserve">''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي، عربي، فرينچ: Assemblée Générale)  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جي عالمي اداري]] جي ڇهن بنيادي جزون مان هڪ آهي. باقي پنج جزو هن ريت آهن:

* [[سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

{{Short description|Intergovernmental organization organ}}
 
{{Use Oxford spelling|date=October 2018}}
{{Use dmy dates|date=October 2018}}
{{Infobox organization
| image                    = Emblem of the United Nations.svg
| image_size               = 100px
| name                     = {{collapsible list
 | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
 | title = {{resize|1.25em|United Nations General Assembly}}
 | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal;
    | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Arabic]]: | data1 = {{lang|ar|الجمعية العامة للأمم المتحدة|rtl=yes}}
    | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Chinese language|Chinese]]: | data2 = {{lang|zh|联合国大会}}
| rowclass4 = mergedrow
|label4 = [[French language|French]]: | data4 = {{lang|fr|Assemblée générale des Nations unies|italic=unset}}
    | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Russian language|Russian]]: | data5 = {{lang|ru|Генеральная Ассамблея Организации Объединённых Наций}}
    | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[Spanish language|Spanish]]: | data6 = {{lang|es|Asamblea General de las Naciones Unidas|italic=unset}}}}}}
| map                      = UN General Assembly hall.jpg
| map_size                 = 250px
| map_caption              = [[United Nations General Assembly Hall]] at the [[Headquarters of the United Nations|UN Headquarters]] in [[New York City]] in 2006
| type                     = Principal organ
| abbreviation             = {{hlist |UNGA|GA|AGNU|AG}}
| leader_title             = [[President of the United Nations General Assembly|President]]
| leader_name              = [[Annalena Baerbock]]
| status                   = Active
| formation                = {{start date and age|df=y|1945}}
| headquarters             = [[New York City]], U.S.
| website                  = {{URL|https://un.org/ga}}
| parent_organization      = [[United Nations]]
| subsidiaries             = 
| footnotes                = 
[[File:United National General Assembly.svg]]
{{leftlegend|#0000ff|African Group (54)}}
{{leftlegend|#339900|Asia and the Pacific Group (54)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European Group (23)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean Group (GRULAC) (33)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG) (29)}}
}}
{{United Nations series}}
The '''United Nations General Assembly''' ('''UNGA''' or '''GA'''){{efn|'''AGNU''' or '''AG''' in {{langx|fr|link=no|Assemblée générale des Nations Unies}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Assemblée générale des Nations Unies|url=https://www.un.org/fr/ga/|date=18 April 2025|access-date=18 April 2025}}&lt;/ref&gt;}} is one of the [[United Nations System#Six principal organs|six principal organs]] of the [[United Nations]] (UN), serving as its main deliberative, policymaking, and representative organ. Currently in its [[Eightieth session of the United Nations General Assembly|80th session]], its powers, composition, functions, and procedures are set out in [[Chapter IV of the United Nations Charter]].

The United Nations General Assembly is responsible for the United Nations budget, appointing the non-permanent members to the [[United Nations Security Council|Security Council]], appointing the [[Secretary-General of the United Nations|secretary-general of the United Nations]], receiving reports from other parts of the [[United Nations System]], and making recommendations through [[United Nations General Assembly resolution|resolution]]s.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12 October 2007 }}. United Nations.&lt;/ref&gt; It also establishes numerous [[:Category:United Nations General Assembly subsidiary organs|subsidiary organs]] to advance or assist in its broad mandate.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}&lt;/ref&gt; The United Nations General Assembly is the only United Nations organ where all member states have equal representation.

The General Assembly meets under [[President of the United Nations General Assembly|its president]] or the United Nations secretary-general in annual sessions at the [[United Nations General Assembly Building|General Assembly Building]], within the [[Headquarters of the United Nations|United Nations headquarters]] in New York City. The primary phase of these meetings generally runs from September through part of January until all issues are addressed, which is often before the next session starts.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13 September 2016 |archive-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; It can also reconvene for special and emergency special sessions. The [[First session of the United Nations General Assembly|first session]] was convened on 10 January 1946 in the [[Methodist Central Hall, Westminster|Methodist Central Hall]] in [[London]] and included representatives of the 51 founding nations.

Most questions are decided in the General Assembly by a simple [[majority]]. Each member country has one vote. Voting on certain important questions—namely recommendations on peace and security; budgetary concerns; and the election, admission, suspension, or expulsion of members—is by a [[Supermajority|two-thirds majority]] of those present and voting. Apart from the approval of budgetary matters, including the adoption of a scale of assessment, Assembly resolutions are not binding on the members. The Assembly may make recommendations on any matters within the scope of the United Nations, except matters of peace and security under the Security Council's consideration.

During the 1980s, the Assembly became a forum for &quot;North–South dialogue&quot; between industrialized nations and developing countries on a range of international issues. These issues came to the fore because of the phenomenal growth and changing makeup of the United Nations membership. In 1945, the United Nations had 51 members, which by the 21st century nearly quadrupled to 193, of which more than two-thirds are [[developing country|developing countries]]. Because of their numbers, developing countries are often able to determine the agenda of the Assembly (using coordinating groups like the [[Group of 77|G77]]), the character of its debates, and the nature of its decisions. For many developing countries, the UN is the source of much of their diplomatic influence and the principal outlet for their foreign relations initiatives.

Although the resolutions passed by the General Assembly do not have binding forces over the member nations (apart from budgetary measures), pursuant to its [[United Nations General Assembly Resolution 377|Uniting for Peace]] resolution of November 1950 (resolution 377 (V)), the Assembly may also take action if the Security Council fails to act, owing to [[United Nations Security Council veto power|the negative vote]] of a [[Permanent members of the United Nations Security Council|permanent member]], in a case where there appears to be a threat to the peace, breach of the peace or act of aggression. The Assembly can consider the matter immediately with a view to making recommendations to Members for collective measures to maintain or restore international peace and security.&lt;ref name=&quot;General Assembly of the United Nations Archived 29 March 2018 at the Wayback Machine&quot;&gt;[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29 March 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>2ngnsto8b03vul8cmz4nnl1nqmska3n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400419</id>
      <parentid>400418</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T06:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9153" sha1="a4cr213pzkh8vv567uas5a2vcgqc7dg" xml:space="preserve">''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي:General Assembly؛ عربي:  الجمعية العامة للأمم المتحدة؛ فرينچ: Assemblée Générale)  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جي عالمي اداري]] جي ڇهن بنيادي جزون مان هڪ آهي. باقي پنج جزو هن ريت آهن:

* [[سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

{{Short description|Intergovernmental organization organ}}
 
{{Use Oxford spelling|date=October 2018}}

{{Infobox organization
| image = Emblem of the United Nations.svg
| image_size = 100px
| name = گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي&lt;br&gt;
{{collapsible list
 | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
 | title = {{resize|1.25em|United Nations General Assembly}}
 | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal;
    | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Arabic]]: | data1 = {{lang|ar|الجمعية العامة للأمم المتحدة|rtl=yes}}
    | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Chinese language|Chinese]]: | data2 = {{lang|zh|联合国大会}}
| rowclass4 = mergedrow
|label4 = [[French language|French]]: | data4 = {{lang|fr|Assemblée générale des Nations unies|italic=unset}}
    | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Russian language|Russian]]: | data5 = {{lang|ru|Генеральная Ассамблея Организации Объединённых Наций}}
    | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[Spanish language|Spanish]]: | data6 = {{lang|es|Asamblea General de las Naciones Unidas|italic=unset}}}}}}
| map = UN General Assembly hall.jpg
| map_size = 250px
| map_caption = [[United Nations General Assembly Hall]] at the [[Headquarters of the United Nations|UN Headquarters]] in [[New York City]] in 2006
| type = Principal organ
| abbreviation = {{hlist |UNGA|GA|AGNU|AG}}
| leader_title = [[President of the United Nations General Assembly|President]]
| leader_name = [[Annalena Baerbock]]
| status = Active
| formation = {{start date and age|df=y|1945}}
| headquarters = [[New York City]], U.S.
| website = {{URL|https://un.org/ga}}
| parent_organization = [[United Nations]]
| subsidiaries = 
| footnotes = [[File:United National General Assembly.svg]]
{{leftlegend|#0000ff|African Group (54)}}
{{leftlegend|#339900|Asia and the Pacific Group (54)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European Group (23)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean Group (GRULAC) (33)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG) (29)}}
}}
{{United Nations series}}
The '''United Nations General Assembly''' ('''UNGA''' or '''GA'''){{efn|'''AGNU''' or '''AG''' in {{langx|fr|link=no|Assemblée générale des Nations Unies}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Assemblée générale des Nations Unies|url=https://www.un.org/fr/ga/|date=18 April 2025|access-date=18 April 2025}}&lt;/ref&gt;}} is one of the [[United Nations System#Six principal organs|six principal organs]] of the [[United Nations]] (UN), serving as its main deliberative, policymaking, and representative organ. Currently in its [[Eightieth session of the United Nations General Assembly|80th session]], its powers, composition, functions, and procedures are set out in [[Chapter IV of the United Nations Charter]].

The United Nations General Assembly is responsible for the United Nations budget, appointing the non-permanent members to the [[United Nations Security Council|Security Council]], appointing the [[Secretary-General of the United Nations|secretary-general of the United Nations]], receiving reports from other parts of the [[United Nations System]], and making recommendations through [[United Nations General Assembly resolution|resolution]]s.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12 October 2007 }}. United Nations.&lt;/ref&gt; It also establishes numerous [[:Category:United Nations General Assembly subsidiary organs|subsidiary organs]] to advance or assist in its broad mandate.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}&lt;/ref&gt; The United Nations General Assembly is the only United Nations organ where all member states have equal representation.

The General Assembly meets under [[President of the United Nations General Assembly|its president]] or the United Nations secretary-general in annual sessions at the [[United Nations General Assembly Building|General Assembly Building]], within the [[Headquarters of the United Nations|United Nations headquarters]] in New York City. The primary phase of these meetings generally runs from September through part of January until all issues are addressed, which is often before the next session starts.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13 September 2016 |archive-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; It can also reconvene for special and emergency special sessions. The [[First session of the United Nations General Assembly|first session]] was convened on 10 January 1946 in the [[Methodist Central Hall, Westminster|Methodist Central Hall]] in [[London]] and included representatives of the 51 founding nations.

Most questions are decided in the General Assembly by a simple [[majority]]. Each member country has one vote. Voting on certain important questions—namely recommendations on peace and security; budgetary concerns; and the election, admission, suspension, or expulsion of members—is by a [[Supermajority|two-thirds majority]] of those present and voting. Apart from the approval of budgetary matters, including the adoption of a scale of assessment, Assembly resolutions are not binding on the members. The Assembly may make recommendations on any matters within the scope of the United Nations, except matters of peace and security under the Security Council's consideration.

During the 1980s, the Assembly became a forum for &quot;North–South dialogue&quot; between industrialized nations and developing countries on a range of international issues. These issues came to the fore because of the phenomenal growth and changing makeup of the United Nations membership. In 1945, the United Nations had 51 members, which by the 21st century nearly quadrupled to 193, of which more than two-thirds are [[developing country|developing countries]]. Because of their numbers, developing countries are often able to determine the agenda of the Assembly (using coordinating groups like the [[Group of 77|G77]]), the character of its debates, and the nature of its decisions. For many developing countries, the UN is the source of much of their diplomatic influence and the principal outlet for their foreign relations initiatives.

Although the resolutions passed by the General Assembly do not have binding forces over the member nations (apart from budgetary measures), pursuant to its [[United Nations General Assembly Resolution 377|Uniting for Peace]] resolution of November 1950 (resolution 377 (V)), the Assembly may also take action if the Security Council fails to act, owing to [[United Nations Security Council veto power|the negative vote]] of a [[Permanent members of the United Nations Security Council|permanent member]], in a case where there appears to be a threat to the peace, breach of the peace or act of aggression. The Assembly can consider the matter immediately with a view to making recommendations to Members for collective measures to maintain or restore international peace and security.&lt;ref name=&quot;General Assembly of the United Nations Archived 29 March 2018 at the Wayback Machine&quot;&gt;[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29 March 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>a4cr213pzkh8vv567uas5a2vcgqc7dg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400420</id>
      <parentid>400419</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T07:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10131" sha1="n8l5260jbz2v9mbdm6v66a139lw4r4r" xml:space="preserve">''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي:General Assembly؛ عربي:  الجمعية العامة للأمم المتحدة؛ فرينچ: Assemblée Générale)  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جي عالمي اداري]] جي ڇهن بنيادي جزون مان هڪ آهي. باقي پنج جزو هن ريت آهن:

* [[سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

{{Short description|Intergovernmental organization organ}}
 
{{Use Oxford spelling|date=October 2018}}

{{Infobox organization
| image = Emblem of the United Nations.svg
| image_size = 100px
| name = گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي&lt;br&gt;
{{collapsible list
 | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
 | title = {{resize|1.25em|United Nations General Assembly}}
 | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal;
    | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Arabic]]: | data1 = {{lang|ar|الجمعية العامة للأمم المتحدة|rtl=yes}}
    | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Chinese language|Chinese]]: | data2 = {{lang|zh|联合国大会}}
| rowclass4 = mergedrow
|label4 = [[French language|French]]: | data4 = {{lang|fr|Assemblée générale des Nations unies|italic=unset}}
    | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Russian language|Russian]]: | data5 = {{lang|ru|Генеральная Ассамблея Организации Объединённых Наций}}
    | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[Spanish language|Spanish]]: | data6 = {{lang|es|Asamblea General de las Naciones Unidas|italic=unset}}}}}}
| map = UN General Assembly hall.jpg
| map_size = 250px
| map_caption = [[United Nations General Assembly Hall]] at the [[Headquarters of the United Nations|UN Headquarters]] in [[New York City]] in 2006
| type = Principal organ
| abbreviation = {{hlist |UNGA|GA|AGNU|AG}}
| leader_title = [[President of the United Nations General Assembly|President]]
| leader_name = [[Annalena Baerbock]]
| status = Active
| formation = {{start date and age|df=y|1945}}
| headquarters = [[New York City]], U.S.
| website = {{URL|https://un.org/ga}}
| parent_organization = [[United Nations]]
| subsidiaries = 
| footnotes = [[File:United National General Assembly.svg]]
{{leftlegend|#0000ff|African Group (54)}}
{{leftlegend|#339900|Asia and the Pacific Group (54)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European Group (23)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean Group (GRULAC) (33)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG) (29)}}
}}
{{United Nations series}}
The '''United Nations General Assembly''' ('''UNGA''' or '''GA''') is 


&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; آفريڪي گروپ. * ايشيا ۽ پئسفڪ گروپ. * اوڀر يورپي گروپ. * لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين گروپ (GRULAC). * مغربي يورپ ۽ ٻين جو گروپ (WEOG). * 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;

'''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي''' (&lt;small&gt;UNGA&lt;/small&gt; يا &lt;small&gt;GA&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|جي عالمي اداري]] (&lt;small&gt;UNO&lt;/small&gt;) جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي، جيڪا ان جي مکيه غور و فڪر، پاليسي سازي ۽ نمائندگي ڪندڙ اداري طور ڪم ڪري ٿو. هن وقت ان جو &lt;small&gt;80هون&lt;/small&gt; اجلاس جاري آهي. ان جا اختيار، تشڪيل، فرائض ۽ طريقيڪار گڏيل قومن جي چارٽر جي باب چوٿين ۾ بيان ڪيل آهن. 

گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جي اداري جو بجيٽ، سيڪيورٽي ڪائونسل لاءِ غير مستقل ميمبرن جي مقرري، گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي مقرري، گڏيل قومن جي نظام جي ٻين حصن کان رپورٽون حاصل ڪرڻ ۽ قراردادن ذريعي سفارشون پيش ڪرڻ جي ذميوار آهي.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12 October 2007 }}. United Nations.&lt;/ref&gt; اها پنهنجي وسيع مينڊيٽ کي اڳتي وڌائڻ يا ان ۾ مدد ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماتحت ادارا پڻ قائم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جتي سڀني ميمبر ملڪن کي برابر نمائندگي حاصل آهي.  

جنرل اسيمبلي پنهنجي صدر يا گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي سربراهي ۾، نيو يارڪ شهر ۾ گڏيل قومن جي هيڊ ڪوارٽر اندر واقع جنرل اسيمبلي جي عمارت ۾ ساليانا اجلاس منعقد ڪري ٿي. انهن گڏجاڻين جو بنيادي مرحلو عام طور تي سيپٽمبر کان جنوري جي ڪجهه حصي تائين هلندو آهي، &lt;ref&gt;{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13 September 2016 |archive-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيستائين سڀني مسئلن تي غور نه ڪيو وڃي؛ اهو عمل اڪثر ڪري ايندڙ اجلاس شروع ٿيڻ کان اڳ مڪمل ٿي ويندو آهي. اها خاص ۽ هنگامي خاص اجلاسن لاءِ ٻيهر گڏ ٿي سگهي ٿي. پهريون اجلاس &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع تي لنڊن جي ميٿوڊسٽ سينٽرل هال ۾ منعقد ڪيو ويو هو، جنهن ۾ &lt;small&gt;51&lt;/small&gt; باني ملڪن جا نمائندا شامل هئا. 

جنرل اسيمبلي ۾ اڪثر معاملن جو فيصلو سادي اڪثريت سان ڪيو ويندو آهي. هر ميمبر ملڪ وٽ هڪ ووٽ هوندو آهي. ڪجهه اهم معاملن، جهڙوڪ امن ۽ سلامتي بابت سفارشون، بجيٽ جا معاملا ۽ ميمبرن جي چونڊ، شموليت، معطلي يا برطرفي تي ووٽنگ، موجود ۽ ووٽ ڏيڻ وارن جي ٻه-ٽيون اڪثريت سان ڪئي ويندي آهي. بجيٽ جي معاملن جي منظوري، جنهن ۾ حصي جي تعين جو معيار يا 'اسڪيل آف اسيسمنٽ' اختيار ڪرڻ شامل آهي، کان سواءِ، اسيمبلي جون قراردادون ميمبرن تي لازمي يا پابند نه هونديون آهن. اسيمبلي گڏيل قومن جي دائري اختيار ۾ ڪنهن به معاملي تي سفارشون ڪري سگهي ٿي، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي امن ۽ سلامتي سان لاڳاپيل هجن ۽ سيڪيورٽي ڪائونسل جي غور هيٺ هجن.

During the 1980s, the Assembly became a forum for &quot;North–South dialogue&quot; between industrialized nations and developing countries on a range of international issues. These issues came to the fore because of the phenomenal growth and changing makeup of the United Nations membership. In 1945, the United Nations had 51 members, which by the 21st century nearly quadrupled to 193, of which more than two-thirds are [[developing country|developing countries]]. Because of their numbers, developing countries are often able to determine the agenda of the Assembly (using coordinating groups like the [[Group of 77|G77]]), the character of its debates, and the nature of its decisions. For many developing countries, the UN is the source of much of their diplomatic influence and the principal outlet for their foreign relations initiatives.

Although the resolutions passed by the General Assembly do not have binding forces over the member nations (apart from budgetary measures), pursuant to its [[United Nations General Assembly Resolution 377|Uniting for Peace]] resolution of November 1950 (resolution 377 (V)), the Assembly may also take action if the Security Council fails to act, owing to [[United Nations Security Council veto power|the negative vote]] of a [[Permanent members of the United Nations Security Council|permanent member]], in a case where there appears to be a threat to the peace, breach of the peace or act of aggression. The Assembly can consider the matter immediately with a view to making recommendations to Members for collective measures to maintain or restore international peace and security.&lt;ref name=&quot;General Assembly of the United Nations Archived 29 March 2018 at the Wayback Machine&quot;&gt;[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29 March 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>n8l5260jbz2v9mbdm6v66a139lw4r4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400421</id>
      <parentid>400420</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T07:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9738" sha1="dp5sfou1dydfxb9kzr70bwbzfuc55v2" xml:space="preserve">''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي:General Assembly؛ عربي:  الجمعية العامة للأمم المتحدة؛ فرينچ: Assemblée Générale)  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جي عالمي اداري]] جي ڇهن بنيادي جزون مان هڪ آهي. باقي پنج جزو هن ريت آهن:
* [[سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

{{Short description|Intergovernmental organization organ}}
{{Infobox organization
| image = Emblem of the United Nations.svg
| image_size = 100px
| name = گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي&lt;br&gt;
{{collapsible list
 | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
 | title = {{resize|1.25em|United Nations General Assembly}}
 | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal;
    | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Arabic]]: | data1 = {{lang|ar|الجمعية العامة للأمم المتحدة|rtl=yes}}
    | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Chinese language|Chinese]]: | data2 = {{lang|zh|联合国大会}}
| rowclass4 = mergedrow
|label4 = [[French language|French]]: | data4 = {{lang|fr|Assemblée générale des Nations unies|italic=unset}}
    | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Russian language|Russian]]: | data5 = {{lang|ru|Генеральная Ассамблея Организации Объединённых Наций}}
    | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[Spanish language|Spanish]]: | data6 = {{lang|es|Asamblea General de las Naciones Unidas|italic=unset}}}}}}
| map = UN General Assembly hall.jpg
| map_size = 250px
| map_caption = [[United Nations General Assembly Hall]] at the [[Headquarters of the United Nations|UN Headquarters]] in [[New York City]] in 2006
| type = Principal organ
| abbreviation = {{hlist |UNGA|GA|AGNU|AG}}
| leader_title = [[President of the United Nations General Assembly|President]]
| leader_name = [[Annalena Baerbock]]
| status = Active
| formation = {{start date and age|df=y|1945}}
| headquarters = [[New York City]], U.S.
| website = {{URL|https://un.org/ga}}
| parent_organization = [[United Nations]]
| subsidiaries = 
| footnotes = [[File:United National General Assembly.svg]]
{{leftlegend|#0000ff|African Group (54)}}
{{leftlegend|#339900|Asia and the Pacific Group (54)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European Group (23)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean Group (GRULAC) (33)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG) (29)}}
}}
{{United Nations series}}
'''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي''' (&lt;small&gt;UNGA&lt;/small&gt; يا &lt;small&gt;GA&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|جي عالمي اداري]] (&lt;small&gt;UNO&lt;/small&gt;) جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي، جيڪا ان جي مکيه غور و فڪر، پاليسي سازي ۽ نمائندگي ڪندڙ اداري طور ڪم ڪري ٿو. هن وقت ان جو &lt;small&gt;80هون&lt;/small&gt; اجلاس جاري آهي. ان جا اختيار، تشڪيل، فرائض ۽ طريقيڪار گڏيل قومن جي چارٽر جي باب چوٿين ۾ بيان ڪيل آهن. 

گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جي اداري جو بجيٽ، سيڪيورٽي ڪائونسل لاءِ غير مستقل ميمبرن جي مقرري، گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي مقرري، گڏيل قومن جي نظام جي ٻين حصن کان رپورٽون حاصل ڪرڻ ۽ قراردادن ذريعي سفارشون پيش ڪرڻ جي ذميوار آهي.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12 October 2007 }}. United Nations.&lt;/ref&gt; اها پنهنجي وسيع مينڊيٽ کي اڳتي وڌائڻ يا ان ۾ مدد ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماتحت ادارا پڻ قائم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جتي سڀني ميمبر ملڪن کي برابر نمائندگي حاصل آهي.  

جنرل اسيمبلي پنهنجي صدر يا گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي سربراهي ۾، نيو يارڪ شهر ۾ گڏيل قومن جي هيڊ ڪوارٽر اندر واقع جنرل اسيمبلي جي عمارت ۾ ساليانا اجلاس منعقد ڪري ٿي. انهن گڏجاڻين جو بنيادي مرحلو عام طور تي سيپٽمبر کان جنوري جي ڪجهه حصي تائين هلندو آهي، &lt;ref&gt;{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13 September 2016 |archive-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيستائين سڀني مسئلن تي غور نه ڪيو وڃي؛ اهو عمل اڪثر ڪري ايندڙ اجلاس شروع ٿيڻ کان اڳ مڪمل ٿي ويندو آهي. اها خاص ۽ هنگامي خاص اجلاسن لاءِ ٻيهر گڏ ٿي سگهي ٿي. پهريون اجلاس &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع تي لنڊن جي ميٿوڊسٽ سينٽرل هال ۾ منعقد ڪيو ويو هو، جنهن ۾ &lt;small&gt;51&lt;/small&gt; باني ملڪن جا نمائندا شامل هئا. 

جنرل اسيمبلي ۾ اڪثر معاملن جو فيصلو سادي اڪثريت سان ڪيو ويندو آهي. هر ميمبر ملڪ وٽ هڪ ووٽ هوندو آهي. ڪجهه اهم معاملن، جهڙوڪ امن ۽ سلامتي بابت سفارشون، بجيٽ جا معاملا ۽ ميمبرن جي چونڊ، شموليت، معطلي يا برطرفي تي ووٽنگ، موجود ۽ ووٽ ڏيڻ وارن جي ٻه-ٽيون اڪثريت سان ڪئي ويندي آهي. بجيٽ جي معاملن جي منظوري، جنهن ۾ حصي جي تعين جو معيار يا 'اسڪيل آف اسيسمنٽ' اختيار ڪرڻ شامل آهي، کان سواءِ، اسيمبلي جون قراردادون ميمبرن تي لازمي يا پابند نه هونديون آهن. اسيمبلي گڏيل قومن جي دائري اختيار ۾ ڪنهن به معاملي تي سفارشون ڪري سگهي ٿي، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي امن ۽ سلامتي سان لاڳاپيل هجن ۽ سيڪيورٽي ڪائونسل جي غور هيٺ هجن.

During the 1980s, the Assembly became a forum for &quot;North–South dialogue&quot; between industrialized nations and developing countries on a range of international issues. These issues came to the fore because of the phenomenal growth and changing makeup of the United Nations membership. In 1945, the United Nations had 51 members, which by the 21st century nearly quadrupled to 193, of which more than two-thirds are [[developing country|developing countries]]. Because of their numbers, developing countries are often able to determine the agenda of the Assembly (using coordinating groups like the [[Group of 77|G77]]), the character of its debates, and the nature of its decisions. For many developing countries, the UN is the source of much of their diplomatic influence and the principal outlet for their foreign relations initiatives.

Although the resolutions passed by the General Assembly do not have binding forces over the member nations (apart from budgetary measures), pursuant to its [[United Nations General Assembly Resolution 377|Uniting for Peace]] resolution of November 1950 (resolution 377 (V)), the Assembly may also take action if the Security Council fails to act, owing to [[United Nations Security Council veto power|the negative vote]] of a [[Permanent members of the United Nations Security Council|permanent member]], in a case where there appears to be a threat to the peace, breach of the peace or act of aggression. The Assembly can consider the matter immediately with a view to making recommendations to Members for collective measures to maintain or restore international peace and security.&lt;ref name=&quot;General Assembly of the United Nations Archived 29 March 2018 at the Wayback Machine&quot;&gt;[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29 March 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>dp5sfou1dydfxb9kzr70bwbzfuc55v2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400422</id>
      <parentid>400421</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T07:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9753" sha1="tmutmjf3d7hj7fwpb344jtb4wwkeohy" xml:space="preserve">{{Short description|Intergovernmental organization organ}}
{{Infobox organization
| image = Emblem of the United Nations.svg
| image_size = 100px
| name = گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي&lt;br&gt;
{{collapsible list
 | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
 | title = {{resize|1.25em|United Nations General Assembly}}
 | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal;
    | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Arabic]]: | data1 = {{lang|ar|الجمعية العامة للأمم المتحدة|rtl=yes}}
    | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Chinese language|Chinese]]: | data2 = {{lang|zh|联合国大会}}
| rowclass4 = mergedrow
|label4 = [[French language|French]]: | data4 = {{lang|fr|Assemblée générale des Nations unies|italic=unset}}
    | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Russian language|Russian]]: | data5 = {{lang|ru|Генеральная Ассамблея Организации Объединённых Наций}}
    | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[Spanish language|Spanish]]: | data6 = {{lang|es|Asamblea General de las Naciones Unidas|italic=unset}}}}}}
| map = UN General Assembly hall.jpg
| map_size = 250px
| map_caption = [[United Nations General Assembly Hall]] at the [[Headquarters of the United Nations|UN Headquarters]] in [[New York City]] in 2006
| type = Principal organ
| abbreviation = {{hlist |UNGA|GA|AGNU|AG}}
| leader_title = [[President of the United Nations General Assembly|President]]
| leader_name = [[Annalena Baerbock]]
| status = Active
| formation = {{start date and age|df=y|1945}}
| headquarters = [[New York City]], U.S.
| website = {{URL|https://un.org/ga}}
| parent_organization = [[United Nations]]
| subsidiaries = 
| footnotes = [[File:United National General Assembly.svg]]
{{leftlegend|#0000ff|African Group (54)}}
{{leftlegend|#339900|Asia and the Pacific Group (54)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European Group (23)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean Group (GRULAC) (33)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG) (29)}}
}}
{{United Nations series}}
'''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي''' (&lt;small&gt;UNGA&lt;/small&gt; يا &lt;small&gt;GA&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|جي عالمي اداري]] (&lt;small&gt;UNO&lt;/small&gt;) جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي، جيڪا ان جي مکيه غور و فڪر، پاليسي سازي ۽ نمائندگي ڪندڙ اداري طور ڪم ڪري ٿو. هن وقت ان جو &lt;small&gt;80هون&lt;/small&gt; اجلاس جاري آهي. ان جا اختيار، تشڪيل، فرائض ۽ طريقيڪار گڏيل قومن جي چارٽر جي باب چوٿين ۾ بيان ڪيل آهن. 

گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جي اداري جو بجيٽ، سيڪيورٽي ڪائونسل لاءِ غير مستقل ميمبرن جي مقرري، گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي مقرري، گڏيل قومن جي نظام جي ٻين حصن کان رپورٽون حاصل ڪرڻ ۽ قراردادن ذريعي سفارشون پيش ڪرڻ جي ذميوار آهي.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12 October 2007 }}. United Nations.&lt;/ref&gt; اها پنهنجي وسيع مينڊيٽ کي اڳتي وڌائڻ يا ان ۾ مدد ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماتحت ادارا پڻ قائم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جتي سڀني ميمبر ملڪن کي برابر نمائندگي حاصل آهي.  

جنرل اسيمبلي پنهنجي صدر يا گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي سربراهي ۾، نيو يارڪ شهر ۾ گڏيل قومن جي هيڊ ڪوارٽر اندر واقع جنرل اسيمبلي جي عمارت ۾ ساليانا اجلاس منعقد ڪري ٿي. انهن گڏجاڻين جو بنيادي مرحلو عام طور تي سيپٽمبر کان جنوري جي ڪجهه حصي تائين هلندو آهي، &lt;ref&gt;{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13 September 2016 |archive-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيستائين سڀني مسئلن تي غور نه ڪيو وڃي؛ اهو عمل اڪثر ڪري ايندڙ اجلاس شروع ٿيڻ کان اڳ مڪمل ٿي ويندو آهي. اها خاص ۽ هنگامي خاص اجلاسن لاءِ ٻيهر گڏ ٿي سگهي ٿي. پهريون اجلاس &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع تي لنڊن جي ميٿوڊسٽ سينٽرل هال ۾ منعقد ڪيو ويو هو، جنهن ۾ &lt;small&gt;51&lt;/small&gt; باني ملڪن جا نمائندا شامل هئا. 

جنرل اسيمبلي ۾ اڪثر معاملن جو فيصلو سادي اڪثريت سان ڪيو ويندو آهي. هر ميمبر ملڪ وٽ هڪ ووٽ هوندو آهي. ڪجهه اهم معاملن، جهڙوڪ امن ۽ سلامتي بابت سفارشون، بجيٽ جا معاملا ۽ ميمبرن جي چونڊ، شموليت، معطلي يا برطرفي تي ووٽنگ، موجود ۽ ووٽ ڏيڻ وارن جي ٻه-ٽيون اڪثريت سان ڪئي ويندي آهي. بجيٽ جي معاملن جي منظوري، جنهن ۾ حصي جي تعين جو معيار يا 'اسڪيل آف اسيسمنٽ' اختيار ڪرڻ شامل آهي، کان سواءِ، اسيمبلي جون قراردادون ميمبرن تي لازمي يا پابند نه هونديون آهن. اسيمبلي گڏيل قومن جي دائري اختيار ۾ ڪنهن به معاملي تي سفارشون ڪري سگهي ٿي، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي امن ۽ سلامتي سان لاڳاپيل هجن ۽ سيڪيورٽي ڪائونسل جي غور هيٺ هجن.

During the 1980s, the Assembly became a forum for &quot;North–South dialogue&quot; between industrialized nations and developing countries on a range of international issues. These issues came to the fore because of the phenomenal growth and changing makeup of the United Nations membership. In 1945, the United Nations had 51 members, which by the 21st century nearly quadrupled to 193, of which more than two-thirds are [[developing country|developing countries]]. Because of their numbers, developing countries are often able to determine the agenda of the Assembly (using coordinating groups like the [[Group of 77|G77]]), the character of its debates, and the nature of its decisions. For many developing countries, the UN is the source of much of their diplomatic influence and the principal outlet for their foreign relations initiatives.

Although the resolutions passed by the General Assembly do not have binding forces over the member nations (apart from budgetary measures), pursuant to its [[United Nations General Assembly Resolution 377|Uniting for Peace]] resolution of November 1950 (resolution 377 (V)), the Assembly may also take action if the Security Council fails to act, owing to [[United Nations Security Council veto power|the negative vote]] of a [[Permanent members of the United Nations Security Council|permanent member]], in a case where there appears to be a threat to the peace, breach of the peace or act of aggression. The Assembly can consider the matter immediately with a view to making recommendations to Members for collective measures to maintain or restore international peace and security.&lt;ref name=&quot;General Assembly of the United Nations Archived 29 March 2018 at the Wayback Machine&quot;&gt;[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29 March 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي:General Assembly؛ عربي:  الجمعية العامة للأمم المتحدة؛ فرينچ: Assemblée Générale)  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جي عالمي اداري]] جي ڇهن بنيادي جزون مان هڪ آهي. باقي پنج جزو هن ريت آهن:
* [[سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>tmutmjf3d7hj7fwpb344jtb4wwkeohy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400423</id>
      <parentid>400422</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T07:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>400423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12295" sha1="10mbhjw29aplndwkf8kfrlk295i7lv2" xml:space="preserve">{{Short description|Intergovernmental organization organ}}
{{Infobox organization
| image = Emblem of the United Nations.svg
| image_size = 100px
| name = گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي&lt;br&gt;
{{collapsible list
 | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
 | title = {{resize|1.25em|United Nations General Assembly}}
 | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal;
    | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Arabic]]: | data1 = {{lang|ar|الجمعية العامة للأمم المتحدة|rtl=yes}}
    | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Chinese language|Chinese]]: | data2 = {{lang|zh|联合国大会}}
| rowclass4 = mergedrow
|label4 = [[French language|French]]: | data4 = {{lang|fr|Assemblée générale des Nations unies|italic=unset}}
    | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Russian language|Russian]]: | data5 = {{lang|ru|Генеральная Ассамблея Организации Объединённых Наций}}
    | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[Spanish language|Spanish]]: | data6 = {{lang|es|Asamblea General de las Naciones Unidas|italic=unset}}}}}}
| map = UN General Assembly hall.jpg
| map_size = 250px
| map_caption = [[United Nations General Assembly Hall]] at the [[Headquarters of the United Nations|UN Headquarters]] in [[New York City]] in 2006
| type = Principal organ
| abbreviation = {{hlist |UNGA|GA|AGNU|AG}}
| leader_title = [[President of the United Nations General Assembly|President]]
| leader_name = [[Annalena Baerbock]]
| status = Active
| formation = {{start date and age|df=y|1945}}
| headquarters = [[New York City]], U.S.
| website = {{URL|https://un.org/ga}}
| parent_organization = [[United Nations]]
| subsidiaries = 
| footnotes = [[File:United National General Assembly.svg]]
{{leftlegend|#0000ff|African Group (54)}}
{{leftlegend|#339900|Asia and the Pacific Group (54)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European Group (23)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean Group (GRULAC) (33)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG) (29)}}
}}
{{United Nations series}}
'''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي''' (&lt;small&gt;UNGA&lt;/small&gt; يا &lt;small&gt;GA&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|جي عالمي اداري]] (&lt;small&gt;UNO&lt;/small&gt;) جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي، جيڪا ان جي مکيه غور و فڪر، پاليسي سازي ۽ نمائندگي ڪندڙ اداري طور ڪم ڪري ٿو. هن وقت ان جو &lt;small&gt;80هون&lt;/small&gt; اجلاس جاري آهي. ان جا اختيار، تشڪيل، فرائض ۽ طريقيڪار گڏيل قومن جي چارٽر جي باب چوٿين ۾ بيان ڪيل آهن. 

گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جي اداري جو بجيٽ، سيڪيورٽي ڪائونسل لاءِ غير مستقل ميمبرن جي مقرري، گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي مقرري، گڏيل قومن جي نظام جي ٻين حصن کان رپورٽون حاصل ڪرڻ ۽ قراردادن ذريعي سفارشون پيش ڪرڻ جي ذميوار آهي.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12 October 2007 }}. United Nations.&lt;/ref&gt; اها پنهنجي وسيع مينڊيٽ کي اڳتي وڌائڻ يا ان ۾ مدد ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماتحت ادارا پڻ قائم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جتي سڀني ميمبر ملڪن کي برابر نمائندگي حاصل آهي.  

جنرل اسيمبلي پنهنجي صدر يا گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي سربراهي ۾، نيو يارڪ شهر ۾ گڏيل قومن جي هيڊ ڪوارٽر اندر واقع جنرل اسيمبلي جي عمارت ۾ ساليانا اجلاس منعقد ڪري ٿي. انهن گڏجاڻين جو بنيادي مرحلو عام طور تي سيپٽمبر کان جنوري جي ڪجهه حصي تائين هلندو آهي، &lt;ref&gt;{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13 September 2016 |archive-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيستائين سڀني مسئلن تي غور نه ڪيو وڃي؛ اهو عمل اڪثر ڪري ايندڙ اجلاس شروع ٿيڻ کان اڳ مڪمل ٿي ويندو آهي. اها خاص ۽ هنگامي خاص اجلاسن لاءِ ٻيهر گڏ ٿي سگهي ٿي. پهريون اجلاس &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع تي لنڊن جي ميٿوڊسٽ سينٽرل هال ۾ منعقد ڪيو ويو هو، جنهن ۾ &lt;small&gt;51&lt;/small&gt; باني ملڪن جا نمائندا شامل هئا. 

جنرل اسيمبلي ۾ اڪثر معاملن جو فيصلو سادي اڪثريت سان ڪيو ويندو آهي. هر ميمبر ملڪ وٽ هڪ ووٽ هوندو آهي. ڪجهه اهم معاملن، جهڙوڪ امن ۽ سلامتي بابت سفارشون، بجيٽ جا معاملا ۽ ميمبرن جي چونڊ، شموليت، معطلي يا برطرفي تي ووٽنگ، موجود ۽ ووٽ ڏيڻ وارن جي ٻه-ٽيون اڪثريت سان ڪئي ويندي آهي. بجيٽ جي معاملن جي منظوري، جنهن ۾ حصي جي تعين جو معيار يا 'اسڪيل آف اسيسمنٽ' اختيار ڪرڻ شامل آهي، کان سواءِ، اسيمبلي جون قراردادون ميمبرن تي لازمي يا پابند نه هونديون آهن. اسيمبلي گڏيل قومن جي دائري اختيار ۾ ڪنهن به معاملي تي سفارشون ڪري سگهي ٿي، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي امن ۽ سلامتي سان لاڳاپيل هجن ۽ سيڪيورٽي ڪائونسل جي غور هيٺ هجن.

During the 1980s, the Assembly became a forum for &quot;North–South dialogue&quot; between industrialized nations and developing countries on a range of international issues. These issues came to the fore because of the phenomenal growth and changing makeup of the United Nations membership. In 1945, the United Nations had 51 members, which by the 21st century nearly quadrupled to 193, of which more than two-thirds are [[developing country|developing countries]]. Because of their numbers, developing countries are often able to determine the agenda of the Assembly (using coordinating groups like the [[Group of 77|G77]]), the character of its debates, and the nature of its decisions. For many developing countries, the UN is the source of much of their diplomatic influence and the principal outlet for their foreign relations initiatives.

Although the resolutions passed by the General Assembly do not have binding forces over the member nations (apart from budgetary measures), pursuant to its [[United Nations General Assembly Resolution 377|Uniting for Peace]] resolution of November 1950 (resolution 377 (V)), the Assembly may also take action if the Security Council fails to act, owing to [[United Nations Security Council veto power|the negative vote]] of a [[Permanent members of the United Nations Security Council|permanent member]], in a case where there appears to be a threat to the peace, breach of the peace or act of aggression. The Assembly can consider the matter immediately with a view to making recommendations to Members for collective measures to maintain or restore international peace and security.&lt;ref name=&quot;General Assembly of the United Nations Archived 29 March 2018 at the Wayback Machine&quot;&gt;[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29 March 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.&lt;/ref&gt;

1980ع واري ڏهاڪي دوران، اها اسيمبلي صنعتي ملڪن ۽ ترقي پذير ملڪن جي وچ ۾ مختلف عالمي معاملن تي &quot;اتر-ڏکڻ ڳالهه ٻولهه&quot; (North–South dialogue) لاءِ هڪ پليٽ فارم بڻجي وئي. اهي مسئلا گڏيل قومن جي رڪنيت ۾ نمايان واڌ ۽ ان جي جوڙجڪ ۾ تبديليءَ سبب سامهون آيا. 1945ع ۾ گڏيل قومن جا 51 ميمبر هئا، جيڪي 21هين صديءَ تائين وڌي تقريبن چار ڀيرا وڌيڪ يعني 193 ٿي ويا؛ جن مان ٻه ٽيون کان وڌيڪ ملڪ ترقي پذير آهن. پنهنجي تعداد جي ڪري، ترقي پذير ملڪ اڪثر ڪري اسيمبليءَ جو ايجنڊا (G77 جهڙن رابطا ڪندڙ گروهن کي استعمال ڪندي)، ان جي بحثن جو انداز ۽ فيصلن جي نوعيت طئي ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن لاءِ، گڏيل قومون سندن سفارتي اثر رسوخ جو وڏو ذريعو ۽ پرڏيهي لاڳاپن جي قدمن لاءِ بنيادي ذريعو آهن.

جيتوڻيڪ جنرل اسيمبليءَ پاران منظور ڪيل قراردادون ميمبر ملڪن تي لازمي طور تي لاڳو نه هونديون آهن (سواءِ بجيٽ بابت قدمن جي)، پر نومبر 1950ع جي ”امن لاءِ اتحاد“ (Uniting for Peace) واري قرارداد (قرارداد 377 (V)) تحت، اسيمبليءَ کي ڪارروائي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي؛ جيڪڏهن سلامتي ڪائونسل ڪنهن مستقل ميمبر جي منفي ووٽ (ويٽو) سبب ڪارروائي ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي ۽ اهڙي صورتحال پيدا ٿئي جتي امن کي خطرو هجي، امن جي ڀڃڪڙي ٿي هجي يا جارحيت جو عمل ٿيو هجي. اسيمبلي ان معاملي تي فوري طور تي غور ڪري سگهي ٿي، جنهن جو مقصد ميمبرن کي گڏيل قدمن لاءِ سفارشون ڏيڻ هوندو آهي ته جيئن عالمي امن ۽ سلامتي برقرار رکي يا بحال ڪري سگهجي.
==تاريخ==
==رڪنيت==
==ايجنڊا==
==قراردادون==
==بجيٽ==
==چونڊون==
==اجلاس==
==ماتحت ادارا==
==بيهڪن/نشستن جو انتظام==
==اصلاحات ۽ UNPA==
==جنرل اسيمبليءَ جي پاسي واريون سرگرميون== 
==پڻ ڏسو==

''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي:General Assembly؛ عربي:  الجمعية العامة للأمم المتحدة؛ فرينچ: Assemblée Générale)  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جي عالمي اداري]] جي ڇهن بنيادي جزون مان هڪ آهي. باقي پنج جزو هن ريت آهن:
* [[سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>10mbhjw29aplndwkf8kfrlk295i7lv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400424</id>
      <parentid>400423</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T07:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10647" sha1="0qyuh8q451g0a92ryt0mvzwmbr2l1dx" xml:space="preserve">{{Short description|Intergovernmental organization organ}}
{{Infobox organization
| image = Emblem of the United Nations.svg
| image_size = 100px
| name = گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي&lt;br&gt;
{{collapsible list
 | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
 | title = {{resize|1.25em|United Nations General Assembly}}
 | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal;
    | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Arabic]]: | data1 = {{lang|ar|الجمعية العامة للأمم المتحدة|rtl=yes}}
    | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Chinese language|Chinese]]: | data2 = {{lang|zh|联合国大会}}
| rowclass4 = mergedrow
|label4 = [[French language|French]]: | data4 = {{lang|fr|Assemblée générale des Nations unies|italic=unset}}
    | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Russian language|Russian]]: | data5 = {{lang|ru|Генеральная Ассамблея Организации Объединённых Наций}}
    | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[Spanish language|Spanish]]: | data6 = {{lang|es|Asamblea General de las Naciones Unidas|italic=unset}}}}}}
| map = UN General Assembly hall.jpg
| map_size = 250px
| map_caption = [[United Nations General Assembly Hall]] at the [[Headquarters of the United Nations|UN Headquarters]] in [[New York City]] in 2006
| type = Principal organ
| abbreviation = {{hlist |UNGA|GA|AGNU|AG}}
| leader_title = [[President of the United Nations General Assembly|President]]
| leader_name = [[Annalena Baerbock]]
| status = Active
| formation = {{start date and age|df=y|1945}}
| headquarters = [[New York City]], U.S.
| website = {{URL|https://un.org/ga}}
| parent_organization = [[United Nations]]
| subsidiaries = 
| footnotes = [[File:United National General Assembly.svg]]
{{leftlegend|#0000ff|African Group (54)}}
{{leftlegend|#339900|Asia and the Pacific Group (54)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European Group (23)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean Group (GRULAC) (33)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG) (29)}}
}}
{{United Nations series}}
'''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي''' (&lt;small&gt;UNGA&lt;/small&gt; يا &lt;small&gt;GA&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|جي عالمي اداري]] (&lt;small&gt;UNO&lt;/small&gt;) جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي، جيڪا ان جي مکيه غور و فڪر، پاليسي سازي ۽ نمائندگي ڪندڙ اداري طور ڪم ڪري ٿو. هن وقت ان جو &lt;small&gt;80هون&lt;/small&gt; اجلاس جاري آهي. ان جا اختيار، تشڪيل، فرائض ۽ طريقيڪار گڏيل قومن جي چارٽر جي باب چوٿين ۾ بيان ڪيل آهن. 

گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جي اداري جو بجيٽ، سيڪيورٽي ڪائونسل لاءِ غير مستقل ميمبرن جي مقرري، گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي مقرري، گڏيل قومن جي نظام جي ٻين حصن کان رپورٽون حاصل ڪرڻ ۽ قراردادن ذريعي سفارشون پيش ڪرڻ جي ذميوار آهي.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12 October 2007 }}. United Nations.&lt;/ref&gt; اها پنهنجي وسيع مينڊيٽ کي اڳتي وڌائڻ يا ان ۾ مدد ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماتحت ادارا پڻ قائم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جتي سڀني ميمبر ملڪن کي برابر نمائندگي حاصل آهي.  

جنرل اسيمبلي پنهنجي صدر يا گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي سربراهي ۾، نيو يارڪ شهر ۾ گڏيل قومن جي هيڊ ڪوارٽر اندر واقع جنرل اسيمبلي جي عمارت ۾ ساليانا اجلاس منعقد ڪري ٿي. انهن گڏجاڻين جو بنيادي مرحلو عام طور تي سيپٽمبر کان جنوري جي ڪجهه حصي تائين هلندو آهي، &lt;ref&gt;{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13 September 2016 |archive-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيستائين سڀني مسئلن تي غور نه ڪيو وڃي؛ اهو عمل اڪثر ڪري ايندڙ اجلاس شروع ٿيڻ کان اڳ مڪمل ٿي ويندو آهي. اها خاص ۽ هنگامي خاص اجلاسن لاءِ ٻيهر گڏ ٿي سگهي ٿي. پهريون اجلاس &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع تي لنڊن جي ميٿوڊسٽ سينٽرل هال ۾ منعقد ڪيو ويو هو، جنهن ۾ &lt;small&gt;51&lt;/small&gt; باني ملڪن جا نمائندا شامل هئا. 

جنرل اسيمبلي ۾ اڪثر معاملن جو فيصلو سادي اڪثريت سان ڪيو ويندو آهي. هر ميمبر ملڪ وٽ هڪ ووٽ هوندو آهي. ڪجهه اهم معاملن، جهڙوڪ امن ۽ سلامتي بابت سفارشون، بجيٽ جا معاملا ۽ ميمبرن جي چونڊ، شموليت، معطلي يا برطرفي تي ووٽنگ، موجود ۽ ووٽ ڏيڻ وارن جي ٻه-ٽيون اڪثريت سان ڪئي ويندي آهي. بجيٽ جي معاملن جي منظوري، جنهن ۾ حصي جي تعين جو معيار يا 'اسڪيل آف اسيسمنٽ' اختيار ڪرڻ شامل آهي، کان سواءِ، اسيمبلي جون قراردادون ميمبرن تي لازمي يا پابند نه هونديون آهن. اسيمبلي گڏيل قومن جي دائري اختيار ۾ ڪنهن به معاملي تي سفارشون ڪري سگهي ٿي، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي امن ۽ سلامتي سان لاڳاپيل هجن ۽ سيڪيورٽي ڪائونسل جي غور هيٺ هجن.

1980ع واري ڏهاڪي دوران، اها اسيمبلي صنعتي ملڪن ۽ ترقي پذير ملڪن جي وچ ۾ مختلف عالمي معاملن تي &quot;اتر-ڏکڻ ڳالهه ٻولهه&quot; (North–South dialogue) لاءِ هڪ پليٽ فارم بڻجي وئي. اهي مسئلا گڏيل قومن جي رڪنيت ۾ نمايان واڌ ۽ ان جي جوڙجڪ ۾ تبديليءَ سبب سامهون آيا. 1945ع ۾ گڏيل قومن جا 51 ميمبر هئا، جيڪي 21هين صديءَ تائين وڌي تقريبن چار ڀيرا وڌيڪ يعني 193 ٿي ويا؛ جن مان ٻه ٽيون کان وڌيڪ ملڪ ترقي پذير آهن. پنهنجي تعداد جي ڪري، ترقي پذير ملڪ اڪثر ڪري اسيمبليءَ جو ايجنڊا (G77 جهڙن رابطا ڪندڙ گروهن کي استعمال ڪندي)، ان جي بحثن جو انداز ۽ فيصلن جي نوعيت طئي ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن لاءِ، گڏيل قومون سندن سفارتي اثر رسوخ جو وڏو ذريعو ۽ پرڏيهي لاڳاپن جي قدمن لاءِ بنيادي ذريعو آهن.

جيتوڻيڪ جنرل اسيمبليءَ پاران منظور ڪيل قراردادون ميمبر ملڪن تي لازمي طور تي لاڳو نه هونديون آهن (سواءِ بجيٽ بابت قدمن جي)، پر نومبر 1950ع جي &quot;امن لاءِ اتحاد&quot; واري قرارداد (قرارداد 377 (V)) تحت، اسيمبليءَ کي ڪارروائي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي؛ جيڪڏهن سلامتي ڪائونسل ڪنهن مستقل ميمبر جي منفي ووٽ (ويٽو) سبب ڪارروائي ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي ۽ اهڙي صورتحال پيدا ٿئي جتي امن کي خطرو هجي، امن جي ڀڃڪڙي ٿي هجي يا جارحيت جو عمل ٿيو هجي. اسيمبلي ان معاملي تي فوري طور تي غور ڪري سگهي ٿي، جنهن جو مقصد ميمبرن کي گڏيل قدمن لاءِ سفارشون ڏيڻ هوندو آهي ته جيئن عالمي امن ۽ سلامتي برقرار رکي يا بحال ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;General Assembly of the United Nations Archived 29 March 2018 at the Wayback Machine&quot;&gt;[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29 March 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
==رڪنيت==
==ايجنڊا==
==قراردادون==
==بجيٽ==
==چونڊون==
==اجلاس==
==ماتحت ادارا==
==بيهڪن/نشستن جو انتظام==
==اصلاحات ۽ UNPA==
==جنرل اسيمبليءَ جي پاسي واريون سرگرميون== 
==پڻ ڏسو==

''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي:General Assembly؛ عربي:  الجمعية العامة للأمم المتحدة؛ فرينچ: Assemblée Générale)  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جي عالمي اداري]] جي ڇهن بنيادي جزون مان هڪ آهي. باقي پنج جزو هن ريت آهن:
* [[سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>0qyuh8q451g0a92ryt0mvzwmbr2l1dx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400426</id>
      <parentid>400424</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T09:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>400426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10512" sha1="9xvir2vvaluk7kk6rhhm2m0tdtcah4i" xml:space="preserve">{{Short description|Intergovernmental organization organ}}
{{Infobox organization
| image = Emblem of the United Nations.svg
| image_size = 100px
| name = گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي&lt;br&gt;
{{collapsible list
 | titlestyle = text-align:center;line-height:normal;font-size:84%;
 | title = {{resize|1.25em|United Nations General Assembly}}
 | {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:77%;font-weight:normal;
    | rowclass1 = mergedrow| label1 = [[Arabic]]: | data1 = {{lang|ar|الجمعية العامة للأمم المتحدة|rtl=yes}}
    | rowclass2 = mergedrow| label2 = [[Chinese language|Chinese]]: | data2 = {{lang|zh|联合国大会}}
| rowclass4 = mergedrow
|label4 = [[French language|French]]: | data4 = {{lang|fr|Assemblée générale des Nations unies|italic=unset}}
    | rowclass5 = mergedrow| label5 = [[Russian language|Russian]]: | data5 = {{lang|ru|Генеральная Ассамблея Организации Объединённых Наций}}
    | rowclass6 = mergedrow| label6 = [[Spanish language|Spanish]]: | data6 = {{lang|es|Asamblea General de las Naciones Unidas|italic=unset}}}}}}
| map = UN General Assembly hall.jpg
| map_size = 250px
| map_caption = [[United Nations General Assembly Hall]] at the [[Headquarters of the United Nations|UN Headquarters]] in [[New York City]] in 2006
| type = Principal organ
| abbreviation = {{hlist |UNGA|GA|AGNU|AG}}
| leader_title = [[President of the United Nations General Assembly|President]]
| leader_name = [[Annalena Baerbock]]
| status = Active
| formation = {{start date and age|df=y|1945}}
| headquarters = [[New York City]], U.S.
| website = {{URL|https://un.org/ga}}
| parent_organization = [[United Nations]]
| subsidiaries = 
| footnotes = [[File:United National General Assembly.svg]]
{{leftlegend|#0000ff|African Group (54)}}
{{leftlegend|#339900|Asia and the Pacific Group (54)}}
{{leftlegend|#cc0000|Eastern European Group (23)}}
{{leftlegend|#cc3399|Latin American and Caribbean Group (GRULAC) (33)}}
{{leftlegend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG) (29)}}
}}
{{United Nations series}}
'''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي''' (&lt;small&gt;UNGA&lt;/small&gt; يا &lt;small&gt;GA&lt;/small&gt;) [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|جي عالمي اداري]] (&lt;small&gt;UNO&lt;/small&gt;) جي ڇهن بنيادي ادارن مان هڪ آهي، جيڪا ان جي مکيه غور و فڪر، پاليسي سازي ۽ نمائندگي ڪندڙ اداري طور ڪم ڪري ٿو. هن وقت ان جو &lt;small&gt;80هون&lt;/small&gt; اجلاس جاري آهي. ان جا اختيار، تشڪيل، فرائض ۽ طريقيڪار گڏيل قومن جي چارٽر جي باب چوٿين ۾ بيان ڪيل آهن. 

گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جي اداري جو بجيٽ، سيڪيورٽي ڪائونسل لاءِ غير مستقل ميمبرن جي مقرري، گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي مقرري، گڏيل قومن جي نظام جي ٻين حصن کان رپورٽون حاصل ڪرڻ ۽ قراردادن ذريعي سفارشون پيش ڪرڻ جي ذميوار آهي.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm Charter of the United Nations: Chapter IV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071012044607/http://www.un.org/aboutun/charter/chapter4.htm |date=12 October 2007 }}. United Nations.&lt;/ref&gt; اها پنهنجي وسيع مينڊيٽ کي اڳتي وڌائڻ يا ان ۾ مدد ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماتحت ادارا پڻ قائم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |url=https://www.un.org/ga/subsidiary/ |website=United Nations General Assembly |title=Subsidiary Organs of the General Assembly |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035834/http://www.un.org/ga/subsidiary.shtml |archive-date=Jul 15, 2018}}&lt;/ref&gt; گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي گڏيل قومن جو واحد ادارو آهي جتي سڀني ميمبر ملڪن کي برابر نمائندگي حاصل آهي.  

جنرل اسيمبلي پنهنجي صدر يا گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل جي سربراهي ۾، نيو يارڪ شهر ۾ گڏيل قومن جي هيڊ ڪوارٽر اندر واقع جنرل اسيمبلي جي عمارت ۾ ساليانا اجلاس منعقد ڪري ٿي. انهن گڏجاڻين جو بنيادي مرحلو عام طور تي سيپٽمبر کان جنوري جي ڪجهه حصي تائين هلندو آهي، &lt;ref&gt;{{cite web |last1=United Nations Official Document |title=The annual session convenes on Tuesday of the third week in September per Resolution 57/301, Para. 1. The opening debate begins the following Tuesday |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |website=United Nations |access-date=13 September 2016 |archive-date=23 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523100514/https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/INF/70/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيستائين سڀني مسئلن تي غور نه ڪيو وڃي؛ اهو عمل اڪثر ڪري ايندڙ اجلاس شروع ٿيڻ کان اڳ مڪمل ٿي ويندو آهي. اها خاص ۽ هنگامي خاص اجلاسن لاءِ ٻيهر گڏ ٿي سگهي ٿي. پهريون اجلاس &lt;small&gt;10&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع تي لنڊن جي ميٿوڊسٽ سينٽرل هال ۾ منعقد ڪيو ويو هو، جنهن ۾ &lt;small&gt;51&lt;/small&gt; باني ملڪن جا نمائندا شامل هئا. 

جنرل اسيمبلي ۾ اڪثر معاملن جو فيصلو سادي اڪثريت سان ڪيو ويندو آهي. هر ميمبر ملڪ وٽ هڪ ووٽ هوندو آهي. ڪجهه اهم معاملن، جهڙوڪ امن ۽ سلامتي بابت سفارشون، بجيٽ جا معاملا ۽ ميمبرن جي چونڊ، شموليت، معطلي يا برطرفي تي ووٽنگ، موجود ۽ ووٽ ڏيڻ وارن جي ٻه-ٽيون اڪثريت سان ڪئي ويندي آهي. بجيٽ جي معاملن جي منظوري، جنهن ۾ حصي جي تعين جو معيار يا 'اسڪيل آف اسيسمنٽ' اختيار ڪرڻ شامل آهي، کان سواءِ، اسيمبلي جون قراردادون ميمبرن تي لازمي يا پابند نه هونديون آهن. اسيمبلي گڏيل قومن جي دائري اختيار ۾ ڪنهن به معاملي تي سفارشون ڪري سگهي ٿي، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي امن ۽ سلامتي سان لاڳاپيل هجن ۽ سيڪيورٽي ڪائونسل جي غور هيٺ هجن.

1980ع واري ڏهاڪي دوران، اها اسيمبلي صنعتي ملڪن ۽ ترقي پذير ملڪن جي وچ ۾ مختلف عالمي معاملن تي &quot;اتر-ڏکڻ ڳالهه ٻولهه&quot; (North–South dialogue) لاءِ هڪ پليٽ فارم بڻجي وئي. اهي مسئلا گڏيل قومن جي رڪنيت ۾ نمايان واڌ ۽ ان جي جوڙجڪ ۾ تبديليءَ سبب سامهون آيا. 1945ع ۾ گڏيل قومن جا 51 ميمبر هئا، جيڪي 21هين صديءَ تائين وڌي تقريبن چار ڀيرا وڌيڪ يعني 193 ٿي ويا؛ جن مان ٻه ٽيون کان وڌيڪ ملڪ ترقي پذير آهن. پنهنجي تعداد جي ڪري، ترقي پذير ملڪ اڪثر ڪري اسيمبليءَ جو ايجنڊا (G77 جهڙن رابطا ڪندڙ گروهن کي استعمال ڪندي)، ان جي بحثن جو انداز ۽ فيصلن جي نوعيت طئي ڪرڻ جي قابل هوندا آهن. ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن لاءِ، گڏيل قومون سندن سفارتي اثر رسوخ جو وڏو ذريعو ۽ پرڏيهي لاڳاپن جي قدمن لاءِ بنيادي ذريعو آهن.

جيتوڻيڪ جنرل اسيمبليءَ پاران منظور ڪيل قراردادون ميمبر ملڪن تي لازمي طور تي لاڳو نه هونديون آهن (سواءِ بجيٽ بابت قدمن جي)، پر نومبر 1950ع جي &quot;امن لاءِ اتحاد&quot; واري قرارداد (قرارداد 377 (V)) تحت، اسيمبليءَ کي ڪارروائي ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي؛ جيڪڏهن سلامتي ڪائونسل ڪنهن مستقل ميمبر جي منفي ووٽ (ويٽو) سبب ڪارروائي ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي ۽ اهڙي صورتحال پيدا ٿئي جتي امن کي خطرو هجي، امن جي ڀڃڪڙي ٿي هجي يا جارحيت جو عمل ٿيو هجي. اسيمبلي ان معاملي تي فوري طور تي غور ڪري سگهي ٿي، جنهن جو مقصد ميمبرن کي گڏيل قدمن لاءِ سفارشون ڏيڻ هوندو آهي ته جيئن عالمي امن ۽ سلامتي برقرار رکي يا بحال ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;General Assembly of the United Nations Archived 29 March 2018 at the Wayback Machine&quot;&gt;[https://www.un.org/en/ga/about/background.shtml General Assembly of the United Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329222658/http://www.un.org/en/ga/about/background.shtml |date=29 March 2018 }}. United Nations. Retrieved 12 July 2013.&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
==رڪنيت==
==ايجنڊا==
==قراردادون==
==بجيٽ==
==چونڊون==
==اجلاس==
==ماتحت ادارا==
==بيهڪن/نشستن جو انتظام==
==اصلاحات ۽ UNPA==
==جنرل اسيمبليءَ جي پاسي واريون سرگرميون== 
==پڻ ڏسو==

''گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي'' (انگريزي:General Assembly؛ عربي:  الجمعية العامة للأمم المتحدة؛ فرينچ: Assemblée Générale)  مختصر طور UNGA [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن جي عالمي اداري]] جي ڇهن بنيادي جزون مان هڪ آهي. باقي پنج جزو هن ريت آهن:
* [[سيڪريٽيريٽ]]
* [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]]
* [[اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]
* [[سرپرست ڪائونسل]]
* [[انصاف جي عالمي عدالت|بين الاقوامي عدالت انصاف]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>9xvir2vvaluk7kk6rhhm2m0tdtcah4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101143</id>
    <revision>
      <id>400408</id>
      <timestamp>2026-08-03T06:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</comment>
      <origin>400408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="tnwi9hxoh4tjqn66no64grrhbm8zk17" xml:space="preserve">[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>tnwi9hxoh4tjqn66no64grrhbm8zk17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101144</id>
    <revision>
      <id>400409</id>
      <timestamp>2026-08-03T06:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]</comment>
      <origin>400409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="772tgml6pl83bas48pln5qfldamtxv9" xml:space="preserve">
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ]]</text>
      <sha1>772tgml6pl83bas48pln5qfldamtxv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جي اداري جي جوڙجڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101145</id>
    <revision>
      <id>400410</id>
      <timestamp>2026-08-03T06:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل قومون]]</comment>
      <origin>400410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="9bunx7p5ox0gaptabgkqy0evtgrfqvd" xml:space="preserve">[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>9bunx7p5ox0gaptabgkqy0evtgrfqvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بين الاقوامي سلامتي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101146</id>
    <revision>
      <id>400413</id>
      <timestamp>2026-08-03T06:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سيڪيورٽي]] [[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</comment>
      <origin>400413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="626eatjvkirx89srp00132kf230zmzu" xml:space="preserve">[[زمرو:سيڪيورٽي]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>626eatjvkirx89srp00132kf230zmzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101147</id>
    <revision>
      <id>400414</id>
      <timestamp>2026-08-03T06:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1945ع]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ قيام جو سال]]</comment>
      <origin>400414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="gltqr05woskqw4u5uaqzakh17rkzto8" xml:space="preserve">[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:تنظيمون بلحاظ قيام جو سال]]</text>
      <sha1>gltqr05woskqw4u5uaqzakh17rkzto8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا سال 1945ع ۾</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101148</id>
    <revision>
      <id>400415</id>
      <timestamp>2026-08-03T06:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1945ع]] [[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</comment>
      <origin>400415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="lhw0blt157yh5v1shrfw5m97enoai5v" xml:space="preserve">[[زمرو:1945ع]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>lhw0blt157yh5v1shrfw5m97enoai5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:انصاف جي عالمي عدالت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101149</id>
    <revision>
      <id>400433</id>
      <timestamp>2026-08-03T09:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]] [[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</comment>
      <origin>400433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="n0dyberviq41ungvbyqaaspqtv62hpm" xml:space="preserve">[[زمرو:بين الاقوامي عدالتون]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي اداري جا بنيادي جزو]]</text>
      <sha1>n0dyberviq41ungvbyqaaspqtv62hpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بين الاقوامي عدالتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101150</id>
    <revision>
      <id>400434</id>
      <timestamp>2026-08-03T09:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قانوني ادارا]] [[زمرو:بين الاقوامي ادارا]] [[زمرو:بين الاقوامي قانون]]</comment>
      <origin>400434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="ijzqen5pabl59nuvabfd79acqde2adi" xml:space="preserve">[[زمرو:قانوني ادارا]]
[[زمرو:بين الاقوامي ادارا]]
[[زمرو:بين الاقوامي قانون]]</text>
      <sha1>ijzqen5pabl59nuvabfd79acqde2adi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:صحت جو عالمي ادارو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101151</id>
    <revision>
      <id>400437</id>
      <timestamp>2026-08-03T09:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:صحت]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</comment>
      <origin>400437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="2c5z2n17nzgae9h29zz50uqy2nips3n" xml:space="preserve">[[زمرو:صحت]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>2c5z2n17nzgae9h29zz50uqy2nips3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101152</id>
    <revision>
      <id>400439</id>
      <timestamp>2026-08-03T09:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</comment>
      <origin>400439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="k3ed9s1kn8tnu5tyowfzyyatwcnn818" xml:space="preserve">[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>k3ed9s1kn8tnu5tyowfzyyatwcnn818</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جي انساني حقن جي ڪائونسل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101153</id>
    <revision>
      <id>400441</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</comment>
      <origin>400441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="4e7w9jsu2ym3h8qln0xdii4k1khexco" xml:space="preserve">[[زمرو:انساني حق]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>4e7w9jsu2ym3h8qln0xdii4k1khexco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومون جي امن فوج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101154</id>
    <revision>
      <id>400444</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:امن فوج]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</comment>
      <origin>400444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="rva8x56cavuz6b0lcgatb8tm6iejhfu" xml:space="preserve">[[زمرو:امن فوج]]
[[زمرو:گڏيل قومن جي تنظيم جا ذيلي ادارا]]</text>
      <sha1>rva8x56cavuz6b0lcgatb8tm6iejhfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:امن فوج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101155</id>
    <revision>
      <id>400445</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فوجي ادارا]] [[زمرو:امن قائم رکڻ وارا ادارا]]</comment>
      <origin>400445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="9qcuxueegwuqu76vtvdrvnqinydp9f1" xml:space="preserve">[[زمرو:فوجي ادارا]]
[[زمرو:امن قائم رکڻ وارا ادارا]]</text>
      <sha1>9qcuxueegwuqu76vtvdrvnqinydp9f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:امن قائم رکڻ وارا ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101156</id>
    <revision>
      <id>400446</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:امن]] [[زمرو:فوجي ادارا]]</comment>
      <origin>400446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="605rpayx41vhjzvl18jscn14y67620m" xml:space="preserve">[[زمرو:امن]]
[[زمرو:فوجي ادارا]]</text>
      <sha1>605rpayx41vhjzvl18jscn14y67620m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400448</id>
      <parentid>400446</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="lxhbzu38jb7krhuhg7irrzvgfexs4ki" xml:space="preserve">[[زمرو:امن]]
[[زمرو:ادارا]]</text>
      <sha1>lxhbzu38jb7krhuhg7irrzvgfexs4ki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فوجي ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101157</id>
    <revision>
      <id>400447</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فوج]] [[زمرو:ادارا]]</comment>
      <origin>400447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="rnhbj33nnzltpvfb0z2fa84yiqststd" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:ادارا]]</text>
      <sha1>rnhbj33nnzltpvfb0z2fa84yiqststd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مينڊيٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101158</id>
    <revision>
      <id>400454</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]]</comment>
      <origin>400454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="20ob0av3khw7dyz16o29xijb7nm5pkn" xml:space="preserve">[[زمرو:گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]]</text>
      <sha1>20ob0av3khw7dyz16o29xijb7nm5pkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افغانستان ۽ گڏيل قومون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101159</id>
    <revision>
      <id>400455</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:افغانستان جي سياسي تاريخ]]</comment>
      <origin>400455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="6r41wlbwqejiz6nvi7nvj4r3aaolzjc" xml:space="preserve">[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:افغانستان جي سياسي تاريخ]]</text>
      <sha1>6r41wlbwqejiz6nvi7nvj4r3aaolzjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افغانستان جي سياسي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101160</id>
    <revision>
      <id>400456</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سياسي تاريخ]]  [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</comment>
      <origin>400456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="iljcoip9kkscd0rgie5rrp4mkj5d5rw" xml:space="preserve">[[زمرو:سياسي تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>iljcoip9kkscd0rgie5rrp4mkj5d5rw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افغانستان ۾ 2000ع وارو ڏهاڪو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101161</id>
    <revision>
      <id>400457</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:افغانستان]] [[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]]  [[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]]  [[زمرو:ڏهاڪا]]  [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]  [[زمرو:افغانستان ۾ جنگ]]</comment>
      <origin>400457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="262" sha1="qvysbp6jarn89p85kygl4nofyb6pv05" xml:space="preserve">[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:افغانستان]]
[[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:ڏهاڪا]] 
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]] 
[[زمرو:افغانستان ۾ جنگ]]</text>
      <sha1>qvysbp6jarn89p85kygl4nofyb6pv05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400458</id>
      <parentid>400457</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="41zom42hib8uw3c1po4m7pbbcxm7o5z" xml:space="preserve">[[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>41zom42hib8uw3c1po4m7pbbcxm7o5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101162</id>
    <revision>
      <id>400459</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:53:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2000ع]] [[زمرو:ڏهاڪا]]</comment>
      <origin>400459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="6tdvjhn5rz7mn9aq0ehy01tazerpadd" xml:space="preserve">[[زمرو:2000ع]]
[[زمرو:ڏهاڪا]]</text>
      <sha1>6tdvjhn5rz7mn9aq0ehy01tazerpadd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افغانستان ۾ 2010ع وارو ڏهاڪو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101163</id>
    <revision>
      <id>400460</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]  [[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]]</comment>
      <origin>400460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="jpnjqkge66l5akaew6kuhgsb89eu4ud" xml:space="preserve">[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]] 
[[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]]</text>
      <sha1>jpnjqkge66l5akaew6kuhgsb89eu4ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101164</id>
    <revision>
      <id>400461</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2010ع]] [[زمرو:ڏهاڪا]]</comment>
      <origin>400461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="3n8u0vnkwawiri7mw1mc0ggv3jl7vaj" xml:space="preserve">[[زمرو:2010ع]]
[[زمرو:ڏهاڪا]]</text>
      <sha1>3n8u0vnkwawiri7mw1mc0ggv3jl7vaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افغانستان ۾ جنگ (2001–2021)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101165</id>
    <revision>
      <id>400462</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2001ع]] [[زمرو:2021ع]] [[زمرو:افغانستان ۾ جنگ]]</comment>
      <origin>400462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="20tldcultr65pybv5xez5eo3vmfedom" xml:space="preserve">[[زمرو:2001ع]]
[[زمرو:2021ع]]
[[زمرو:افغانستان ۾ جنگ]]</text>
      <sha1>20tldcultr65pybv5xez5eo3vmfedom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افغانستان ۾ جنگ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101166</id>
    <revision>
      <id>400463</id>
      <timestamp>2026-08-03T10:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]    [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:افغانستان]] [[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]]  [[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]]  [[زمرو:ڏهاڪا]]  [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</comment>
      <origin>400463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="271" sha1="pdid30na1za7gtaij57mzwmrmsmo6gx" xml:space="preserve">
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]] 


[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:افغانستان]]
[[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:ڏهاڪا]] 
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>pdid30na1za7gtaij57mzwmrmsmo6gx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400464</id>
      <parentid>400463</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T10:59:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="rr9v2ntw1yjzvhr9e4hzt7gnlc59tl3" xml:space="preserve">[[زمرو:جنگ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>rr9v2ntw1yjzvhr9e4hzt7gnlc59tl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2002ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101167</id>
    <revision>
      <id>400465</id>
      <timestamp>2026-08-03T11:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2002ع]]   [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:افغانستان]] [[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]]  [[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]]  [[زمرو:ڏهاڪا]] جنگ [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</comment>
      <origin>400465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="omqxfenhhn0o4kpdjzgm93hlxor3frq" xml:space="preserve">[[زمرو:2002ع]]


[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:افغانستان]]
[[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:ڏهاڪا]] جنگ
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>omqxfenhhn0o4kpdjzgm93hlxor3frq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400466</id>
      <parentid>400465</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="83e66qyggupk3mmsbmm0nipntc2ba54" xml:space="preserve">[[زمرو:2002ع]]


[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:افغانستان]]
[[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:ڏهاڪا]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>83e66qyggupk3mmsbmm0nipntc2ba54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400467</id>
      <parentid>400466</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:01:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="i1m9hqeys9vvx0m2k3i7811493lrd2d" xml:space="preserve">[[زمرو:2002ع]]
[[زمرو:تنظيمون]]</text>
      <sha1>i1m9hqeys9vvx0m2k3i7811493lrd2d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افغانستان ۾ 2018ع ۾ ختم ٿيل ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101168</id>
    <revision>
      <id>400468</id>
      <timestamp>2026-08-03T11:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2018ع]] [[زمرو:افغانستان]]   [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:افغانستان]] [[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]]  [[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]]  [[زمرو:ڏهاڪا]]  [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</comment>
      <origin>400468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="273" sha1="462o8ku45d0jv4rq9hpho35r6c93ssq" xml:space="preserve">[[زمرو:2018ع]]
[[زمرو:افغانستان]]


[[زمرو:گڏيل قومون]]
[[زمرو:افغانستان]]
[[زمرو:2000ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:2010ع وارو ڏهاڪو]] 
[[زمرو:ڏهاڪا]] 
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>462o8ku45d0jv4rq9hpho35r6c93ssq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>400469</id>
      <parentid>400468</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T11:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>400469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="2dfsw8ge51uvz4ft5i5ms87q7uwn5h0" xml:space="preserve">[[زمرو:2018ع]]
[[زمرو:افغانستان جا ادارا]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>2dfsw8ge51uvz4ft5i5ms87q7uwn5h0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افغانستان جا ادارا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101169</id>
    <revision>
      <id>400470</id>
      <timestamp>2026-08-03T11:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:افغانستان]] [[زمرو:ادارا]]</comment>
      <origin>400470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="32yeekmkdnf7x1zfwbpk3keha4c1dm8" xml:space="preserve">[[زمرو:افغانستان]]
[[زمرو:ادارا]]</text>
      <sha1>32yeekmkdnf7x1zfwbpk3keha4c1dm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افغانستان ۾ 2002ع جا قيام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101170</id>
    <revision>
      <id>400471</id>
      <timestamp>2026-08-03T11:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2002ع جا قيام]] [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</comment>
      <origin>400471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="bvxcl6q5gvylhvg34oibfpkaup05vok" xml:space="preserve">[[زمرو:2002ع جا قيام]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>bvxcl6q5gvylhvg34oibfpkaup05vok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2002ع جا قيام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101171</id>
    <revision>
      <id>400472</id>
      <timestamp>2026-08-03T11:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قيام]] [[زمرو:2002ع]]</comment>
      <origin>400472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="jk7m6wmbww4748zs569z4jts9r5admz" xml:space="preserve">[[زمرو:قيام]]
[[زمرو:2002ع]]</text>
      <sha1>jk7m6wmbww4748zs569z4jts9r5admz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جي آباديءَ ۽ ترقيءَ بابت ڪانفرنس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101172</id>
    <revision>
      <id>400476</id>
      <timestamp>2026-08-03T11:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آبادي]] [[زمرو:آبادي جي ترقي]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]]</comment>
      <origin>400476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="0lrljqrvki28h7qbrbwnmw4or6bvxd1" xml:space="preserve">[[زمرو:آبادي]]
[[زمرو:آبادي جي ترقي]]
[[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]]</text>
      <sha1>0lrljqrvki28h7qbrbwnmw4or6bvxd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آبادي جي ترقي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101173</id>
    <revision>
      <id>400477</id>
      <timestamp>2026-08-03T11:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انساني ترقي]] [[زمرو:آبادي جي ڀلائي]]</comment>
      <origin>400477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="bf084iweqhpl22mseisiptaciojzc5y" xml:space="preserve">[[زمرو:انساني ترقي]]
[[زمرو:آبادي جي ڀلائي]]</text>
      <sha1>bf084iweqhpl22mseisiptaciojzc5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101174</id>
    <revision>
      <id>400478</id>
      <timestamp>2026-08-03T11:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪانفرنسون]] [[زمرو:گڏيل قومون]]</comment>
      <origin>400478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="j0abwpkitumvtlogx7ru7tgpqvtpezr" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪانفرنسون]]
[[زمرو:گڏيل قومون]]</text>
      <sha1>j0abwpkitumvtlogx7ru7tgpqvtpezr</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>